غزل شماره ۲۹۸ حافظ: مقامِ امن و میِ بی‌غَش و رفیقِ شفیق + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۲۹۸ حافظ

مقامِ امن و میِ بی‌غَش و رفیقِ شفیق

❖

گَرَت مدام میسّر شود زهی توفیق

جهان و کارِ جهان جمله هیچ بَر هیچ است

❖

هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق

دریغ و دَرد که تا این زمان ندانستم

❖

که کیمیایِ سعادتْ رفیق بود رفیق

به مَأمَنی رو و فرصت شمُر غنیمتِ وقت

❖

که در کمینگهِ عمرند قاطعانِ طریق

بیا که توبه ز لعلِ نگار و خندهٔ جام

❖

حکایتی‌ست که عقلش نمی‌کُند تصدیق

اگر چه مویِ میانت به چون منی نرسد

❖

خوش است خاطرم از فکرِ این خیالِ دقیق

حلاوتی که تو را در چهِ زَنَخدان است

❖

به کُنهِ آن نرسد صد‌هزار فکرِ عمیق

اگر به رنگِ عقیقی شد اشکِ من چه عَجب

❖

که مُهرِ خاتمِ لَعلِ تو هست همچو عقیق

به خنده گفت که «حافظ! غلامِ طبعِ تواَم»

❖

ببین که تا به چه حدَّم همی‌کُنَد تحمیق

✨ نتیجه فال غزل ۲۹۸ حافظ

ای صاحب فال، این غزل پیامی درباره اهمیت رفاقت و قدردانی از لحظات حال دارد. به دنبال آرامش و دوستی‌های خالص باش. از ناپایداری دنیا و تعلقات بی‌ارزش آن آگاه باش و بدان که کیمیای سعادت در رفیق حقیقی نهفته است. عقل گاهی مانع درک لذت‌های والای زندگی می‌شود؛ پس به دل خود اعتماد کن و از فرصت‌ها برای رسیدن به شادی حقیقی بهره ببر.

خلاصه و مفهوم غزل

غزل ۲۹۸ حافظ با بیان ارکان سعادت، یعنی «مقام امن، می بی‌غش و رفیق شفیق»، آغاز می‌شود و بر اهمیت این سه عنصر در زندگی تاکید دارد. شاعر با دیدگاهی فلسفی، جهان و امور دنیوی را «هیچ بر هیچ» می‌شمارد و بر این باور است که حقیقی‌ترین کیمیای سعادت، یافتن دوست و رفیقی باوفا است. حافظ در ادامه، خواننده را به غنیمت شمردن فرصت‌های عمر در پناهگاهی امن دعوت می‌کند، چرا که خطرات و موانع بسیاری در کمین‌اند. او از لذت‌های عشق و شوریدگی سخن می‌گوید که عقل از درک آن ناتوان است و به زیبایی‌های دست‌نیافتنی معشوق اشاره می‌کند. در پایان، حافظ با طنزی ظریف، به شوخی معشوق اشاره می‌کند که او را غلام طبع خود می‌خواند و در عین حال او را نادان فرض می‌کند، که نشان از عمق پیچیدگی و جذابیت رابطه عاشقانه است.

معنی بیت به بیت غزل

مقامِ امن و میِ بی‌غَش و رفیقِ شفیق | گَرَت مدام میسّر شود زهی توفیق

بیت ۱ اگر جایگاه امن و آرام، شراب خالص و گوارا، و دوستی مهربان و دلسوز پیوسته برای تو فراهم باشد، چه سعادت و موفقیت بزرگی نصیبت شده است!

جهان و کارِ جهان جمله هیچ بَر هیچ است | هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق

بیت ۲ دنیا و هر آنچه در آن اتفاق می‌افتد، همگی بی‌ارزش و پوچ هستند؛ من بارها این حقیقت را تجربه کرده و به آن پی برده‌ام.

دریغ و دَرد که تا این زمان ندانستم | که کیمیایِ سعادتْ رفیق بود رفیق

بیت ۳ افسوس و درد که تا به امروز نمی‌دانستم که گنج سعادت و عامل خوشبختی، همان دوست و همراه باوفا است.

به مَأمَنی رو و فرصت شمُر غنیمتِ وقت | که در کمینگهِ عمرند قاطعانِ طریق

بیت ۴ به مکانی امن و آسوده پناه ببر و قدر لحظات عمر را غنیمت شمار، زیرا حوادث ناگوار و عوامل فناکننده عمر (قاطعان طریق) در کمین هستند.

بیا که توبه ز لعلِ نگار و خندهٔ جام | حکایتی‌ست که عقلش نمی‌کُند تصدیق

بیت ۵ بیا که توبه کردن از لب‌های سرخ معشوق و شادی شراب در جام، داستانی است که هیچ عقلی آن را منطقی و درست نمی‌شمارد (چون لذتش بی‌اندازه است).

اگر چه مویِ میانت به چون منی نرسد | خوش است خاطرم از فکرِ این خیالِ دقیق

بیت ۶ اگرچه کمر باریک تو که به نازکی مویی است، برای چون منی دست‌نیافتنی است، اما دلم از تصور این زیبایی ظریف و دقیق، شاد و خرسند است.

حلاوتی که تو را در چهِ زَنَخدان است | به کُنهِ آن نرسد صد‌هزار فکرِ عمیق

بیت ۷ شیرینی و لطافتی که در گودی چانه‌ات (چاه زنخدان) وجود دارد، با صدها هزار فکر عمیق نیز قابل درک و توصیف نیست.

اگر به رنگِ عقیقی شد اشکِ من چه عَجب | که مُهرِ خاتمِ لَعلِ تو هست همچو عقیق

بیت ۸ اگر اشک من از شدت غم و دوری به رنگ عقیق (سرخ) درآمده، جای تعجب نیست؛ زیرا لعل لب تو خود نگینی از عقیق دارد.

به خنده گفت که «حافظ! غلامِ طبعِ تواَم» | ببین که تا به چه حدَّم همی‌کُنَد تحمیق

بیت ۹ معشوق با خنده به من گفت: «حافظ! من شیفته طبع شاعری تو هستم.» (و این را به شوخی و تمسخر گفت) ببین تا چه اندازه مرا نادان و گول فرض می‌کند.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

بی‌غَش خالص، بدون ناخالصی

زهی توفیق چه سعادت و موفقیت بزرگی!

کیمیای سعادت اکسیر خوشبختی، عامل رسیدن به نیکبختی (اشاره به کتاب غزالی نیز دارد)

قاطعان طریق راهزنان، (مجازا) موانع و حوادثی که مانع بهره‌برداری از عمر و زندگی می‌شوند

چه زنخدان گودی و چال چانه

تحمیق نادان شمردن، گول زدن

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

ایهام «مدام در «گرَت مدام میسّر شود زهی توفیق»»

کلمه 'مدام' دو معنی دارد: ۱. پیوسته و همیشه ۲. شراب انگوری. این تکرار معانی به غنای شعر می‌افزاید.

تشبیه «کیمیای سعادتْ رفیق بود رفیق»

سعادت به کیمیا (ماده‌ای گرانبها که فلزات را به طلا تبدیل می‌کند) و رفیق نیز به آن کیمیا تشبیه شده است.

استعاره «خندهٔ جام»

جام (شراب) به انسانی تشبیه شده که می‌خندد و دهانه باز جام به خنده او استعاره شده است.

تضاد «جهان و کارِ جهان جمله هیچ بَر هیچ است»

در این عبارت، عظمت و بزرگی 'جهان و کار جهان' در مقابل بی‌ارزشی و پوچی 'هیچ بر هیچ' قرار گرفته که نوعی تضاد در نگاه به دنیا را نشان می‌دهد.

تناسب (مراعات نظیر) «مقامِ امن و میِ بی‌غَش و رفیقِ شفیق»

واژه‌های 'مقام امن'، 'می بی‌غش' و 'رفیق شفیق' هر سه از عناصر خوشبختی و آرامش هستند و در یک بیت برای ایجاد هماهنگی و تناسب کنار هم آمده‌اند.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۳۸,۰۳۴

ابجد وسیط ۲,۲۶۲

ابجد صغیر ۱,۵۳۰

تعداد حروف ۴۵۲

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۲۹۷

غزل بعدی غزل شماره ۲۹۹

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ