غزل شماره ۷۴ حافظ: حاصل کارگه کون و مکان این همه نیست + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۷۴ حافظ

حاصلِ کارگه کون و مکان این همه نیست

❖

باده پیش آر که اسبابِ جهان این همه نیست

از دل و جان شرفِ صحبتِ جانان غرض است

❖

غرض این است، وگرنه دل و جان این همه نیست

مِنَّتِ سِدره و طوبی ز پیِ سایه مکش

❖

که چو خوش بنگری ای سروِ روان، این همه نیست

دولت آن است که بی خونِ دل آید به کنار

❖

ور نه با سعی و عمل باغِ جَنان این همه نیست

پنج روزی که در این مرحله مهلت داری

❖

خوش بیاسای زمانی که زمان این همه نیست

بر لبِ بحرِ فنا منتظریم ای ساقی

❖

فرصتی دان که ز لب تا به دهان این همه نیست

زاهد ایمن مشو از بازیِ غیرت، زنهار

❖

که ره از صومعه تا دیرِ مغان این همه نیست

دردمندیّ‌ِ منِ سوختهٔ زار و نَزار

❖

ظاهرا حاجتِ تقریر و بیان این همه نیست

نام حافظ رقمِ نیک پذیرفت ولی

❖

پیش رندان رقمِ سود و زیان این همه نیست

✨ نتیجه فال غزل ۷۴ حافظ

غم دنیا و مال جهان را نخورید؛ حرص و اضطراب بی‌فایده است. هدف اصلی خود را بر عشق، آرامش و صفا قرار دهید و از لحظات کوتاه زندگی لذت ببرید. به داشته‌ها و اعمال خود مغرور نشوید و به لطف الهی توکل کنید. کارها را با آرامش و بدون خون دل پیش ببرید تا نتیجه دلخواه حاصل شود.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل یکی از عمیق‌ترین سروده‌های حافظ در بیان نگاه خیام‌گونه و عارفانه به بی‌ارزشی، ناپایداری و گذرایی جهان هستی است. حافظ با تأکید بر ردیف «این همه نیست»، نشان می‌دهد که رنج‌ها، ثروت‌ها و حتی عبادات ریایی برای رسیدن به بهشت مادی، در برابر حقیقت عشق و وصال جانان پوچ و ناچیزند. او انسان را به غنیمت شمردن دم، دوری از غرور زاهدانه، آسودگی درون و وارستگی از قید نام و ننگ دعوت می‌کند.

معنی بیت به بیت غزل

حاصلِ کارگه کون و مکان این همه نیست | باده پیش آر که اسبابِ جهان این همه نیست

بیت ۱ دستاورد و نتیجه کارگاه آفرینش چندان زیاد و پایدار نیست؛ باده بیاور که تعلقات و اسباب این دنیای گذران ارزش این‌همه حرص و دلبستگی را ندارد.

از دل و جان شرفِ صحبتِ جانان غرض است | غرض این است، وگرنه دل و جان این همه نیست

بیت ۲ تمام هدف از داشتن دل و جان، رسیدن به افتخار هم‌صحبتی با معشوق حقیقی است؛ مقصود اصلی همین است وگرنه جسم و جان به خودی خود ارزشی ندارد.

مِنَّتِ سِدره و طوبی ز پیِ سایه مکش | که چو خوش بنگری ای سروِ روان، این همه نیست

بیت ۳ برای بهره‌مندی از سایه و آسایش، منت درختان بهشتی سدره و طوبی را نکش؛ زیرا ای معشوق بلندقامت، اگر با چشم حقیقت‌بین نگاه کنی، این نعمت‌ها هم چندان اهمیتی ندارند.

دولت آن است که بی خونِ دل آید به کنار | ور نه با سعی و عمل باغِ جَنان این همه نیست

بیت ۴ سعادت واقعی آن است که با لطف الهی و بدون رنج و خونِ دل به دست آید؛ وگرنه بهشتی که با تلاش و ریاضت طاقت‌فرسا حاصل شود، چندان ارزشی ندارد.

پنج روزی که در این مرحله مهلت داری | خوش بیاسای زمانی که زمان این همه نیست

بیت ۵ در این فرصت کوتاه و چندروزه زندگی، دمی را به آرامش و شادمانی بگذران؛ چرا که فرصت عمر آن‌قدرها طولانی نیست و زود می‌گذرد.

بر لبِ بحرِ فنا منتظریم ای ساقی | فرصتی دان که ز لب تا به دهان این همه نیست

بیت ۶ ای ساقی، ما بر ساحل دریای نیستی و مرگ ایستاده‌ایم؛ این مجال اندک را غنیمت شمار که فاصله زندگی تا مرگ به کوتاهی فاصله لب تا دهان است.

زاهد ایمن مشو از بازیِ غیرت، زنهار | که ره از صومعه تا دیرِ مغان این همه نیست

بیت ۷ ای زاهد، به عبادت خود مغرور نشو و از غیرت الهی بترس؛ زیرا فاصله میان خودپسندی در صومعه تا لغزش و رفتن به سوی میخانه بسیار اندک است.

دردمندیّ‌ِ منِ سوختهٔ زار و نَزار | ظاهرا حاجتِ تقریر و بیان این همه نیست

بیت ۸ رنج و سوز درونی منِ دل‌سوخته و ناتوان آشکار است و ظاهراً نیازی به شرح و توضیح و بیان ندارد.

نام حافظ رقمِ نیک پذیرفت ولی | پیش رندان رقمِ سود و زیان این همه نیست

بیت ۹ اگرچه نام حافظ به خوش‌نامی و شهرت ثبت شد، اما نزد عاشقان رند و وارسته، حساب سود و زیان و نیک‌نامی و بدنامی دنیوی هیچ اهمیتی ندارد.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

کون و مکان جهان هستی، عالم آفرینش و پدیده‌ها

سِدره و طوبی نام دو درخت مقدس و بلندمرتبه در بهشت (سدرةالمنتهی و درخت طوبی)

باغِ جَنان باغ‌های بهشت (جِنان جمع جنّت)

نَزار لاغر، نحیف، ضعیف و رنجور

دیرِ مُغان جایگاه پیروان آیین مهر و زرتشت که در ادبیات عرفانی نماد میکده، مجلس رندان و صفاست

تقریر بیان کردن، شرح دادن و اثبات سخن

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تکرار و ردیف «این همه نیست»

ردیف غزل به شکل تکرارشونده بر بی‌ارزشی و ناپایداری امور مادی و قیاس‌های ظاهری تأکید می‌کند.

کنایه «پنج روزی که در این مرحله مهلت داری»

«پنج روز» کنایه از مدت کوتاه و گذرای عمر دنیوی است.

استعاره «سروِ روان»

استعاره مصرحه از معشوق یا انسان آزاده و بلندقامت.

تشبیه و کنایه «ز لب تا به دهان این همه نیست»

کنایه از کوتاهی فاصله و سرعت گذر عمر و نزدیکی مرگ.

تقابل و تضاد «صومعه و دیر مغان / سود و زیان»

تقابل میان زهد ریایی (صومعه) و عشق و یک‌رنگی (دیر مغان) و نیز مفهوم تضاد در سود و زیان.

تلمیح «ره از صومعه تا دیرِ مغان این همه نیست»

اشاره به سرنوشت زاهدانی چون شیخ صنعان که ناگاه از اوج زهد به وادی عشق و خرابات کشیده شدند.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۴۰,۳۵۸

ابجد وسیط ۲,۲۵۲

ابجد صغیر ۱,۶۹۴

تعداد حروف ۴۹۲

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۷۳

غزل بعدی غزل شماره ۷۵

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ