غزل شماره ۱۱۹ حافظ: دلی که غیب نمای است و جامِ جم دارد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۱۱۹ حافظ
دلی که غیب نمای است و جامِ جم دارد
❖
ز خاتمی که دمی گم شود، چه غم دارد؟
به خَطُّ و خالِ گدایان مده خزینهٔ دل
❖
به دستِ شاهوَشی دِه که محترم دارد
نه هر درخت تحمّل کند جفایِ خزان
❖
غلامِ همتِ سروم که این قدم دارد
رسید موسمِ آن کز طرب چو نرگسِ مست
❖
نهد به پایِ قدح هر که شش درم دارد
زر از بهایِ می اکنون چو گل دریغ مدار
❖
که عقلِ کل به صدت عیب متّهم دارد
ز سِرِّ غیب کس آگاه نیست، قصّه مخوان
❖
کدام مَحرمِ دل ره در این حرم دارد؟
دلم که لافِ تَجَرُّد زدی، کنون صد شغل
❖
به بویِ زلفِ تو با بادِ صبحدم دارد
مرادِ دل ز که پرسم؟ که نیست دلداری
❖
که جلوهٔ نظر و شیوهٔ کرم دارد
ز جَیبِ خرقهٔ حافظ چه طَرف بِتوان بست
❖
که ما صمد طلبیدیم و او صَنم دارد
✨ نتیجه فال غزل ۱۱۹ حافظ
این فال نشان‌دهنده اصالت باطن و ارزش درونی شماست. دل پاک شما سرمایه بزرگی است؛ پس آن را به افراد ناوارد و ظاهربین نسپارید. اگر در زندگی دچار سختی شده‌اید، با پایداری همچون سرو استوار بمانید. به زودی روزگار شادی و گشایش فرا می‌رسد و به مراد دل خود خواهید رسید.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل از غزلا‌ت عارفانه و رندانه حافظ است که در آن شاعر بر ارزش دل پاک و انسان‌های اصیل تأکید می‌کند. حافظ بیان می‌کند که دلی که آینه‌دار اسرار غیب است، نگران از دست دادن مادیات ناچیز نیست. او انسان‌ها را به استقامت در برابر سختی‌ها دعوت کرده و از آنان می‌خواهد دل خود را به اهل معرفت بسپارند. در پایان، شاعر با طنزی ظریف به تفاوت میان ظاهر زاهدانه خرقه و باطن شیدایی و عشق‌ورزی خود اشاره می‌کند.
معنی بیت به بیت غزل
دلی که غیب نمای است و جامِ جم دارد | ز خاتمی که دمی گم شود، چه غم دارد؟
بیت ۱
دلی که چون جام جهان‌بین جمشید از اسرار غیب آگاه است، اگر انگشتر پادشاهی‌اش لحظه‌ای گم شود، هیچ غمی ندارد.
به خَطُّ و خالِ گدایان مده خزینهٔ دل | به دستِ شاهوَشی دِه که محترم دارد
بیت ۲
گنجینه دلت را به ظاهر زیبای افراد فرومایه نسپار؛ آن را به دست شاه‌منشی بسپار که قدر و ارزش آن را بداند و حفظ کند.
نه هر درخت تحمّل کند جفایِ خزان | غلامِ همتِ سروم که این قدم دارد
بیت ۳
هر درختی تاب و تحمل سختی‌های فصل پاییز را ندارد؛ بنده و ارادتمند همت بلند درخت سرو هستم که چنین استقامتی از خود نشان می‌دهد.
رسید موسمِ آن کز طرب چو نرگسِ مست | نهد به پایِ قدح هر که شش درم دارد
بیت ۴
فصل شادی و باده‌نوشی فرا رسید؛ فصلی که هرکس اندک سرمایه‌ای (شش درهم) دارد، همچون نرگس خمار، آن را در راه می و قدح هزینه می‌کند.
زر از بهایِ می اکنون چو گل دریغ مدار | که عقلِ کل به صدت عیب متّهم دارد
بیت ۵
اکنون برای خرید شراب، همچون گل سخاوت به خرج ده و از پول دریغ مکن، چرا که عقل کل اگر در این موسم خسیس باشی، تو را به صد عیب متهم می‌کند.
ز سِرِّ غیب کس آگاه نیست، قصّه مخوان | کدام مَحرمِ دل ره در این حرم دارد؟
بیت ۶
هیچ‌کس از رازهای پشت پرده جهان آگاه نیست، پس داستان‌سرايی نکن؛ کدام انسان پاک‌دلی است که توانسته باشد به این حریم مقدس راه یابد؟
دلم که لافِ تَجَرُّد زدی، کنون صد شغل | به بویِ زلفِ تو با بادِ صبحدم دارد
بیت ۷
دل من که ادعای رهایی از تعلقات دنیوی (تجرد) را داشت، اکنون به خاطر بوی زلف تو، با باد صبا صدگونه دل‌مشغولی پیدا کرده است.
مرادِ دل ز که پرسم؟ که نیست دلداری | که جلوهٔ نظر و شیوهٔ کرم دارد
بیت ۸
آرزوی دل را از چه کسی بپرسم؟ چرا که دلدار و یاری که هم نگاه نافذ و زیبا داشته باشد و هم روش بخشندگی و کرم، در این روزگار یافت نمی‌شود.
ز جَیبِ خرقهٔ حافظ چه طَرف بِتوان بست | که ما صمد طلبیدیم و او صَنم دارد
بیت ۹
از گریبان خرقه حافظ چه سود و بهره‌ای می‌توان برد؟ زیرا ما خدای بی‌پایان (صمد) را طلبیدیم و او بتِ زیبارویی (صنم) در آغوش دارد.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
جام جم
جام افسانه‌ای جمشید پادشاه که تمام جهان و اسرار آن در آن نمایان بوده است.
خاتم
انگشتر پادشاهی، کنایه از نگین سلیمان.
شاهوش
شاه‌منش، کسی که صفت و خوی پادشاهان را دارد.
تجرّد
مجرّد بودن، رهایی از تعلقات دنیوی و مادی.
صمد
از نام‌های خداوند به معنای بی‌نیاز.
صنم
بت، کنایه از معشوق زیبا.
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
تلمیح
«ز خاتمی که دمی گم شود، چه غم دارد؟»
اشاره به داستان گم شدن و باز یافتن انگشتر حضرت سلیمان.
تشخیص
«نه هر درخت تحمّل کند جفایِ خزان»
نسبت دادن تحمل و جفاپذیری به درخت که صفاتی انسانی هستند.
تشبیه
«کز طرب چو نرگس مست»
مانند کردن حال عاشقِ سرمست به گل نرگس در هنگام طرب.
تضاد
«که ما صمد طلبیدیم و او صنم دارد»
تقابل میان صمد (خداوند بی‌پایان) و صنم (بت زمینی).
تناسب
«خط و خال و گدایان»
رعایت مراعات نظیر میان اجزای چهره و ظاهر افراد.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۵,۰۳۲
ابجد وسیط
۲,۰۶۲
ابجد صغیر
۱,۴۷۱
تعداد حروف
۴۳۲
نظرات
ارسال یک نظر