متن غزل شماره ۱۰۵ حافظ
صوفی ار باده به اندازه خورَد نوشش باد
❖
ور نه اندیشهٔ این کار فراموشش باد
آن که یک جرعه مِی از دست توانَد دادن
❖
دست با شاهدِ مقصود در آغوشش باد
پیرِ ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت
❖
آفرین بر نظرِ پاکِ خطاپوشَش باد
شاهِ تُرکان، سخنِ مدعیان می‌شِنَوَد
❖
شرمی از مَظلَمِهٔ خونِ سیاوشش باد
گر چه از کِبر، سخن با منِ درویش نگفت
❖
جان فدایِ شِکَرین‌پستهٔ خاموشش باد
چشمم از آینه‌دارانِ خط و خالش گشت
❖
لبم از بوسه‌رُبایانِ بَر و دوشش باد
نرگسِ مست نوازش‌کُنِ مردم‌دارَش
❖
خونِ عاشق به قدح گر بِخورد نوشش باد
به غلامیِ تو مشهورِ جهان شد حافظ
❖
حلقهٔ بندگیِ زلفِ تو در گوشش باد
✨ نتیجه فال غزل ۱۰۵ حافظ
ای صاحب فال! این غزل به تو می‌گوید که در زندگی میانه رو باش و از افراط و تفریط دوری کن. حکمت جهان را با دیدی باز بنگر و از قضاوت سطحی بپرهیز. معشوق زندگی تو (چه مادی چه معنوی) با زیبایی و پاکی خود تو را جذب کرده است. در راه عشق و بندگی ثابت قدم باش تا شهرت نیک یابی و به مقصود برسی. از کینه و فتنه‌انگیزی دوری کن.
خلاصه و مفهوم غزل
غزل ۱۰۵ حافظ، اثری عمیق و چندلایه است که به مضامین عرفانی و اجتماعی می‌پردازد. شاعر با لحنی رندانه، صوفیان ریاکار را به اعتدال در میخانه‌روی دعوت می‌کند و بخشندگی را ستایش می‌نماید. محور اصلی غزل، مسئلهٔ وجود خطا در آفرینش است که حافظ از زبان 'پیر' خود، آن را رد می‌کند و بر 'نظر پاک خطاپوش' آفرین می‌گوید؛ این می‌تواند اشاره‌ای به نگاه جامع‌نگر عرفا یا ستارالعیوب بودن خداوند باشد. حافظ همچنین با اشاره به داستان سیاوش، به حاکم زمان (شاه شجاع) هشدار می‌دهد که فریب سخن بدخواهان را نخورد. در نهایت، او با وصف زیبایی‌های معشوق و ابراز بندگی خالصانه خود، به شهرت جهانی‌اش در راه عشق اشاره می‌کند.
معنی بیت به بیت غزل
صوفی ار باده به اندازه خورَد نوشش باد | ور نه اندیشهٔ این کار فراموشش باد
بیت ۱
اگر صوفی در خوردن باده، میانه روی کند، نوشیدنش مبارک باشد؛ وگرنه بهتر است که به فکر این کار نباشد.
آن که یک جرعه مِی از دست توانَد دادن | دست با شاهدِ مقصود در آغوشش باد
بیت ۲
هر کس بتواند یک جرعه شراب را به کسی بدهد (یا از دست بدهد)، خوشا به حالش که در آغوش معشوق خود باشد.
پیرِ ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت | آفرین بر نظرِ پاکِ خطاپوشَش باد
بیت ۳
پیر ما فرمود که هیچ اشتباهی در ساخت و آفرینش رخ نمی‌دهد و باید به نظر پاک و خطا پوشاننده او آفرین گفت.
شاهِ تُرکان، سخنِ مدعیان می‌شِنَوَد | شرمی از مَظلَمِهٔ خونِ سیاوشش باد
بیت ۴
سلطان ترک به سخنان مدعیان گوش می‌دهد، امیدوارم که از ظلمی که بر سیاوش رفته است، شرمسار باشد.
گر چه از کِبر، سخن با منِ درویش نگفت | جان فدایِ شِکَرین‌پستهٔ خاموشش باد
بیت ۵
اگرچه از غرور با من بیچاره حرف نزد؛ جانم فدای لب‌های شیرین و تنگ و ساکت او بادا!
چشمم از آینه‌دارانِ خط و خالش گشت | لبم از بوسه‌رُبایانِ بَر و دوشش باد
بیت ۶
چشمم به آینه‌داری او رسید امیدوارم لبم نیز به بوسه‌ربایی بر و دوش او برسد.
نرگسِ مست نوازش‌کُنِ مردم‌دارَش | خونِ عاشق به قدح گر بِخورد نوشش باد
بیت ۷
چشم خمار و مهربانش؛ اگر خون عاشق را بریزد و بنوشد نوشش بادا!
به غلامیِ تو مشهورِ جهان شد حافظ | حلقهٔ بندگیِ زلفِ تو در گوشش باد
بیت ۸
حافظ از بندگی تو و در بندگی تو در جهان معروف شد؛ همیشه او، عاشق زلفت بادا!
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
صوفی
درویش سالک، کسی که ادعای زهد و عرفان دارد.
قلم صُنع
قلم آفرینش، دست توانای خداوند در خلقت.
مظلمه
دادخواهی، ستمی که بر کسی رفته و خون‌خواهی آن.
شکرین‌پستهٔ خاموش
کنایه از دهان یا لب‌های معشوق که شیرین و بسته (ناگفته) است.
نرگس مست
چشم خمار و سرمست معشوق (به نرگس تشبیه شده).
حلقهٔ بندگی
حلقه‌ای که در قدیم در گوش غلام می‌انداختند به نشانهٔ بندگی و اطاعت.
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
استعاره
«شکرین پستهٔ خاموش»
لب‌های معشوق را به پسته تشبیه کرده که شیرین و بسته (ناگفته) است.
استعاره
«نرگس مست»
چشم معشوق را به گل نرگس تشبیه کرده که مظهر سرمستی و خمار است.
کنایه
«مَظلَمِهٔ خونِ سیاوشش باد»
کنایه از ستمی بزرگ و بی‌عدالتی که بر فردی بی‌گناه رفته و به حکمران (شاه ترکان) یادآوری می‌کند تا از تکرار آن پرهیز کند.
ایهام
«خطاپوشش باد (در بیت 'پیرِ ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت / آفرین بر نظرِ پاکِ خطاپوشَش باد')»
۱. به معنای 'چشم‌پوشنده از خطا' (اشاره به پیر که از خطاهای ظاهری چشم می‌پوشد). ۲. به معنای 'عاری از خطا' (نظری که خود خطایی در آن نیست و خلقت را بی‌نقص می‌بیند).
ایهام
«مردم‌دارَش (در بیت 'نرگسِ مست نوازش‌کُنِ مردم‌دارَش')»
۱. به معنای 'مهربان و خوش‌رفتار با مردم'. ۲. به معنای 'دارای مردمک چشم' (برای نرگس که استعاره از چشم است).
تشخیص
«قلم صُنع... خطاپوشش باد»
قلم (آفرینش) به موجودی دارای 'نظر' و قابلیت 'خطاپوشی' تشبیه شده است.
تناسب
«باده، مِی، جرعه، نوش، قدح»
رعایت تناسب بین واژگان مرتبط با میگساری و بزم.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۷,۸۳۸
ابجد وسیط
۱,۷۴۸
ابجد صغیر
۱,۳۳۴
تعداد حروف
۳۹۲
نظرات
ارسال یک نظر