غزل شماره ۱۷ حافظ: سینه از آتش دل، در غمِ جانانه بسوخت + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۱۷ حافظ

سینه از آتش دل، در غمِ جانانه بسوخت

❖

آتشی بود در این خانه که کاشانه بسوخت

تنم از واسطهٔ دوریِ دلبر بگداخت

❖

جانم از آتشِ مهرِ رخِ جانانه بسوخت

سوزِ دل بین که ز بس آتش اشکم، دلِ شمع

❖

دوش بر من ز سرِ مِهر، چو پروانه بسوخت

آشنایی نه غریب است که دلسوزِ من است

❖

چون من از خویش برفتم، دلِ بیگانه بسوخت

خرقهٔ زهدِ مرا، آبِ خرابات ببُرد

❖

خانهٔ عقلِ مرا، آتشِ میخانه بسوخت

چون پیاله دلم از توبه که کردم بشکست

❖

همچو لاله، جگرم بی می و خُمخانه بسوخت

ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردمِ چشم

❖

خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت

ترک افسانه بگو حافظ و مِی نوش دمی

❖

که نَخُفتیم شب و شمع به افسانه بسوخت

✨ نتیجه فال غزل ۱۷ حافظ

ای صاحب فال، دلت از غم عشق سوزان است و بی‌قراری از دوری معشوق تو را رنجور کرده. اما این آتش عشق تو را به رهایی از ریا و خودفریبی می‌کشاند. به زودی گشایشی رخ می‌دهد و امید بازگشت یارت زنده می‌شود. افسانه‌ها را رها کن و با دلی روشن به آینده بنگر.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل شورانگیز حافظ، روایتگر درد و سوز فراق و آتش عشق جانانه است که سراسر وجود شاعر را در بر گرفته. او دردمندانه از گداخته شدن تن و جانش در دوری محبوب سخن می‌گوید و اوج این سوز را تا بدانجا می‌رساند که دل شمع نیز از شدت اشک‌های آتشینش به حال او می‌سوزد. حافظ در این غزل، ریا و زهد فروشی را تقبیح کرده و راه رندی و عشق را برمی‌گزیند؛ تا جایی که آب خرابات خرقه زهدش را می‌شوید و آتش میخانه خانه عقلش را می‌سوزاند. در نهایت، با لحنی التماس‌آمیز از محبوب می‌خواهد که به این ماجرا پایان دهد و بازگردد، زیرا چشم امید او رهایی از هر تعلقی را به شکرانه وصل بر خود روا داشته است و افسانه‌گویی را بیهوده می‌شمارد و بر نوشیدن باده حقیقت تأکید می‌کند.

معنی بیت به بیت غزل

سینه از آتش دل، در غمِ جانانه بسوخت | آتشی بود در این خانه که کاشانه بسوخت

بیت ۱ دلم از آتش عشق، در غم و اندوهِ محبوب سوخت. آتشی چنان شدید در این خانه (سینه) بود که تمام وجود و کاشانه‌ام را سوزاند.

تنم از واسطهٔ دوریِ دلبر بگداخت | جانم از آتشِ مهرِ رخِ جانانه بسوخت

بیت ۲ تنم از دوری و فراق دلبر ضعیف و گداخته شد. جانم نیز از حرارت و شورِ عشق به چهره‌ی محبوب به آتش کشیده شد.

سوزِ دل بین که ز بس آتش اشکم، دلِ شمع | دوش بر من ز سرِ مِهر، چو پروانه بسوخت

بیت ۳ سوز و گداز دلم را ببین که از شدت و حرارت اشک‌هایم، دل شمع (که خود مظهر سوختن است) دیشب از روی مهربانی و دلسوزی مانند پروانه به حال من سوخت.

آشنایی نه غریب است که دلسوزِ من است | چون من از خویش برفتم، دلِ بیگانه بسوخت

بیت ۴ عجیب نیست که یک آشنا (محبوب) دل مرا می‌سوزاند و موجب درد من است؛ چرا که وقتی من از خود بی‌خود شدم و در عشق غرق گشتم، حتی دل بیگانگان نیز به حالم سوخت.

خرقهٔ زهدِ مرا، آبِ خرابات ببُرد | خانهٔ عقلِ مرا، آتشِ میخانه بسوخت

بیت ۵ آب میخانه (شراب) لباس پارسایی و زهد مرا با خود برد و آتش میخانه، خانه عقل و خرد مرا سوزاند (یعنی در راه عشق، زهد و عقل را کنار گذاشتم).

چون پیاله دلم از توبه که کردم بشکست | همچو لاله، جگرم بی می و خُمخانه بسوخت

بیت ۶ وقتی که از گناهانم توبه کردم، دلم مانند پیاله شکست (و توبه‌ام پایدار نماند). از آن پس، جگرم همچون لاله‌ای که در دل داغ دارد، بدون می و میخانه (عشق و مستی) سوخت و درد کشید.

ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردمِ چشم | خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت

بیت ۷ ای محبوب، این کشمکش و دوری را کوتاه کن و بازگرد؛ زیرا مردمک چشمم (از شدت گریه و انتظار) خرقه زهد و ریا را از سر من بیرون آورد و به شکرانه این رهایی (یا به امید وصال)، آن را سوزاند.

ترک افسانه بگو حافظ و مِی نوش دمی | که نَخُفتیم شب و شمع به افسانه بسوخت

بیت ۸ حافظ، از این افسانه‌گویی‌ها (شکایت‌ها و سخنان بیهوده) دست بردار و لحظه‌ای می بنوش؛ چرا که تمام شب را بیدار بودیم و شمع (عمر) نیز به پای این افسانه‌ها سوخت و به پایان رسید.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

جانانه محبوب، معشوق.

کاشانه خانه، سرا، در اینجا به معنای تمام وجود و هستی شاعر.

بگداخت آب شد، ذوب شد، از شدت رنج ضعیف و لاغر شد.

خرقهٔ زهد لباس پارسایی و پرهیزگاری (که اغلب در اشعار حافظ نماد ریاکاری است).

خرابات میخانه، جای خراباتیان و آزادگان (نماد عالم عشق و مستی روحانی).

خُمخانه جایی که خُم‌های شراب را نگاه می‌دارند، میخانه.

مردمِ چشم مردمک چشم. (ایهام دارد: مردمک چشم / مردم دیگر).

افسانه قصه، داستان، سخنان بیهوده و بی‌اساس.

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

استعاره «آتش دل»

دل به آتش تشبیه شده است، یا غم و عشق سوزان به آتش.

تشخیص «دلِ شمع... چو پروانه بسوخت»

به شمع ویژگی انسانی 'دل' و 'مهر' (مهربانی) داده شده است که از سر محبت می‌سوزد.

کنایه «خرقهٔ زهدِ مرا، آبِ خرابات ببُرد»

کنایه از رها کردن ریاکاری و تظاهر به پارسایی و روی آوردن به راه عشق و رندی است.

تضاد «آشنایی نه غریب است که دلسوزِ من است / چون من از خویش برفتم، دلِ بیگانه بسوخت»

استفاده از دو مفهوم متضاد 'آشنا' و 'بیگانه' برای تاکید بر وسعت تاثیر عشق یا تغییر حالت روحی شاعر.

ایهام «مردمِ چشم (در بیت هفتم)»

این عبارت هم به معنی 'مردمک چشم' است (که از انتظار کور شده یا پرده از ریا برداشته) و هم می‌تواند به معنی 'مردم (دیگران)' باشد که شاهد رسوایی شاعر بوده‌اند.

ایهام «مهر (در بیت دوم: جانم از آتشِ مهرِ رخِ جانانه بسوخت)»

'مهر' هم به معنی 'محبت' و 'عشق' است و هم به معنی 'خورشید' که درخشان و سوزاننده است.

تناسب «آتش، سوخت، بگداخت، شمع، پروانه، دوش»

چینش واژگان با ارتباط معنایی مشترک برای تقویت فضای سوز و گداز و عشق و حالتی از شب‌بیداری.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۴۲,۱۵۳

ابجد وسیط ۱,۷۴۳

ابجد صغیر ۱,۵۳۶

تعداد حروف ۴۲۱

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۱۶

غزل بعدی غزل شماره ۱۸

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ