غزل شماره ۱۴۹ حافظ: دلم جز مهر مهرویان، طریقی بر نمی‌گیرد + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۱۴۹ حافظ

دلم جز مهر مه‌رویان، طریقی بر نمی‌گیرد

❖

ز هر در می‌دهم پندش، ولیکن در نمی‌گیرد

خدا را ای نصیحت‌گو، حدیث ساغر و می گو

❖

که نقشی در خیال ما، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

بیا ای ساقی گُل‌رُخ‌، بیاور بادهٔ رنگین

❖

که فکری در درون ما، از این بهتر نمی‌گیرد

صُراحی می‌کشم پنهان و مردم دفتر انگارند

❖

عجب‌! گر آتش این زَرْق در دفتر نمی‌گیرد

من این دَلق مُرَقَّع را، بخواهم سوختن روزی

❖

که پیر می فروشانش‌، به جامی بر نمی‌گیرد

از آن رو هست یاران را، صفاها با می لَعلَش

❖

که غیر از راستی نقشی، در آن جوهر نمی‌گیرد

سر و چَشمی چُنین دلکش، تو گویی چشم از او بردوز؟

❖

برو کاین وعظ بی‌معنی‌، مرا در سر نمی‌گیرد

نصیحت‌گو‌‌یِ رندان را، که با حکم قضا جنگ است

❖

دلش بس تنگ می‌بینم، مگر ساغر نمی‌گیرد

میان گریه می‌خندم‌، که چون شمع اندر این مجلس

❖

زبان آتشینم هست، لیکن در نمی‌گیرد

چه خوش صید دلم کردی، بنازم چَشمِ مستت را

❖

که کس مُرغانِ وحشی را، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

سخن در احتیاج ما و اِسْتِغنا‌یِ معشوق است

❖

چه سود افسونگر‌ی ای دل؟ که در دلبر نمی‌گیرد

من آن آیینه را روزی، به دست آرَم سِکَنْدَر‌وار

❖

اگر می‌گیرد این آتش زمانی‌، ور نمی‌گیرد

خدا را رحمی ای مُنْعِم‌، که درویشِ سرِ کویت

❖

دری دیگر نمی‌داند، رهی دیگر نمی‌گیرد

بدین شعر تر شیرین‌، ز شاهنشَه عجب دارم

❖

که سر تا پای حافظ را، چرا در زر نمی‌گیرد

✨ نتیجه فال غزل ۱۴۹ حافظ

ای صاحب نیت، دل تو به جز عشق و زیبایی، راهی نمی‌پذیرد. نصیحت‌های ظاهری بر تو بی‌اثر است و به دنبال حقیقت درونی هستی. از ریا بپرهیز و به راستی دل ببند. با وجود موانع، با اراده‌ای قوی به مقصود خود خواهی رسید و از بی‌وفایی‌ها غمگین مباش. سرانجام قدر هنرت شناخته خواهد شد و به مراد دل می‌رسی.

خلاصه و مفهوم غزل

حافظ در این غزل، بر بی‌تاثیری پند و اندرز در دل عاشق خود که راهی جز زیبارویی در پیش نمی‌گیرد، تاکید می‌کند. او با طنز و کنایه به ریاکاری زاهدان اشاره کرده و از جامه‌ای وصله‌دار که نماد ریا است سخن می‌گوید که پیر می‌فروشان آن را حتی به یک جام باده نمی‌خرد. شاعر با بیان صفا و راستی در می ناب، از بی‌اثری وعظ‌های بی‌معنی در دل خود می‌گوید و نصیحت‌کنندگان رندان را تنگ‌دل و در جنگ با تقدیر الهی می‌داند. در ادامه، دلبر را به شکارچی ماهر و دل خود را به مرغی وحشی تشبیه می‌کند. غزل به نیاز عاشق و استغنای معشوق می‌پردازد و حافظ با تلمیح به آینه اسکندر، عزم خود را برای رسیدن به حقیقت نشان می‌دهد. در بیت پایانی نیز با رندی، از شاه می‌خواهد که قدر هنر شاعری‌اش را بداند.

معنی بیت به بیت غزل

دلم جز مهر مه‌رویان، طریقی بر نمی‌گیرد | ز هر در می‌دهم پندش، ولیکن در نمی‌گیرد

بیت ۱ دل من جز مهر و محبت زیبارویان به راه دیگری نمی‌رود و هرچه او را پند می‌دهم که از این کار دست بردارد، سودی ندارد و پند در او اثر نمی‌کند.

خدا را ای نصیحت‌گو، حدیث ساغر و می گو | که نقشی در خیال ما، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

بیت ۲ تو را به خدا ای نصیحت‌کننده، برای ما از پیمانه و باده سخن بگو، چرا که در فکر و خیال ما هیچ تصویری خوش‌تر از این نقش نمی‌بندد.

بیا ای ساقی گُل‌رُخ‌، بیاور بادهٔ رنگین | که فکری در درون ما، از این بهتر نمی‌گیرد

بیت ۳ ای ساقی که چهره‌ای چون گل داری، باده‌ای سرخ‌رنگ بیاور، که هیچ اندیشه‌ای در درون ما بهتر از این (باده‌نوشی) جای نمی‌گیرد.

صُراحی می‌کشم پنهان و مردم دفتر انگارند | عجب‌! گر آتش این زَرْق در دفتر نمی‌گیرد

بیت ۴ من پنهانی شراب می‌نوشم و مردم گمان می‌کنند که مشغول عبادت و مطالعه دفتر هستم. شگفتا که آتش این ریاکاری در دفتر (اعتبار و آبروی) من اثری نمی‌کند و مرا رسوا نمی‌سازد.

من این دَلق مُرَقَّع را، بخواهم سوختن روزی | که پیر می فروشانش‌، به جامی بر نمی‌گیرد

بیت ۵ روزی این خرقه وصله‌دار (نماد ریا و زهد) را خواهم سوزاند، زیرا پیر می‌فروشان (مرشد کامل) آن را حتی به یک جام باده هم نمی‌خرد (ارزشی برایش قائل نیست).

از آن رو هست یاران را، صفاها با می لَعلَش | که غیر از راستی نقشی، در آن جوهر نمی‌گیرد

بیت ۶ یاران و دوستان عاشق به این دلیل با شراب سرخ‌فام (یا لبان معشوق) شور و صفایی دارند که جز راستی و یک‌رنگی در ذات و جوهر آن نمی‌نشیند و اثری جز حقیقت نمی‌پذیرد.

سر و چَشمی چُنین دلکش، تو گویی چشم از او بردوز؟ | برو کاین وعظ بی‌معنی‌، مرا در سر نمی‌گیرد

بیت ۷ معشوقی با چنین رخسار زیبا و چشمی دلکش، آن وقت تو به من می‌گویی چشم از او بردارم؟! برو که این پند بی‌معنی و بی‌فایده تو در سر من جای نمی‌گیرد و تاثیری ندارد.

نصیحت‌گو‌‌یِ رندان را، که با حکم قضا جنگ است | دلش بس تنگ می‌بینم، مگر ساغر نمی‌گیرد

بیت ۸ کسی که رندان (پاک‌باخته) را نصیحت می‌کند، گویی با تقدیر الهی در حال جنگ است. دل او را بسیار غمگین و تنگ می‌بینم؛ آیا او شراب نمی‌نوشد که این‌چنین افسرده است؟

میان گریه می‌خندم‌، که چون شمع اندر این مجلس | زبان آتشینم هست، لیکن در نمی‌گیرد

بیت ۹ در اوج غم و گریه می‌خندم، زیرا همچون شمعی که در مجلس می‌سوزد، من نیز زبان گویایی (و شعر آتشین) دارم، اما سخنانم در این مجلس (دنیا) اثری نمی‌کند.

چه خوش صید دلم کردی، بنازم چَشمِ مستت را | که کس مُرغانِ وحشی را، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

بیت ۱۰ چقدر زیبا و ماهرانه دل مرا شکار کردی! آفرین بر چشمان مست و خمار تو، زیرا هیچ کس نمی‌تواند مرغان وحشی (یا دل رام‌نشدنی) را از این بهتر صید کند.

سخن در احتیاج ما و اِسْتِغنا‌یِ معشوق است | چه سود افسونگر‌ی ای دل؟ که در دلبر نمی‌گیرد

بیت ۱۱ مطلب اصلی درباره نیاز دائمی ما (عاشقان) و بی‌نیازی معشوق است. ای دل، چه فایده‌ای دارد که حیله‌گری و افسون‌گری کنی، در حالی که در دلبر اثری نمی‌کند؟

من آن آیینه را روزی، به دست آرَم سِکَنْدَر‌وار | اگر می‌گیرد این آتش زمانی‌، ور نمی‌گیرد

بیت ۱۲ من روزی آن آینه حقیقت‌نما (یا روی معشوق) را، همچون اسکندر که در پی آینه بود، به دست خواهم آورد؛ چه این آتش (عشق و اشتیاق) زمانی در آن اثر کند و زمانی نکند.

خدا را رحمی ای مُنْعِم‌، که درویشِ سرِ کویت | دری دیگر نمی‌داند، رهی دیگر نمی‌گیرد

بیت ۱۳ تو را به خدا ای بخشنده بی‌نیاز، به درویش سر کوی خود رحم کن، چرا که او جز در خانه تو، در دیگری را نمی‌شناسد و راه دیگری را در پیش نمی‌گیرد.

بدین شعر تر شیرین‌، ز شاهنشَه عجب دارم | که سر تا پای حافظ را، چرا در زر نمی‌گیرد

بیت ۱۴ با این شعر تازه و دلنشین، از شاهنشاه (که خود اهل شعر و ادب است) تعجب می‌کنم که چرا در برابر این اثر، سراپای حافظ را غرق در طلا و جواهر نمی‌کند و قدر او را نمی‌شناسد.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

مهرویان زیبارویان، صاحبان چهره‌های زیبا.

زرق ریا، دورویی، تظاهر به زهد و پرهیزگاری.

دلق مرقع خرقه وصله‌دار صوفیان، جامه‌ای پشمین که تکه‌تکه دوخته شده و نماد زهد و ریاکاری است.

پیر می فروشان مرشد کامل عرفانی، ولی خدا، پیر طریقت.

بردوز (چشم از او بردوز) چشم پوشیدن، نگاه نکردن، منصرف شدن از نگاه.

استغنا بی‌نیازی.

سکندروار مانند اسکندر، اشاره به داستان آینه‌سازی اسکندر برای رصد یا سوزاندن کشتی‌ها.

منعم بخشنده، توانگر، غنی.

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشخیص «دلم جز مهر مه‌رویان، طریقی بر نمی‌گیرد»

به دل خصوصیاتی انسانی مانند انتخاب راه و پذیرفتن یا نپذیرفتن پند نسبت داده شده است.

استعاره «آتش این زرق»

ریاکاری به آتش تشبیه شده است که می‌تواند اعتبار و آبرو را بسوزاند و از بین ببرد.

کنایه «دلق مرقع»

کنایه از زهد فروشی، ریاکاری و تظاهر به پارسایی است.

تلمیح «من آن آیینه را روزی، به دست آرَم سِکَنْدَر‌وار»

اشاره به داستان معروف اسکندر مقدونی و ساخت آینه‌ای که گفته می‌شود کاربردهای مختلفی از جمله رصد دوردست‌ها یا سوزاندن کشتی‌ها داشته است.

تضاد «میان گریه می‌خندم»

جمع شدن دو مفهوم متضاد 'گریه' و 'خنده' در یک عبارت، برای بیان اوج حسرت و无奈ی.

تشبیه «چون شمع اندر این مجلس / زبان آتشینم هست»

شاعر خود را در مجلس (دنیا) به شمعی تشبیه کرده که زبان (شعله) آتشین دارد اما سخنش (نور و آگاهی‌بخشی‌اش) تأثیری نمی‌کند.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۶۶,۸۶۷

ابجد وسیط ۴,۳۱۱

ابجد صغیر ۲,۶۱۶

تعداد حروف ۸۲۴

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۱۴۸

غزل بعدی غزل شماره ۱۵۰

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ