غزل شماره ۱۶ حافظ: خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۱۶ حافظ

خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت

❖

به قصد جان من زار ناتوان انداخت

نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود

❖

زمانه طرح محبت نه این زمان انداخت

به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد

❖

فریب چشم تو صد فتنه در جهان انداخت

شراب‌خورده و خوی‌کرده می‌روی به چمن

❖

که آب روی تو آتش در ارغوان انداخت

به بزمگاه چمن دوش مست بگذشتم

❖

چو از دهان توام غنچه در گمان انداخت

بنفشه طره مفتول خود گره می‌زد

❖

صبا حکایت زلف تو در میان انداخت

ز شرم آن که به روی تو نسبتش کردم

❖

سمن به دست صبا خاک در دهان انداخت

من از ورع می و مطرب ندیدمی زین پیش

❖

هوای مغبچگانم در این و آن انداخت

کنون به آب می لعل خرقه می‌شویم

❖

نصیبه ازل از خود نمی‌توان انداخت

مگر گشایش حافظ در این خرابی بود

❖

که بخشش ازلش در می مغان انداخت

جهان به کام من اکنون شود که دور زمان

❖

مرا به بندگی خواجه جهان انداخت

✨ نتیجه فال غزل ۱۶ حافظ

نیت شما با بخت نیک و ارادهٔ ازلی همراه است. از سرزنش ظاهربینان و سختی‌های مسیر نهراسید و دست از وفاداری برندارید. گشایش کار شما در راهی است که شاید دیگران آن را بیهوده بدانند، اما به زودی با حمایت و همراهی بزرگواری ارجمند، دوران کامیابی و رضایت خاطر شما فرا خواهد رسید.

خلاصه و مفهوم غزل

حافظ در این غزل بر دیرینگی و اصالت ازلی عشق تأکید می‌کند و زیبایی معشوق را فراتر از جلوه‌های طبیعت چون نرگس، بنفشه و سمن نشان می‌دهد. او گذر از زهد ریایی و گرایش به باده‌نوشی و عاشقی را سرنوشت محتوم و ازلی خویش می‌داند که گشایش کارش در آن رقم خورده و در پایان رسیدن به آرامش و کامروایی را در گرو بندگی و ارادت به بزرگان برمی‌شمارد.

معنی بیت به بیت غزل

خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت | به قصد جان من زار ناتوان انداخت

بیت ۱ آن انحنا و پیچی که ابروی جسور و دلربایت همچون کمان به خود گرفت، به نیت هدف قرار دادن جان منِ عاشقِ ناتوان و رنجور بود.

نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود | زمانه طرح محبت نه این زمان انداخت

بیت ۲ پیش از آن‌که نشانی از آفرینش دو جهان پدید آید، پیوند عشق و محبت وجود داشت؛ روزگار بنیاد عشق را در ازل نهاد و این امر تازه نیست.

به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد | فریب چشم تو صد فتنه در جهان انداخت

بیت ۳ در برابر تنها یک ناز و خودنمایی که گل نرگس کرد، نگاه دل‌فریب و جادویی چشم تو صدها آشوب و غوغا در سراسر جهان برپا ساخت.

شراب‌خورده و خوی‌کرده می‌روی به چمن | که آب روی تو آتش در ارغوان انداخت

بیت ۴ در حالی که شراب نوشیده‌ای و عرق بر چهره‌ات نشسته به بوستان می‌روی؛ سرخی و طراوت رخسارت گل ارغوان را از رشک به آتش کشید.

به بزمگاه چمن دوش مست بگذشتم | چو از دهان توام غنچه در گمان انداخت

بیت ۵ دیشب سرمست از بزمگاه باغ گذر کردم، زیرا دیدن غنچه گل مرا به یاد دهان کوچک و زیبای تو انداخت و به گمان افکند.

بنفشه طره مفتول خود گره می‌زد | صبا حکایت زلف تو در میان انداخت

بیت ۶ در حالی که بنفشه زلف تاب‌خورده‌اش را می‌آراست، نسیم صبا وصف عطر و زیبایی گیسوی تو را به میان آورد و بنفشه را شرمسار کرد.

ز شرم آن که به روی تو نسبتش کردم | سمن به دست صبا خاک در دهان انداخت

بیت ۷ از شرمندگی این‌که گل یاسمن را به چهره زیبایت مانند کردم، یاسمن به دست باد صبا خاک در دهان ریخت و از این قیاس اظهار پشیمانی نمود.

من از ورع می و مطرب ندیدمی زین پیش | هوای مغبچگانم در این و آن انداخت

بیت ۸ من پیش از این از سر زهد و پرهیزکاری گرد باده و موسیقی نمی‌گشتم، اما اشتیاق زیبارویان خرابات مرا به سوی مطرب و می‌پرستی کشاند.

کنون به آب می لعل خرقه می‌شویم | نصیبه ازل از خود نمی‌توان انداخت

بیت ۹ اکنون خرقه زهد را با شراب لعل‌رنگ پاک می‌شویم، زیرا سرنوشت و سهم مقدّر روز ازل را نمی‌توان تغییر داد یا دور انداخت.

مگر گشایش حافظ در این خرابی بود | که بخشش ازلش در می مغان انداخت

بیت ۱۰ شاید گشایش و رستگاری کار حافظ در همین مستی و رندی نهفته بود که لطف ازلی، او را به سوی شراب ناب مغان رهنمون شد.

جهان به کام من اکنون شود که دور زمان | مرا به بندگی خواجه جهان انداخت

بیت ۱۱ از این پس دنیا به کام من خواهد چرخید، زیرا گردش روزگار مرا به ارادت و خدمتگزاری سرور والامقام جهان رسانده است.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

شوخ جسور، گستاخ، بی‌پروا و دلربا

خِوی عرق چهره و تن

مفتول تابیده، پیچیده و حلقه شده

وَرَع پارسایی، پرهیزگاری و خودداری از گناه

مُغبچگان جوانان و خدمتکاران زیباروی در میخانه‌های زرتشتیان؛ نماد ساقیان اهل دل

نصیبه بهره، قسمت و سهم مقدر

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشبیه «خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت»

تشبیه انحنای ابروی معشوق به کمان تیراندازی برای نشانه رفتن جان عاشق.

تشخیص «سمن به دست صبا خاک در دهان انداخت»

نسبت دادن شرمساری، پشیمانی و خاک بر دهان ریختن به گل یاسمن.

تناسب و مراعات نظیر «چمن، نرگس، ارغوان، غنچه، بنفشه، سمن»

آوردن نام گل‌ها و عناصر بوستان در کنار یکدیگر در سراسر غزل.

تضاد و ایهام «که آب روی تو آتش در ارغوان انداخت»

تقابل میان «آب» و «آتش»؛ همچنین ایهام در «آب روی» به معانی عرق چهره و آبرو یا طراوت.

کنایه «خاک در دهان انداختن»

کنایه از پشیمانی عمیق و لب فروبستن از ادعای بی‌جا.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۵۳,۶۷۸

ابجد وسیط ۲,۴۶۲

ابجد صغیر ۱,۹۸۲

تعداد حروف ۵۶۴

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۱۵

غزل بعدی غزل شماره ۱۷

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ