غزل شماره ۷۳ حافظ: روشن از پرتوِ رویت نظری نیست که نیست + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۷۳ حافظ

روشن از پرتوِ رویت نظری نیست که نیست

❖

مِنَّت خاکِ درت بر بصری نیست که نیست

ناظرِ روی تو صاحب نظرانند آری

❖

سِرِّ گیسوی تو در هیچ سَری نیست که نیست

اشکِ غَمّازِ من ار سرخ برآمد چه عجب؟

❖

خجل از کردهٔ خود پرده دری نیست که نیست

تا به دامن ننشیند ز نسیمش گَردی

❖

سیل خیز از نظرم ره‌گذری نیست که نیست

تا دم از شامِ سرِ زلفِ تو هر جا نزنند

❖

با صبا گفت و شنیدم سحری نیست که نیست

من از این طالع شوریده بِرَنجَم ور نی

❖

بهره‌مند از سَرِ کویت دگری نیست که نیست

از حیایِ لبِ شیرینِ تو ای چشمهٔ نوش

❖

غرق آب و عرق اکنون شکری نیست که نیست

مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز

❖

ور نه در مجلسِ رندان خبری نیست که نیست

شیر در بادیهٔ عشق تو روباه شود

❖

آه از این راه که در وی خطری نیست که نیست

آب چشمم که بر او مِنَّت خاکِ درِ توست

❖

زیرِ صد مِنَّتِ او خاکِ دری نیست که نیست

از وجودم قَدَری نام و نشان هست که هست

❖

ور نه از ضعف در آن جا اثری نیست که نیست

غیر از این نکته که حافظ ز تو ناخشنود است

❖

در سراپای وجودت هنری نیست که نیست

✨ نتیجه فال غزل ۷۳ حافظ

نیت شما بسیار بلندمرتبه اما همراه با سختی و آزمایش‌های فراوان است. مقصودتان سراسر خیر و کمال است، اما نباید عجولانه راز دل خود را پیش نااهلان فاش کنید. اگر گاهی با موانع و بخت ناموافق روبرو می‌شوید، ناامید نشوید و با صبر و احتیاط گام بردارید؛ لطف الهی شامل حالتان خواهد شد.

خلاصه و مفهوم غزل

غزل شماره ۷۳ حافظ یکی از شاهکارهای تغزلی و عرفانی است که با ردیف موسیقایی و معناساز «نیست که نیست» سروده شده است. خواجه در این شعر به تجلی گسترده نور معشوق در تمامی مراتب هستی و ادراک عارفان اشاره دارد. او از خطرات سنگین و دشواری‌های وادی عشق سخن می‌گوید و رازپوشی در محفل عاشقان و رندان را توصیه می‌کند، در عین حال که زیبایی مطلق و کمال بی‌بدیل محبوب را می‌ستاید.

معنی بیت به بیت غزل

روشن از پرتوِ رویت نظری نیست که نیست | مِنَّت خاکِ درت بر بصری نیست که نیست

بیت ۱ هیچ چشمی نیست که از تابش نور چهره تو روشن نشده باشد، و چشمی وجود ندارد که خاک درگاه تو مایه بینایی و روشنایی‌اش نشده و زیر بار منت آن نباشد.

ناظرِ روی تو صاحب نظرانند آری | سِرِّ گیسوی تو در هیچ سَری نیست که نیست

بیت ۲ تنها اهل بصیرت و معرفت به جمال حقیقی تو می‌نگرند؛ آری، راز و سودای گیسوی تو در اندیشه و دل همگان جریان دارد.

اشکِ غَمّازِ من ار سرخ برآمد چه عجب؟ | خجل از کردهٔ خود پرده دری نیست که نیست

بیت ۳ اگر اشک رازدار و افشاگر من خونین و سرخ گشته شگفت نیست، چرا که هر پرده‌دری از فاش کردن راز سرانجام شرمسار و چهره‌سرخ می‌شود.

تا به دامن ننشیند ز نسیمش گَردی | سیل خیز از نظرم ره‌گذری نیست که نیست

بیت ۴ برای آنکه غباری از وزش نسیم بر دامن معشوق ننشیند، از اشک چشمم تمام گذرگاه‌ها شسته و سیل‌آسا شده است.

تا دم از شامِ سرِ زلفِ تو هر جا نزنند | با صبا گفت و شنیدم سحری نیست که نیست

بیت ۵ برای آنکه باد صبا عطر و وصف زلف شب‌گون تو را همه جا فاش نکند، هیچ سحرگاهی نیست که با او در گفتگو و مجادله نباشم.

من از این طالع شوریده بِرَنجَم ور نی | بهره‌مند از سَرِ کویت دگری نیست که نیست

بیت ۶ من تنها از بخت پریشان و نامساعد خود در رنجم، وگرنه همگان از لطف و وصال سر کوی تو کامروا و بهره‌مند هستند.

از حیایِ لبِ شیرینِ تو ای چشمهٔ نوش | غرق آب و عرق اکنون شکری نیست که نیست

بیت ۷ ای سرچشمه گوارای حیات، از شرمندگی و حیای لب شیرینت، هیچ شکر و شیرینی در جهان نیست که خجل نگشته و آب نشده باشد.

مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز | ور نه در مجلسِ رندان خبری نیست که نیست

بیت ۸ صلاح در این است که اسرار پنهان بماند و فاش نگردد، وگرنه در محفل رندان و عارفان هر راز و حقیقتی آشکار و شناخته‌شده است.

شیر در بادیهٔ عشق تو روباه شود | آه از این راه که در وی خطری نیست که نیست

بیت ۹ در بیابان پرخطر عشق تو، حتی شیران شجاع نیز ناتوان و محتاط می‌شوند؛ افسوس از این راه که با هرگونه بیم و خطری آمیخته است.

آب چشمم که بر او مِنَّت خاکِ درِ توست | زیرِ صد مِنَّتِ او خاکِ دری نیست که نیست

بیت ۱۰ اشک چشمم که به برکت خاک آستان تو ارزش یافته، اکنون بر آستانه و خاک هر درگاهی باریده و آن درگاه‌ها وامدار اویند.

از وجودم قَدَری نام و نشان هست که هست | ور نه از ضعف در آن جا اثری نیست که نیست

بیت ۱۱ از هستی من تنها نام و نشانی بسیار اندک برجای مانده است، وگرنه از شدت ناتوانی و ضعفِ عشق، وجودم یکپارچه تحلیل رفته است.

غیر از این نکته که حافظ ز تو ناخشنود است | در سراپای وجودت هنری نیست که نیست

بیت ۱۲ جز این که حافظ از بی‌مهری و نرسیدن به وصال تو گله‌مند است، در سراسر وجودت تمام کمالات و زیبایی‌ها گرد آمده است.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

غَمّاز سخن‌چین، آشکارکننده و فاش‌کننده راز

بَصَر چشم، دیده، قوه بینایی

چشمهٔ نوش چشمه آب حیات، کنایه از لب جانبخش و شیرین معشوق

بادیه بیابان، صحرا؛ همچنین ظرف و کاسه بزرگ

طالع شوریده بخت و اقبال پریشان و نامساعد

پرده‌در رسواکننده، افشاگر اسرار

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

ردیف خاص و سلب مضاعف «نیست که نیست»

کاربرد منفی در منفی برای تأکید بر شمول قطعی و اثبات ویژگی‌ها در سراسر شعر.

حسن تعلیل «اشکِ غَمّازِ من ار سرخ برآمد چه عجب؟ / خجل از کردهٔ خود پرده دری نیست که نیست»

شاعر سرخی اشک خونین خود را به شرمساری و خجالت‌زدگی اشک از فاش‌کردن راز عشق نسبت داده است.

تضاد و تناسب «شیر در بادیهٔ عشق تو روباه شود»

تقابل میان شیر (نماد دلیری) و روباه (نماد ترس و احتیاط) و تناسب با واژه‌های بادیه و خطر.

ایهام و تلمیح «از حیایِ لبِ شیرینِ تو ای چشمهٔ نوش / غرق آب و عرق اکنون شکری نیست که نیست»

اشاره به شیرینی و شکر و داستان شیرین و شکر در منظومه خسرو و شیرین در کنار چشمه نوش.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۶۴,۷۷۶

ابجد وسیط ۳,۰۷۸

ابجد صغیر ۲,۲۵۳

تعداد حروف ۶۴۲

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۷۲

غزل بعدی غزل شماره ۷۴

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ