غزل شماره ۱۳۶ حافظ: دست در حلقهٔ آن زلفِ دوتا نتوان کرد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۱۳۶ حافظ
دست در حلقهٔ آن زلفِ دوتا نتوان کرد
❖
تکیه بر عهدِ تو و بادِ صبا نتوان کرد
آن‌چه سعی است، من اندر طلبت بنمایم
❖
این قَدَر هست که تغییرِ قضا نتوان کرد
دامنِ دوست به صد خونِ دل افتاد به دست
❖
به فُسوسی که کُنَد خصم، رها نتوان کرد
عارضش را به مَثَل ماهِ فلک نتوان گفت
❖
نسبتِ دوست به هر بی سر و پا نتوان کرد
سروبالایِ من آنگه که درآید به سَماع
❖
چه محل جامهٔ جان را که قبا نتوان کرد؟
نظرِ پاک توانَد رخِ جانان دیدن
❖
که در آیینه نظر جز به صفا نتوان کرد
مشکلِ عشق نه در حوصلهٔ دانشِ ماست
❖
حلِّ این نکته بدین فکرِ خطا نتوان کرد
غیرتم کُشت که محبوبِ جهانی، لیکن
❖
روز و شب عربده با خلقِ خدا نتوان کرد
من چه گویم؟ که تو را نازکیِ طبعِ لطیف
❖
تا به حَدّیست که آهسته دعا نتوان کرد
بجز ابرویِ تو محرابِ دل حافظ نیست
❖
طاعتِ غیر تو در مذهبِ ما نتوان کرد
✨ نتیجه فال غزل ۱۳۶ حافظ
ای صاحب فال، در راه مقصود تلاش بسیار کرده‌ای، اما موانعی از جنس تقدیر و بی‌وفایی وجود دارد. ثابت‌قدم باش و از بدخواهی‌ها دلسرد مشو. برای رسیدن به هدف باید نیتت را پاک کنی و از تعقل صرف فراتر بروی. راز موفقیت تو در پایداری و خالص کردن عشقت به معشوق است. به زودی به آرامش و وضوح درونی خواهی رسید.
خلاصه و مفهوم غزل
غزل ۱۳۶ حافظ به بیان چالش‌ها و محدودیت‌های عشق می‌پردازد. شاعر در پی وصل معشوق است اما می‌داند که عهد او ناپایدار و رسیدن به وصال، فراتر از تغییر تقدیر است. او وفاداری خود را به معشوق با وجود رنج‌ها و تمسخرهای دشمنان نشان می‌دهد و زیبایی یار را بی‌همتا می‌داند که نمی‌توان به هیچ چیز دنیوی تشبیهش کرد. حافظ بر پاکی نیت در عشق و عدم توانایی عقل برای درک پیچیدگی‌های آن تأکید می‌کند و در نهایت، معشوق را تنها قبله و محراب دل خود می‌خواند.
معنی بیت به بیت غزل
دست در حلقهٔ آن زلفِ دوتا نتوان کرد | تکیه بر عهدِ تو و بادِ صبا نتوان کرد
بیت ۱
نمی‌توان به زلف پیچیده و پرفتن معشوق دست یافت (نمی‌توان به او رسید)، و نمی‌توان به پیمان‌های تو که همچون باد صبا ناپایدار است، اعتماد کرد.
آن‌چه سعی است، من اندر طلبت بنمایم | این قَدَر هست که تغییرِ قضا نتوان کرد
بیت ۲
هر تلاشی که برای رسیدن به تو از دستم برآید، انجام خواهم داد؛ اما این میزان قدرت را ندارم که سرنوشت و تقدیر الهی را تغییر دهم.
دامنِ دوست به صد خونِ دل افتاد به دست | به فُسوسی که کُنَد خصم، رها نتوان کرد
بیت ۳
دامن دوست را با صدها خون دل خوردن و رنج فراوان به دست آورده‌ام؛ پس نمی‌توان آن را با تمسخر و بدگویی دشمنان رها کرد.
عارضش را به مَثَل ماهِ فلک نتوان گفت | نسبتِ دوست به هر بی سر و پا نتوان کرد
بیت ۴
چهره زیبای او را نمی‌توان به ماه آسمان تشبیه کرد؛ زیرا مقام و زیبایی دوست را نمی‌توان به هر موجود بی‌ارزش و ناقصی (مثل ماه که سر و پا ندارد) نسبت داد.
سروبالایِ من آنگه که درآید به سَماع | چه محل جامهٔ جان را که قبا نتوان کرد؟
بیت ۵
هنگامی که معشوق بلندقامت من به رقص و سماع می‌آید، دیگر جان من چه ارزشی دارد که حتی نتوان آن را (مانند قبا) درید و فدایش کرد؟ (یعنی جان‌فشانی در برابر عظمت او کم است).
نظرِ پاک توانَد رخِ جانان دیدن | که در آیینه نظر جز به صفا نتوان کرد
بیت ۶
فقط چشمی که از هر آلودگی و ناپاکی رها باشد می‌تواند روی جانان را ببیند؛ چرا که در آینه هم چیزی جز با پاکی و درخشندگی (صفا) دیده نمی‌شود.
مشکلِ عشق نه در حوصلهٔ دانشِ ماست | حلِّ این نکته بدین فکرِ خطا نتوان کرد
بیت ۷
رازهای پیچیده و عمیق عشق در حیطه فهم و گنجایش دانش محدود ما نیست؛ نمی‌توان این مسئله دشوار را با این فکرهای اشتباه و سطحی حل کرد.
غیرتم کُشت که محبوبِ جهانی، لیکن | روز و شب عربده با خلقِ خدا نتوان کرد
بیت ۸
حسادت و غیرت من را از بین می‌برد که تو محبوب همه جهانی؛ اما چه کنم که نمی‌توانم شب و روز با تمام مردم جهان بر سر عشق تو درگیر شوم.
من چه گویم؟ که تو را نازکیِ طبعِ لطیف | تا به حَدّیست که آهسته دعا نتوان کرد
بیت ۹
من چه می‌توانم بگویم؟ طبع لطیف و نازک تو آنقدر حساس است که حتی نمی‌توان آهسته و با نجوای کم از تو درخواستی کرد (چه رسد به گله و شکایت).
بجز ابرویِ تو محرابِ دل حافظ نیست | طاعتِ غیر تو در مذهبِ ما نتوان کرد
بیت ۱۰
دل حافظ جز در خم ابروی تو، محرابی برای عبادت ندارد؛ و در آیین و مذهب ما، پرستش و بندگی غیر از تو امکان‌پذیر نیست.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
زلف دوتا
زلفی که پیچ و خم دارد یا از وسط فرق باز شده و به دو قسمت تقسیم شده (کنایه از زیبایی و فریبندگی).
قضا
سرنوشت، تقدیر الهی؛ در اینجا به معنی امر حتمی و غیرقابل تغییر.
فسوس
تمسخر، استهزا، بدگویی، فریب.
خصم
دشمن، بدخواه.
عارض
چهره، گونه.
سماع
رقص و پایکوبی عارفانه همراه با آواز و موسیقی، به خصوص در محافل صوفیه؛ در اینجا کنایه از شور و حال معشوق.
محراب
جایگاه امام جماعت در مسجد؛ در اینجا کنایه از قبله و مرکز توجه و عبادت.
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
تشخیص (Personification)
«تکیه بر عهدِ تو و بادِ صبا نتوان کرد»
باد صبا که یک پدیده طبیعی است، دارای «عهد» (پیمان) توصیف شده که صفتی انسانی است و به آن شخصیت بخشیده شده است.
استعاره (Metaphor)
«دست در حلقهٔ آن زلفِ دوتا نتوان کرد»
«حلقهٔ زلف» استعاره از دام و فریبندگی زلف معشوق است که رسیدن به آن دشوار یا ناممکن است. همچنین «خون دل خوردن» در بیت سوم استعاره از رنج و سختی بسیار است.
کنایه (Allusion/Metonymy)
«نسبتِ دوست به هر بی سر و پا نتوان کرد»
«بی سر و پا» کنایه از ماه (یا هر موجود ناقص دیگر) است که نه سر و نه پا دارد و مقام معشوق را برتر از آن می‌داند که به ماه تشبیه شود.
ایهام (Ambiguity)
«این قَدَر هست که تغییرِ قضا نتوان کرد»
کلمه «قدر» می‌تواند هم به معنای «اندازه و توان» باشد (من به این اندازه توان دارم که قضا را تغییر ندهم) و هم به معنای «سرنوشت و تقدیر» (تقدیر این است که قضا را تغییر ندهم). هر دو معنی در اینجا قابل درک است و به پیچیدگی معنایی می‌افزاید.
مراعات النظیر (Semantic Accordance)
«عارضش را به مَثَل ماهِ فلک نتوان گفت»
«عارض» (چهره) و «ماه فلک» (ماه آسمان) کلماتی هستند که در وصف زیبایی و روشنایی چهره معشوق به تناسب یکدیگر آمده‌اند.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۴۶,۱۸۸
ابجد وسیط
۲,۳۶۴
ابجد صغیر
۱,۸۲۷
تعداد حروف
۵۱۹
نظرات
ارسال یک نظر