غزل شماره ۵ حافظ: دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۵ حافظ

دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را

❖

دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا

کشتی‌شکستگانیم ای بادِ شُرطِه برخیز

❖

باشد که باز بینم دیدارِ آشنا را

ده‌روزه مِهرِ گردون افسانه است و افسون

❖

نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا

در حلقهٔ گُل‌ و مُل خوش خواند دوش بلبل

❖

هاتِ الصَّبُوحَ هُبّوا یا ایُّها السُّکارا

ای صاحبِ کرامت شُکرانهٔ سلامت

❖

روزی تَفَقُّدی کن درویشِ بی‌نوا را

آسایشِ دو گیتی تفسیرِ این دو حرف است

❖

با دوستان مُرُوَّت با دشمنان مُدارا

در کویِ نیک‌نامی ما را گذر ندادند

❖

گر تو نمی‌پسندی تغییر کن قضا را

آن تَلخ‌وَش که صوفی اُم‌ُّالخَبائِثَش خواند

❖

اَشهیٰ لَنا و اَحلیٰ مِن قُبلَةِ العَذارا

هنگامِ تنگ‌دستی در عیش کوش و مستی

❖

کاین کیمیایِ هستی قارون کند گدا را

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد

❖

دلبر که در کفِ او موم است سنگِ خارا

آیینهٔ سِکَندر جامِ مِی است بنگر

❖

تا بر تو عرضه دارد احوالِ مُلکِ دارا

خوبان پارسی‌گو بخشندگانِ عمرند

❖

ساقی بده بشارت رندانِ پارسا را

حافظ به خود نپوشید این خرقهٔ مِی‌ْآلود

❖

ای شیخِ پاک‌دامن معذور دار ما را

✨ نتیجه فال غزل ۵ حافظ

این فال نشان‌دهنده عشق، اشتیاق و گذر از سختی‌هاست. اگر در تنگدستی یا سختی هستی، ناامید مباش که با صبر، مدارا و الطاف الهی گشایش حاصل می‌شود. به دوستان نیکی کن و با دوستان مروت و با بدخواهان مدارا داشته باش تا به آسایش دو گیتی برسی.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل یکی از مشهورترین و شاهکارهای حافظ است که در آن از درد عشق، ناپایداری دنیا، لزوم نیکی به دیگران و مدارا با خلق سخن گفته شده است. شاعر با زبانی رندانه به ستایش عشق و مستی پرداخته و زاهدان ریایی را به چالش می‌کشد.

معنی بیت به بیت غزل

دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را | دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا

بیت ۱ ای صاحبدلان، دل از دستم می‌رود، خدا را به یاری من بطلبید. افسوس و دردا که راز پنهان عشقم آشکار خواهد شد.

کشتی‌شکستگانیم ای بادِ شُرطِه برخیز | باشد که باز بینم دیدارِ آشنا را

بیت ۲ ما کشتی‌شکستگان و در راه مانده‌ایم؛ ای باد موافق برخیز و وزیدن آغاز کن، باشد که دوباره یار آشنا را ملاقات کنیم.

ده‌روزه مِهرِ گردون افسانه است و افسون | نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا

بیت ۳ عشق و محبت روزگار ده روز بیشتر دوام ندارد و مانند افسانه و جادوست؛ ای یار، تا فرصت باقی است، به دوستان نیکی کن.

در حلقهٔ گُل‌ و مُل خوش خواند دوش بلبل | هاتِ الصَّبُوحَ هُبّوا یا ایُّها السُّکارا

بیت ۴ دیشب بلبل در بزم گل و شراب چه خوش سرود: «ای باده‌نوشان، بیدار شوید و شراب صبحگاهی را طلب کنید».

ای صاحبِ کرامت شُکرانهٔ سلامت | روزی تَفَقُّدی کن درویشِ بی‌نوا را

بیت ۵ ای کسی که دارای کرامت و بزرگواری هستی، به شکرانهٔ تندرستی و توانگری، گاهی از درویش بی‌نوا نیز دلجویی کن.

آسایشِ دو گیتی تفسیرِ این دو حرف است | با دوستان مُرُوَّت با دشمنان مُدارا

بیت ۶ آرامش و آسایش در این دنیا و آن دنیا در گرو همین دو دستور است: جوانمردی با دوستان و نرم‌خویی و مدارا با دشمنان.

در کویِ نیک‌نامی ما را گذر ندادند | گر تو نمی‌پسندی تغییر کن قضا را

بیت ۷ ما را به محله نیک‌نامان راه ندادند و سرنوشت ما چنین رقم خورد؛ اگر تو این را نمی‌پسندی، پس تقدیر الهی را تغییر بده.

آن تَلخ‌وَش که صوفی اُم‌ُّالخَبائِثَش خواند | اَشهیٰ لَنا و اَحلیٰ مِن قُبلَةِ العَذارا

بیت ۸ آن شراب تلخ‌مزه‌ای که صوفی آن را مادر پلیدی‌ها نامید، برای ما از بوسه بر لب دوشیزگان لذیذتر و شیرین‌تر است.

هنگامِ تنگ‌دستی در عیش کوش و مستی | کاین کیمیایِ هستی قارون کند گدا را

بیت ۹ هنگام فقر و تنگدستی به شادی و مستی بپرداز، زیرا این اکسیر هستی (مستی و عشق)، انسان فقیر را به ثروت قارون می‌رساند.

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد | دلبر که در کفِ او موم است سنگِ خارا

بیت ۱۰ در برابر معشوق سرکشی مکن، وگرنه از روی غیرت و تعصب، تو را همچون شمع می‌سوزاند؛ دلبری که سنگ سخت در کف او چون موم نرم است.

آیینهٔ سِکَندر جامِ مِی است بنگر | تا بر تو عرضه دارد احوالِ مُلکِ دارا

بیت ۱۱ اگر به دنبال آیینه اسکندر هستی تا جهان را ببینی، جام می همان آیینه است؛ به آن نگاه کن تا احوال و سرگذشت پادشاهان را بر تو آشکار کند.

خوبان پارسی‌گو بخشندگانِ عمرند | ساقی بده بشارت رندانِ پارسا را

بیت ۱۲ زیبارویان پارسی‌گو مایه حیات و بخشندگان عمرند؛ ای ساقی، این خبر خوش را به رندان پارسا و پاک‌طینت برسان.

حافظ به خود نپوشید این خرقهٔ مِی‌ْآلود | ای شیخِ پاک‌دامن معذور دار ما را

بیت ۱۳ حافظ از روی اختیار این خرقه آلوده به شراب را نپوشیده است؛ ای شیخ پاک‌دامن، ما را به جرم این گناه معذور بدار.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

باد شرطه باد موافق و مطبوع برای کشتی‌رانی

مُل شراب ناب و خالص

تفقُد جویای حال شدن، مهربانی و دلجویی کردن

تلخ‌وَش شراب تلخ‌مزه

ام‌الخبائث مادر پلیدی‌ها و بدی‌ها (لقبی که به شراب داده‌اند)

عذارا جمع عذرا، دختران دوشیزه و باکره

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تضاد «با دوستان مروت با دشمنان مدارا»

آوردن کلمات متضاد مانند دوستان و دشمنان برای زیبایی و قوت کلام.

تشبیه «آیینهٔ سِکَندر جامِ مِی است»

جام می به آیینه اسکندر (جهان‌نما) تشبیه شده است.

مراعات نظیر «گل و مل و بلبل»

آوردن کلماتی که با هم تناسب و هم‌خوانی معنایی دارند.

کنایه «دل می‌رود ز دستم»

کنایه از عاشق شدن و از دست رفتن کنترل قلب و اختیار.

ایهام «رندان پارسا»

واژه پارسا هم به معنای پرهیزگار است و هم به معنای پارسی‌زبان.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۵۶,۳۵۹

ابجد وسیط ۳,۰۵۵

ابجد صغیر ۲,۱۵۲

تعداد حروف ۶۶۲

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۴

غزل بعدی غزل شماره ۶

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ