غزل شماره ۲۱۸ حافظ: در ازل هر کو به فیضِ دولت ارزانی بُوَد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۲۱۸ حافظ
در ازل هر کو به فیضِ دولت ارزانی بُوَد
❖
تا ابد جامِ مرادش همدمِ جانی بُوَد
من همان ساعت که از مِی خواستم شد توبه کار
❖
گفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بُوَد
خود گرفتم کَافکَنَم سجاده چون سوسن به دوش
❖
همچو گُل بر خِرقه رنگِ مِی مسلمانی بُوَد
بی چراغِ جام در خلوت نمی‌یارم نشست
❖
زان که کُنجِ اهلِ دل باید که نورانی بُوَد
همتِ عالی طلب جامِ مُرَصَّع گو مباش
❖
رند را آبِ عِنَب یاقوتِ رُمّانی بُوَد
گرچه بی‌سامان نماید کارِ ما، سهلش مبین
❖
کاندر این کشور گدایی، رَشکِ سلطانی بُوَد
نیک نامی خواهی ای دل با بَدان صحبت مدار
❖
خودپسندی جانِ من بُرهانِ نادانی بُوَد
مجلسِ اُنس و بهار و بحثِ شعر اندر میان
❖
نَستَدَن جامِ مِی از جانان گران جانی بُوَد
دی عزیزی گفت حافظ می‌خورد پنهان شراب
❖
ای عزیزِ من! نه عیب آن بِه که پنهانی بود؟
✨ نتیجه فال غزل ۲۱۸ حافظ
نیت شما با فیض الهی از ابتدا مبارک شده است. به راه باطن خود پایبند باشید و از قضاوت‌های ظاهری دیگران تأثیر نپذیرید. سادگی ارزش والاتری از ظواهر دنیوی دارد. از خودپسندی بپرهیزید و دوستان خود را با دقت انتخاب کنید. شادی و ارتباطات واقعی را در آغوش بگیرید، زیرا فضیلت حقیقی در صداقت و پرهیز از تظاهر است.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل حافظ به مضامین عرفانی و رندانه می‌پردازد و به اهمیت باطن بر ظاهر تأکید می‌کند. شاعر در ابتدا به فیض ازلی و همدمی مراد با جان اشاره دارد و سپس از توبه‌ای سخن می‌گوید که منجر به پشیمانی خواهد شد، چرا که حقیقت دل او با می و مستی (معرفت) گره خورده است. او زاهدنمایی و ریاکاری را نکوهش می‌کند و خلوت دل اهل معرفت را نیازمند فروغ جام (نور حقیقت) می‌داند. حافظ، همت عالی و بی‌نیازی از ظواهر دنیوی را ستایش می‌کند و فقر رندانه را برتر از سلطنت می‌شمارد. در ادامه، به دوری از خودپسندی و رفاقت با بدان توصیه می‌کند. در نهایت، شعر با اشاره به مجالس انس و اهمیت پذیرفتن جام می از جانان، و در پاسخ به عیب‌جویان، این پرسش رندانه را مطرح می‌کند که آیا بهتر نیست عیب پنهان بماند؟ این غزل نشان‌دهنده دغدغه حافظ در برابر ریا و تزویر زمانه و ارج نهادن به صدق و باطن پاک است.
معنی بیت به بیت غزل
در ازل هر کو به فیضِ دولت ارزانی بُوَد | تا ابد جامِ مرادش همدمِ جانی بُوَد
بیت ۱
هر کس که در روز ازل از نعمت و اقبال الهی بهره‌مند شده باشد، آرزوها و خواسته‌هایش تا همیشه با او همراه و مونس جان او خواهد بود.
من همان ساعت که از مِی خواستم شد توبه کار | گفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بُوَد
بیت ۲
من در همان لحظه‌ای که تصمیم گرفتم از می‌گساری توبه کنم، با خود گفتم که اگر این درخت توبه میوه‌ای بدهد (یعنی توبه‌ام پذیرفته شود)، حتماً از این کار پشیمان خواهم شد.
خود گرفتم کَافکَنَم سجاده چون سوسن به دوش | همچو گُل بر خِرقه رنگِ مِی مسلمانی بُوَد
بیت ۳
فرض کردم که سجاده‌ام را مانند گل سوسن به دوش بیندازم و زاهدنمایی کنم، اما آیا وجود رنگ می بر خرقه من، مانند گل (سرخ)، نشانه‌ای از مسلمانی واقعی خواهد بود؟ (اشاره به ریاکاری)
بی چراغِ جام در خلوت نمی‌یارم نشست | زان که کُنجِ اهلِ دل باید که نورانی بُوَد
بیت ۴
من بدون فروغ و روشنایی جام باده نمی‌توانم در خلوت خود بنشینم؛ زیرا گوشه خلوت و دل اهل معرفت باید با نور حقیقت روشن باشد.
همتِ عالی طلب جامِ مُرَصَّع گو مباش | رند را آبِ عِنَب یاقوتِ رُمّانی بُوَد
بیت ۵
همت و اراده‌ای والا داشته باش، حتی اگر جام می جواهرنشان نباشد (چون به ظاهر دنیا اهمیت نده). برای رند عارف، آب انگور (شراب ساده) به اندازه یاقوت گرانبها و اناری رنگ ارزش دارد.
گرچه بی‌سامان نماید کارِ ما، سهلش مبین | کاندر این کشور گدایی، رَشکِ سلطانی بُوَد
بیت ۶
اگرچه کار و زندگی ما ظاهراً بی‌نظم و آشفته به نظر می‌رسد، آن را ساده و بی‌اهمیت ندان؛ زیرا در این راه عشق، فقر و گدایی نیز مایه حسادت و آرزوی پادشاهان است.
نیک نامی خواهی ای دل با بَدان صحبت مدار | خودپسندی جانِ من بُرهانِ نادانی بُوَد
بیت ۷
ای دل، اگر خواهان نام نیک هستی، با افراد بد سیرت و نادان دوستی مکن؛ زیرا خودپسندی و تکبر، جان من، نشانه و دلیل واضح نادانی است.
مجلسِ اُنس و بهار و بحثِ شعر اندر میان | نَستَدَن جامِ مِی از جانان گران جانی بُوَد
بیت ۸
در محفل صمیمیت و دوستی در فصل بهار که شعر و سخن در میان است، اگر جام می را از دست معشوق نگیری، این خود نشانه‌ی بی‌ذوقی و سنگدلی است.
دی عزیزی گفت حافظ می‌خورد پنهان شراب | ای عزیزِ من! نه عیب آن بِه که پنهانی بود؟
بیت ۹
دیروز عزیزی گفت که حافظ پنهانی شراب می‌نوشد. (پاسخ حافظ:) ای عزیز من، آیا بهتر نیست که عیب (اگر شراب‌خواری عیب است) پنهان بماند؟ (کنایه از پوشاندن عیب دیگران و ریا نکردن)
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
ارزانی
بخشیده شده، عطا شده، نصیب و بهره‌مند شدن
مرصّع
جواهرنشان، آراسته به جواهرات
رند
در اصطلاح حافظ، عارف وارسته، آزاداندیش، کسی که ظاهر را به ریا نمی‌آراید و باطن پاکی دارد.
آبِ عِنَب
آب انگور، کنایه از شراب
یاقوتِ رُمّانی
یاقوت سرخ اناری رنگ (بسیار قیمتی)
بُرهان
دلیل، اثبات، حجت
نَستَدَن
نگرفتن (شکل کهن فعل «نستاندن»)
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
استعاره
«چراغِ جام (در بیت ۴)»
جام باده به چراغی استعاره شده که نور معرفت و روشنایی دل را فراهم می‌کند.
ایهام
«شاخ (در بیت ۲)»
«شاخ» هم به معنی «شاخه درخت» است که بار (میوه) می‌دهد و هم به معنی «پیمانه شراب». در اینجا کنایه از پیمانه توبه است.
کنایه
«جامِ مُرَصَّع (در بیت ۵)»
کنایه از تجملات و ظواهر فریبنده دنیا و دلبستگی به مادیات.
تضاد
«گدایی و سلطانی (در بیت ۶)»
تقابل میان فقر ظاهری عارفانه (گدایی) و قدرت دنیوی (سلطانی) که نشان‌دهنده برتری ارزش‌های معنوی است.
تشبیه
«سجاده چون سوسن به دوش (در بیت ۳)»
سجاده به گل سوسن تشبیه شده که گلبرگ‌هایش (یا رنگش) شبیه سجاده بر دوش انداخته شده است و در اینجا می‌تواند کنایه از ریاکاری نیز باشد.
تناسب
«مِی، جام، آب عنب، یاقوت رمانی (در ابیات مختلف)»
استفاده از کلماتی که از یک مجموعه معنایی (باده‌نوشی و لوازم آن) هستند و به شعر انسجام می‌بخشند.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۱,۹۰۵
ابجد وسیط
۲,۲۲۹
ابجد صغیر
۱,۶۶۵
تعداد حروف
۴۹۶
نظرات
ارسال یک نظر