غزل شماره ۲۹۷ حافظ: زبانِ خامه ندارد سرِ بیان فِراق + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۲۹۷ حافظ

زبانِ خامه ندارد سرِ بیان فِراق

❖

وگرنه شرح دهم با تو داستانِ فِراق

دریغ مدت عمرم که بر امیدِ وصال

❖

به سر رسید و نیامد به سر زمانِ فِراق

سری که بر سرِ گردون به فخر می‌سودم

❖

به راستان که نهادم، بر آستانِ فِراق

چگونه باز کنم بال در هوایِ وصال

❖

که ریخت مرغِ دلم پَر در آشیانِ فِراق

کنون چه چاره که در بَحرِ غم به گردابی

❖

فُتاد زورقِ صبرم ز بادبانِ فِراق

بسی نَمانْد که کَشتیِ عمر غرقه شود

❖

ز موجِ شوقِ تو در بحرِ بی‌کرانِ فِراق

اگر به دستِ من اُفتَد فِراق را بِکُشَم

❖

که روزِ هجر سیَه باد و خان و مانِ فِراق

رفیقِ خِیلِ خیالیم و همنشینِ شَکیب

❖

قَرینِ آتشِ هجران و هم قِرانِ فِراق

چگونه دَعویِ وصلت کُنَم به جان؟ که شده‌ست

❖

تنم وکیلِ قَضا و دلم ضمانِ فِراق

ز سوزِ شوق دلم شد کباب دور از یار

❖

مدام خونِ جگر می‌خورم ز خوانِ فِراق

فلک چو دید سرم را اسیرِ چَنبَرِ عشق

❖

بِبَست گردنِ صبرم به ریسمانِ فِراق

به پایِ شوق گر این رَه به سر شدی حافظ

❖

به دستِ هجر ندادی کسی عِنانِ فِراق

✨ نتیجه فال غزل ۲۹۷ حافظ

ای صاحب فال، این غزل نشان‌دهنده رنج عمیق از دوری و حسرت وصال است. صبر و امیدت به تدریج رنگ باخته و احساس می‌کنی اختیار امور از دستت خارج شده. با این حال، شور و اشتیاق درونت همچنان زنده است. برای رسیدن به مقصودت باید به جای تسلیم در برابر سرنوشت، به دنبال راهی برای غلبه بر موانع باشی و از تلاش دست نکشی.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل تصویری سوزناک از درد و دلتنگی عمیق شاعر در فراق یار است. حافظ با زبانی شیوا و پرشور، ناتوانی خود را در بیان کامل اندوه جدایی ابراز می‌کند و از عمری که به امید وصال گذشت اما به پایان نرسید، افسوس می‌خورد. او خود را در دریای غم غرق شده و زورق صبرش را از دست رفته می‌بیند. شاعر با آرزوی کشتن فراق، به شدت از هجران بیزار است و نشان می‌دهد که تقدیر او را در بند جدایی گرفتار کرده، اما شوق درونی او همچنان شعله‌ور است.

معنی بیت به بیت غزل

زبانِ خامه ندارد سرِ بیان فِراق | وگرنه شرح دهم با تو داستانِ فِراق

بیت ۱ قلم میل و قصد بیان جدایی را ندارد؛ وگرنه داستان غم‌انگیز فراق را برای تو شرح می‌دادم.

دریغ مدت عمرم که بر امیدِ وصال | به سر رسید و نیامد به سر زمانِ فِراق

بیت ۲ افسوس از عمرم که به امید رسیدن به تو به پایان رسید، اما زمان جدایی هرگز به سر نیامد.

سری که بر سرِ گردون به فخر می‌سودم | به راستان که نهادم، بر آستانِ فِراق

بیت ۳ سوگند به راستگویان که سری را که از فخر و سربلندی به آسمان می‌ساییدم، اکنون با خواری بر درگاه جدایی نهادم و تسلیم آن شدم.

چگونه باز کنم بال در هوایِ وصال | که ریخت مرغِ دلم پَر در آشیانِ فِراق

بیت ۴ چگونه می‌توانم در آرزوی وصال بال بگشایم و پرواز کنم، در حالی که مرغ دلم بال و پر خود را در آشیان جدایی از دست داده و ناتوان شده است.

کنون چه چاره که در بَحرِ غم به گردابی | فُتاد زورقِ صبرم ز بادبانِ فِراق

بیت ۵ اکنون چه چاره‌ای دارم که کشتی صبرم در دریای غم، به گردابی افتاده و بادبان فراق آن را به این سو کشانده و هدایت می‌کند.

بسی نَمانْد که کَشتیِ عمر غرقه شود | ز موجِ شوقِ تو در بحرِ بی‌کرانِ فِراق

بیت ۶ چیزی نمانده که کشتی زندگی‌ام در دریای بی‌کران جدایی، از شدت امواج شوق و آرزوی دیدار تو غرق شود.

اگر به دستِ من اُفتَد فِراق را بِکُشَم | که روزِ هجر سیَه باد و خان و مانِ فِراق

بیت ۷ اگر فراق به دستم افتد، آن را خواهم کُشت؛ که روز جدایی و هر آنچه به آن تعلق دارد، سیاه و نابود باد.

رفیقِ خِیلِ خیالیم و همنشینِ شَکیب | قَرینِ آتشِ هجران و هم قِرانِ فِراق

بیت ۸ ما همنشین لشکر خیال و همراه صبر شده‌ایم؛ همدم آتش هجران و مقارن و همراز جدایی هستیم.

چگونه دَعویِ وصلت کُنَم به جان؟ که شده‌ست | تنم وکیلِ قَضا و دلم ضمانِ فِراق

بیت ۹ چگونه می‌توانم با تمام وجود ادعای وصال تو را بکنم، در حالی که تنم وکیل سرنوشت و قضای الهی شده و دلم ضامن و متعهد جدایی است؟

ز سوزِ شوق دلم شد کباب دور از یار | مدام خونِ جگر می‌خورم ز خوانِ فِراق

بیت ۱۰ از شدت سوز و گداز شوق، دلم در دوری از یار کباب شد؛ و پیوسته از سفره فراق، خون جگر می‌خورم.

فلک چو دید سرم را اسیرِ چَنبَرِ عشق | بِبَست گردنِ صبرم به ریسمانِ فِراق

بیت ۱۱ هنگامی که فلک دید سر من در حلقه و بند عشق گرفتار شده است، بی‌درنگ گردن صبرم را با ریسمان فراق محکم بست.

به پایِ شوق گر این رَه به سر شدی حافظ | به دستِ هجر ندادی کسی عِنانِ فِراق

بیت ۱۲ ای حافظ! اگر این راه وصال با پای شوق به پایان می‌رسید، هیچ کس اختیار جدایی را به دست هجران نمی‌داد و همه به معشوق می‌رسیدند.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

خامه قلم

فراق جدایی، دوری

گردون آسمان، فلک

می‌سودم می‌ساییدم، می‌مالیدم (در اینجا: با افتخار سر به آسمان می‌سودم)

راستان راستگویان، صادقان (در اینجا: به راستی، سوگند به راستی)

زورق قایق کوچک، کشتی کوچک

خیل لشکر، گروه، انبوه

شکیب صبر، بردباری

قرین همنشین، همراه، نزدیک

دعوی ادعا، تقاضا

چَنبَر حلقه، کمند، بند

عِنان افسار، لگام، اختیار

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشخیص «زبانِ خامه ندارد سرِ بیان فِراق»

قلم مانند انسانی فرض شده که دارای زبان و اراده (سرِ بیان) برای سخن گفتن است.

استعاره مکنیه «مرغِ دلم»

دل به پرنده‌ای تشبیه شده که دارای بال و پر است و می‌تواند پرواز کند.

تشبیه و مراعات‌النظیر «بَحرِ غم، زورقِ صبرم، کَشتیِ عمر، بادبانِ فِراق، موجِ شوق، غرقه»

غم به دریا، صبر به قایق، عمر به کشتی و فراق به بادبان تشبیه شده‌اند. همچنین، واژگان مرتبط با دریا و سفر دریایی (بحر، زورق، کشتی، بادبان، موج، غرقه) با ظرافت در کنار هم قرار گرفته‌اند که آرایه مراعات‌النظیر را خلق کرده است.

کنایه «ریخت مرغِ دلم پَر»

کنایه از نهایت ناتوانی، بیچارگی و ناامیدی است.

تضاد «وصال و فِراق (در کل غزل)»

کل غزل بر محور تضاد میان آرزوی وصال و درد فراق بنا شده است.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۴۸,۹۵۹

ابجد وسیط ۲,۷۷۷

ابجد صغیر ۱,۹۸۸

تعداد حروف ۵۸۹

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۲۹۶

غزل بعدی غزل شماره ۲۹۸

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ