غزل شماره ۲۹۳ حافظ: بامدادان که ز خلوتگَهِ کاخِ اِبداع + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۲۹۳ حافظ

بامدادان که ز خلوتگَهِ کاخِ اِبداع

❖

شمعِ خاور فِکَنَد بر همه اطراف شُعاع

بَرکَشَد آینه از جِیبِ افق چرخ و در آن

❖

بنماید رخِ گیتی به هزاران انواع

در زوایایِ طَرَبخانهٔ جمشیدِ فلک

❖

اَرغَنون ساز کُنَد زهره به آهنگِ سَماع

چنگ در غُلغُله آید که کجا شد منکر؟

❖

جام در قَهقَهه آید که کجا شد مَنّاع؟

وضعِ دوران بنگر ساغرِ عِشرت بَر گیر

❖

که به هر حالتی این است بِهینِ اوضاع

طُرِّهٔ شاهدِ دنیی همه بند است و فریب

❖

عارفان بر سرِ این رشته نجویند نِزاع

عمرِ خسرو طلب ار نفعِ جهان می‌خواهی

❖

که وجودیست عطابخشِ کریمِ نَفّاع

مَظهَرِ لطفِ ازل، روشنی چشمِ اَمَل

❖

جامعِ علم و عمل جانِ جهان، شاه شجاع

✨ نتیجه فال غزل ۲۹۳ حافظ

ای صاحب فال، روزگار به کام توست و موانع از سر راهت برداشته شده‌اند. شادی و عیش را غنیمت دان و فرصت‌های نیک را از دست مده. به ظواهر فریبنده دنیا دل مبند و به آنچه پایدار است، یعنی لطف الهی و نیکی، توجه کن. از بخشش و کرم بهره‌مند خواهی شد و امیدهایت به ثمر می‌نشیند.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل با توصیف زیبایی‌های طلوع خورشید و بیداری جهان آغاز می‌شود، جایی که فلک آینه‌گردانی می‌کند و زهره به سماع می‌آید. شاعر در ادامه به خروش شادی و پیروزی بر منکران و مانعان عیش و طرب اشاره می‌کند، کنایه‌ای از پایان دوران سخت‌گیری امیر مبارزالدین و آغاز سلطنت شاه شجاع. حافظ خواننده را به مغتنم شمردن فرصت‌های شاد و عشرت‌طلبانه در این دوران فرا می‌خواند و تاکید می‌کند که این بهترین اوضاع است. او هشدار می‌دهد که زیبایی‌های دنیوی فریبنده هستند و عارفان بر سر آن نزاع نمی‌کنند. در پایان، غزل به مدح شاه شجاع می‌پردازد و او را مظهر لطف الهی، امیدبخش و جامع علم و عمل معرفی می‌کند.

معنی بیت به بیت غزل

بامدادان که ز خلوتگَهِ کاخِ اِبداع | شمعِ خاور فِکَنَد بر همه اطراف شُعاع

بیت ۱ صبحگاهان که خورشید از خلوت‌سرای کاخ آفرینش، نور خود را به اطراف جهان می‌افکند.

بَرکَشَد آینه از جِیبِ افق چرخ و در آن | بنماید رخِ گیتی به هزاران انواع

بیت ۲ آسمان از گریبان افق آینه‌ای (خورشید) را بیرون می‌آورد و در آن چهره جهان را با هزاران رنگ و جلوه به نمایش می‌گذارد.

در زوایایِ طَرَبخانهٔ جمشیدِ فلک | اَرغَنون ساز کُنَد زهره به آهنگِ سَماع

بیت ۳ در گوشه و کنار کاخ شادی‌بخش خورشیدِ فلک‌نشین، ستاره زهره (ناهید) ساز ارغنون را با نوای رقص و آواز کوک می‌کند.

چنگ در غُلغُله آید که کجا شد منکر؟ | جام در قَهقَهه آید که کجا شد مَنّاع؟

بیت ۴ ساز چنگ با خروش و شادی فریاد برمی‌آورد که انکارکنندگان عیش و طرب کجا رفتند؟ و جام شراب با قهقهه می‌خندد که بازدارندگان شادی چه شدند؟

وضعِ دوران بنگر ساغرِ عِشرت بَر گیر | که به هر حالتی این است بِهینِ اوضاع

بیت ۵ به اوضاع روزگار نیک بنگر و جام شادی و خوشی را برگیر، که در هر شرایطی، این (شادمانی) بهترین حالت و موقعیت است.

طُرِّهٔ شاهدِ دنیی همه بند است و فریب | عارفان بر سرِ این رشته نجویند نِزاع

بیت ۶ زلف زیبای معشوق دنیا (ظواهر فریبنده دنیا) سراسر بند و فریب است؛ عارفان و آگاهان بر سر این امور بی‌ارزش و فریبنده نزاع و ستیزه نمی‌کنند.

عمرِ خسرو طلب ار نفعِ جهان می‌خواهی | که وجودیست عطابخشِ کریمِ نَفّاع

بیت ۷ اگر سود و خیر جهان را می‌خواهی، عمر دراز پادشاه (شاه شجاع) را طلب کن، زیرا وجود او بخشنده، کریم و بسیار سودرسان است.

مَظهَرِ لطفِ ازل، روشنی چشمِ اَمَل | جامعِ علم و عمل جانِ جهان، شاه شجاع

بیت ۸ او (شاه شجاع) مظهر لطف ازلی خداوند، روشنی‌بخش چشم امید، جامع علم و عمل و روح و جان جهان است.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

ابداع آفرینش، ایجاد. (کاخ ابداع: عالم هستی و آفرینش)

شمع خاور خورشید (استعاره)

جیب افق گریبان آسمان، کنایه از حاشیه و کناره افق.

منکر و مناع انکارکننده و بازدارنده (کنایه از حاکمان سختگیر مانند امیر مبارزالدین).

طُرِّهٔ شاهد دنیی زلف معشوق دنیا، کنایه از زیبایی‌های فریبنده و ظاهری دنیا.

نَفّاع بسیار سودرساننده، کثیرالنفع (صیغه مبالغه).

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشخیص «چنگ در غُلغُله آید که کجا شد منکر؟ جام در قَهقَهه آید که کجا شد مَنّاع؟»

به ساز چنگ و جام شراب ویژگی‌های انسانی چون خروش (غلغله) و خنده (قهقهه) نسبت داده شده است.

استعاره «شمعِ خاور (بیت ۱) و کاخِ اِبداع (بیت ۱)»

خورشید به شمعی تشبیه شده که نورافشانی می‌کند. همچنین عالم هستی به کاخی تشبیه شده که مبدأ آفرینش است.

کنایه «کجا شد منکر؟ کجا شد مَنّاع؟ (بیت ۴)»

کنایه از از بین رفتن و سرنگونی حاکمان سختگیر و ریاکار (مانند امیر مبارزالدین) است که مانع شادی مردم می‌شدند.

اضافه تشبیهی «ساغرِ عِشرت (بیت ۵)»

اضافه شدن کلمه‌ای به کلمه‌ای دیگر برای ایجاد یک مفهوم جدید که در آن یکی به دیگری تشبیه شده است؛ در اینجا ساغر به عشرت تشبیه شده است.

تناسب/مراعات نظیر «چنگ، ارغنون، زهره، آهنگ، سماع، غلغله، جام، قهقهه، عشرت»

آوردن واژه‌هایی که از یک جنس باشند یا با هم تناسب معنایی داشته باشند، که در اینجا لوازم بزم و شادی است.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۳۲,۹۴۱

ابجد وسیط ۱,۹۲۱

ابجد صغیر ۱,۳۶۹

تعداد حروف ۳۹۵

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۲۹۲

غزل بعدی غزل شماره ۲۹۴

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ