غزل شماره ۱۶۵ حافظ: مرا مِهر سیَه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۱۶۵ حافظ
مرا مِهر سیَه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد
❖
قضای آسمان است این و دیگرگون نخواهد شد
رقیب آزارها فرمود و جایِ آشتی نگذاشت
❖
مگر آهِ سحرخیزان سویِ گردون نخواهد شد؟
مرا روزِ ازل کاری به جز رندی نفرمودند
❖
هر آن قسمت که آن جا رفت از آن افزون نخواهد شد
خدا را محتسب ما را به فریادِ دَف و نِی بخش
❖
که سازِ شرع از این افسانه بی‌قانون نخواهد شد
مجالِ من همین باشد که پنهان عشقِ او ورزم
❖
کنار و بوس و آغوشش چه گویم چون نخواهد شد
شرابِ لعل و جایِ امن و یارِ مهربان ساقی
❖
دلا کی بِه شود کارت اگر اکنون نخواهد شد
مشوی ای دیده نقشِ غم ز لوحِ سینهٔ حافظ
❖
که زخمِ تیغِ دلدار است و رنگِ خون نخواهد شد
✨ نتیجه فال غزل ۱۶۵ حافظ
این فال نشان‌دهنده عشق و ایمانی است که تقدیر شماست و تغییر نخواهد کرد. با وجود رنجش‌ها و موانع، ناامید نباشید؛ زیرا آه سحرخیزان بی‌تأثیر نمی‌ماند. راه خود را با راستی و صبوری ادامه دهید و بدانید روزگار سختی‌ها سپری خواهد شد و حال دلتان نیکو می‌گردد.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل یکی از زیباترین سروده‌های حافظ در بیان عشق راستین، ثبات قدم در راه محبت و پذیرش تقدیر ازلی است. شاعر با زبانی آمیخته به شور، رندی و طنز لطیف، از پایداری مهر معشوق در دل خود سخن می‌گوید و به معارضانی چون محتسب و رقیب پاسخ می‌دهد. او عشق پنهان خود را تقدیر محتوم خویش می‌داند و در نهایت، زخم این عشق را افتخاری ابدی می‌شمارد که با هیچ اشکی پاک نخواهد شد.
معنی بیت به بیت غزل
مرا مِهر سیَه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد | قضای آسمان است این و دیگرگون نخواهد شد
بیت ۱
عشق و محبت زیبارویان سیاه چشم هرگز از سر و فکر من بیرون نخواهد رفت؛ زیرا این سرنوشت و تقدیر الهی است و تغییر نخواهد کرد.
رقیب آزارها فرمود و جایِ آشتی نگذاشت | مگر آهِ سحرخیزان سویِ گردون نخواهد شد؟
بیت ۲
نگهبان و رقیب من آنقدر آزارم داد و راه صلح را بست که چاره‌ای نمانده جز اینکه ببینیم آیا آه و ناله عاشقان سحرخیز به آسمان اثر خواهد کرد یا نه.
مرا روزِ ازل کاری به جز رندی نفرمودند | هر آن قسمت که آن جا رفت از آن افزون نخواهد شد
بیت ۳
در روز ازل و آغاز آفرینش، سرنوشت مرا جز رندی و عاشقی چیز دیگری رقم نزدند و همان مقدرات ازلی تغییر نخواهد کرد و بیشتر از آن نخواهد شد.
خدا را محتسب ما را به فریادِ دَف و نِی بخش | که سازِ شرع از این افسانه بی‌قانون نخواهد شد
بیت ۴
ای محتسب، تو را به خدا قسم از ما بگذر و گناه دف و نی زدن ما را ببخش؛ زیرا آیین شریعت با این نواها و ترانه‌ها بی‌قانون و متزلزل نخواهد شد.
مجالِ من همین باشد که پنهان عشقِ او ورزم | کنار و بوس و آغوشش چه گویم چون نخواهد شد
بیت ۵
فرصت و توان من در این عشق تنها همین است که پنهانی به او عشق بورزم؛ وگرنه درباره هم‌نشینی، بوسه و آغوش او چه بگویم که هرگز میسر نخواهد شد.
شرابِ لعل و جایِ امن و یارِ مهربان ساقی | دلا کی بِه شود کارت اگر اکنون نخواهد شد
بیت ۶
شراب سرخ، مکان امن و آرام، و ساقی مهربان همه فراهمند؛ ای دل، اگر امروز حال و روز تو خوب نشود، پس کی سامان خواهد یافت؟
مشوی ای دیده نقشِ غم ز لوحِ سینهٔ حافظ | که زخمِ تیغِ دلدار است و رنگِ خون نخواهد شد
بیت ۷
ای چشم من، نقش غم عشق را از صفحه سینه حافظ با اشک مَشوی؛ زیرا این اثر، زخم شمشیر معشوق است و رنگ خون هرگز پاک نخواهد شد.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
قضا
سرنوشت، تقدیر الهی و حکم آسمانی
رقیب
نگهبان، پاسبان، مدعی و رقیب در عشق
رندی
لاابالی‌گری، آزادگی، ملامت‌کشی و بی‌توجهی به ظاهرسازی‌های ریاکارانه
محتسب
مأمور اجرای احکام شرعی و امر به معروف و نهی از منکر
شراب لعل
شراب سرخ‌رنگ مانند سنگ یاقوت
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
ایهام
«که سازِ شرع از این افسانه بی‌قانون نخواهد شد»
واژه «قانون» هم به معنای قاعده و نظم است و هم نام یک ساز موسیقی است که تناسب زیبایی با سازهای دف و نی ایجاد می‌کند.
تضاد
«مرا روزِ ازل کاری به جز رندی نفرمودند / هر آن قسمت که آن جا رفت از آن افزون نخواهد شد»
تضاد در مفاهیم تقدیر ازلی و اختیارات دنیوی، یا تضاد میان مفاهیم ظاهر و باطن در شعر.
حسن تعلیل
«که زخمِ تیغِ دلدار است و رنگِ خون نخواهد شد»
شاعر باقی ماندن غم در سینه را به زخم شمشیر دلدار تشبیه کرده که چون اثر خون است با شستشوی اشک پاک نمی‌شود.
مراعات نظیر
«خدا را محتسب ما را به فریادِ دَف و نِی بخش»
اژگان «دف»، «نی» و «ساز» در این بیت با یکدیگر تناسب و مراعات نظیر دارند.
تشخیص
«مشوی ای دیده نقشِ غم ز لوحِ سینهٔ حافظ»
مخاطب قرار دادن چشم و نهی کردن آن از شستن غم، دادن ویژگی‌های انسانی به چشم است.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۶,۱۶۵
ابجد وسیط
۱,۸۸۷
ابجد صغیر
۱,۵۲۴
تعداد حروف
۴۲۲
نظرات
ارسال یک نظر