غزل شماره ۱۲۱ حافظ: هر آن کاو خاطرِ مجموع و یارِ نازنین دارد + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۱۲۱ حافظ

هر آن کاو خاطِرِ مَجموع و یارِ نازنین دارد

❖

سَعادَت، همدم او گشت و دولت، هم‌نشین دارد

حَریمِ عشق را دَرْگَه، بسی بالاتر از عَقْل است

❖

کسی آن آسْتان بوسد، که جان در آستین دارد

دهانِ تَنْگِ شیرینش، مگر مُلْکِ سلیمان است

❖

که نَقْشِ خاتَمِ لَعْلَش، جهان، زیرِ نگین دارد؟

لَبِ لَعْل و خَطِ مُشکین، چو آنش هست و اینش هست

❖

بنازم دِلْبَرِ خود را، که حُسْنَش، آن و این دارد

به خواری مَنْگَر ای مُنْعِم، ضَعیفان و نَحیفان را

❖

که صَدْرِ مَجْلِسِ عِشْرَت، گدایِ ره‌نشین دارد

چو بر رویِ زَمین باشی، توانایی، غَنیمت دان

❖

که دوران، ناتوانی‌ها، بسی زیرِ زَمین دارد

بَلاگردانِ جان و تن، دعایِ مُسْتْمَنْدان است

❖

که بیند خِیْر از آن خَرْمَن که نَنْگ از خوشه‌چین دارد؟

صَبا از عِشقِ من، رَمزی بگو با آن شَهِ خوبان

❖

که صد جَمشید و کِیخُسرو، غُلامِ کم‌ترین دارد

وگر گوید نمی‌خواهم، چو «حافِظ»، عاشِقِ مُفْلِس

❖

بگوییدش که سلطانی، گدایی هم‌نشین دارد

✨ نتیجه فال غزل ۱۲۱ حافظ

این فال نشان‌دهنده آن است که برای رسیدن به اهداف بزرگ باید از خودگذشتگی نشان داد. عقل مصلحت‌اندیش را کنار بگذار و با دلی آکنده از عشق پیش برو. به نیازمندان و ضعفا توجه کن که دعای آنان برکت زندگی توست و به زودی سعادت و آرامش خاطر نصیبت خواهد شد.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل از غزلا‌ت شورانگیز حافظ است که در آن برتری مقام عشق بر عقل، ارزش تواضع و دستگیری از نیازمندان، و فقر عاشقانه در برابر مقام معشوق ازلی توصیف شده است. شاعر با استناد به اسطوره‌ها و تمثیل‌های زیبا، راه سعادت را در گرو عشق راستین و آسودگی دل می‌داند.

معنی بیت به بیت غزل

هر آن کاو خاطِرِ مَجموع و یارِ نازنین دارد | سَعادَت، همدم او گشت و دولت، هم‌نشین دارد

بیت ۱ هرکسی که دل آسوده و خاطر جمع داشته باشد و از یار زیبایی بهره‌مند باشد، سعادت همراه و دولت همنشین او خواهد بود.

حَریمِ عشق را دَرْگَه، بسی بالاتر از عَقْل است | کسی آن آسْتان بوسد، که جان در آستین دارد

بیت ۲ مقام و بارگاه عشق بسیار فراتر از درک عقل است؛ تنها کسی می‌تواند به آن آستان راه یابد که آماده فدا کردن جان خود باشد.

دهانِ تَنْگِ شیرینش، مگر مُلْکِ سلیمان است | که نَقْشِ خاتَمِ لَعْلَش، جهان، زیرِ نگین دارد؟

بیت ۳ آیا دهان کوچک و شیرین معشوق همچون قلمرو سلیمان است که نگین لعل‌گون آن، جهان را فرمانروا و تحت سلطه خود درآورده است؟

لَبِ لَعْل و خَطِ مُشکین، چو آنش هست و اینش هست | بنازم دِلْبَرِ خود را، که حُسْنَش، آن و این دارد

بیت ۴ معشوق من هم لب سرخ و آبدار دارد و هم خط و خال مشکین؛ آفرین بر دلبرم که زیبایی‌اش هر دو ویژگی جذاب را یکجا داراست.

به خواری مَنْگَر ای مُنْعِم، ضَعیفان و نَحیفان را | که صَدْرِ مَجْلِسِ عِشْرَت، گدایِ ره‌نشین دارد

بیت ۵ ای انسان ثروتمند و بی‌نیاز، به مستمندان و لاغران با دیده حقارت نگاه نکن؛ چه بسا گدایانه‌نشینان در صدر مجلس بزم عشق جای داشته باشند.

چو بر رویِ زَمین باشی، توانایی، غَنیمت دان | که دوران، ناتوانی‌ها، بسی زیرِ زَمین دارد

بیت ۶ تا زمانی که زنده و توانا هستی، این فرصت را قدر بدان؛ چرا که روزگار روزهای ناتوانی بسیار و طولانی در زیر خاک دارد.

بَلاگردانِ جان و تن، دعایِ مُسْتْمَنْدان است | که بیند خِیْر از آن خَرْمَن که نَنْگ از خوشه‌چین دارد؟

بیت ۷ دعای نیازمندان بلاها را از جان و تن دور می‌کند؛ چگونه کسی که از خوشه چینان عار دارد، می‌تواند خیر و برکت از خرمن خود ببیند؟

صَبا از عِشقِ من، رَمزی بگو با آن شَهِ خوبان | که صد جَمشید و کِیخُسرو، غُلامِ کم‌ترین دارد

بیت ۸ ای باد صبا، از عشق عمیق من پیغامی به آن شاه زیبارویان برسان که صد پادشاه بزرگ مانند جمشید و کیخسرو غلامان کهتر اویند.

وگر گوید نمی‌خواهم، چو «حافِظ»، عاشِقِ مُفْلِس | بگوییدش که سلطانی، گدایی هم‌نشین دارد

بیت ۹ و اگر معشوق گفت عاشق فقیر و تهیدستی چون حافظ را نمی‌خواهم، به او بگویید که پادشاهان بزرگ نیز گدایانی را به همنشینی می‌پذیرند.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

خاطر مجموع دل آسوده و جمع‌رنجور نبودن، آرامش خاطر

لعل سنگی قیمتی و سرخ‌رنگ، کنایه از لب سرخ معشوق

منعم شخص ثروتمند و برخوردار از نعمت

نحیف لاغر، ضعیف و رنجور

بلاگردان دورکننده بلا و قضا، فدایی

مفلس بی‌چیز، فقیر و تهیدست

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تضاد «توانایی / ناتوانی»

تضاد میان واژگان توانایی در روی زمین و ناتوانی زیر زمین برای تأکید بر گذرا بودن عمر.

تشبیه «دهان تنگ شیرینش مگر ملک سلیمان است»

تشبیه دهان تنگ معشوق به قلمرو و مُهر سلیمان نبی.

تراسل حسی «خط مشکین»

آمیختن حس بینایی و بویایی یا لامسه در توصیف خط و خال چهره.

تداعی «جمشید و کیخسرو»

استفاده از اسطوره‌ها و پادشاهان باستانی ایران برای اغراق در عظمت معشوق.

کنایه «جان در آستین داشتن»

کنایه از آماده بودن برای جان‌فشانی و فداکاری در راه عشق.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۴۲,۱۳۰

ابجد وسیط ۲,۵۱۲

ابجد صغیر ۱,۸۱۹

تعداد حروف ۵۳۴

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۱۲۰

غزل بعدی غزل شماره ۱۲۲

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ