غزل شماره ۱۰۱ حافظ: شراب و عیش نهان چیست؟ کارِ بی‌بنیاد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۱۰۱ حافظ
شراب و عیش نهان چیست؟ کارِ بی‌بنیاد
❖
زدیم بر صفِ رندان و هر چه بادا باد
گره ز دل بگشا وز سپهر یاد مکن
❖
که فکر هیچ مهندس چنین گره نگشاد
ز انقلابِ زمانه عجب مدار که چرخ
❖
از این فسانه هزاران هزار دارد یاد
قدح به شرطِ ادب گیر زان که ترکیبش
❖
ز کاسهٔ سرِ جمشید و بهمن است و قباد
که آگه است که کاووس و کی کجا رفتند؟
❖
که واقف است که چون رفت تخت جم، بر باد؟
ز حسرتِ لبِ شیرین هنوز می‌بینم
❖
که لاله می‌دمد از خونِ دیدهٔ فرهاد
مگر که لاله بدانست بی‌وفاییِ دهر
❖
که تا بزاد و بِشُد، جامِ می ز کف نَنَهاد
بیا بیا که زمانی ز می خراب شویم
❖
مگر رسیم به گنجی در این خراب آباد
نمی‌دهند اجازت مرا به سِیرِ سفر
❖
نسیمِ بادِ مُصَلّا و آبِ رُکن آباد
قدح مگیر چو حافظ مگر به نالهٔ چنگ
❖
که بسته‌اند بر ابریشمِ طرب دلِ شاد
✨ نتیجه فال غزل ۱۰۱ حافظ
دغدغه‌ها و گره‌های فکری را رها کن و غصهٔ ناپایداری‌های روزگار را نخور. با نگرانی بیش از حد نمی‌توان سرنوشت را دگرگون ساخت. از حال کنونی و نعمت‌هایی که در دست داری لذت ببر، یک‌رنگ و بی‌ریا باش و به جای تردید و فرار از موقعیت، با دلی شاد و امیدوار به استقبال آینده برو تا آرامش و گنج مقصود را بیابی.
خلاصه و مفهوم غزل
غزل شماره ۱۰۱ حافظ با بیانی خیام‌وار و سرشار از حکمت، به ناپایداری جهان، گردش بی‌امان فلک و دگرگونی احوال آدمی می‌پردازد. حافظ با یادآوری سرنوشت شاهان کهن همچون جمشید، کیکاووس و قباد، انسان را به دوری از ریا، رهایی از حرص و اندوه، غنیمت شمردن دم و همراهی با شادی و موسیقی اصیل فرامی‌خواند و در پایان با ابراز دلبستگی به زادگاه خود، جاودانگی عشق و هنر را در برابر زوال دنیا به تصویر می‌کشد.
معنی بیت به بیت غزل
شراب و عیش نهان چیست؟ کارِ بی‌بنیاد | زدیم بر صفِ رندان و هر چه بادا باد
بیت ۱
شادی و باده‌نوشی پنهانی کاری سست و بی‌اساس است؛ بی‌پروا به جرگهٔ رندان پاک‌باز و یک‌رنگ پیوستیم و به پیامدهای آن تن دادیم.
گره ز دل بگشا وز سپهر یاد مکن | که فکر هیچ مهندس چنین گره نگشاد
بیت ۲
اندوه و عقده را از دل بیرون کن و از جور و سرنوشت فلک شکایت مکن، چرا که اندیشهٔ هیچ دانشمند و اخترشناسی نتوانسته معمای تقدیر و خلقت را بگشاید.
ز انقلابِ زمانه عجب مدار که چرخ | از این فسانه هزاران هزار دارد یاد
بیت ۳
از دگرگونی‌ها و فراز و نشیب‌های روزگار شگفت‌زده نشو، زیرا چرخ فلک از این داستان‌ها و تغییر احوال بی‌شمار به یاد دارد.
قدح به شرطِ ادب گیر زان که ترکیبش | ز کاسهٔ سرِ جمشید و بهمن است و قباد
بیت ۴
جام شراب (سفالین) را با احترام در دست بگیر؛ چرا که خاکِ آن از جمجمه و کاسهٔ سر پادشاهان بزرگی چون جمشید و بهمن و قباد ساخته شده است.
که آگه است که کاووس و کی کجا رفتند؟ | که واقف است که چون رفت تخت جم، بر باد؟
بیت ۵
چه کسی باخبر است که کیکاووس و شاهان کیانی به کجا رفتند؟ و کیست که بداند شکوه و شوکت تخت جمشید چگونه بر باد فنا رفت؟
ز حسرتِ لبِ شیرین هنوز می‌بینم | که لاله می‌دمد از خونِ دیدهٔ فرهاد
بیت ۶
هنوز می‌بینم که از داغ و حسرت وصال لب شیرین، از اشک‌های خونین چشمان فرهاد عاشق، گل سرخ لاله از خاک می‌روید.
مگر که لاله بدانست بی‌وفاییِ دهر | که تا بزاد و بِشُد، جامِ می ز کف نَنَهاد
بیت ۷
گویی گل لاله از بی‌وفایی و ناپایداری دنیا آگاه بود که از بدو شکفتن تا هنگام پرپر شدن، پیالهٔ شراب‌گونه‌اش را از دست ننهاد.
بیا بیا که زمانی ز می خراب شویم | مگر رسیم به گنجی در این خراب آباد
بیت ۸
بیا تا لحظاتی با نوشیدن باده از خود بی‌خود و خراب شویم، شاید در این ویرانه‌سرای جهان به گنج حقیقت و آرامش دست پیدا کنیم.
نمی‌دهند اجازت مرا به سِیرِ سفر | نسیمِ بادِ مُصَلّا و آبِ رُکن آباد
بیت ۹
هوای جانبخش و نسیم مصلای شیراز و زلالی آب رکن‌آباد آن‌چنان دلربایی می‌کنند که به من اجازه و رغبت سفر نمی‌دهند.
قدح مگیر چو حافظ مگر به نالهٔ چنگ | که بسته‌اند بر ابریشمِ طرب دلِ شاد
بیت ۱۰
همانند حافظ جز با همراهی نوای دلنشین چنگ جام باده برمگیر، چرا که شادی دل انسان با تارهای ابریشمین ساز پیوند خورده است.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
بی‌بنیاد
بی‌اساس، سست‌پایه و ناپایدار
مهندس
در اینجا به معنای اخترشناس، منجم و اهل محاسبه و اندیشه
انقلاب
دگرگونی، تحول، زیر و رو شدن احوال روزگار
بِشُد
از میان رفت، پژمرده شد، درگذشت
خراب‌آباد
ترکیب متناقض‌نما؛ کنایه از دنیای فانی که ویرانه‌ای همراه با ظاهر آباد است
ابریشمِ طرب
تارهای چنگ و سازهای موسیقی که در گذشته از رشته‌های ابریشم ساخته می‌شد
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
تلمیح
«ز کاسهٔ سرِ جمشید و بهمن است و قباد / که آگه است که کاووس و کی کجا رفتند؟»
اشاره به داستان‌ها و سرنوشت پادشاهان باستانی ایران نظیر جمشید، کیکاووس، بهمن و قباد.
حسن تعلیل
«مگر که لاله بدانست بی‌وفاییِ دهر / که تا بزاد و بِشُد، جامِ می ز کف نَنَهاد»
شاعر شکل پیاله‌مانند گل لاله را ناشی از آگاهی آن از بی‌وفایی دنیا و روی آوردنش به باده‌نوشی مداوم دانسته است.
تناقض (پارادوکس)
«مگر رسیم به گنجی در این خراب آباد»
ترکیب خراب‌آباد و پیوند زدن ویرانی و سرمستی با رسیدن به گنج و آبادی حقیقت.
ایهام
«ز حسرتِ لبِ شیرین هنوز می‌بینم»
کلمه شیرین دارای دو معناست: نخست نام معشوقهٔ فرهاد و دوم صفتی برای لب گوارا و شیرین.
تشخیص
«نمی‌دهند اجازت مرا به سِیرِ سفر / نسیمِ بادِ مُصَلّا و آبِ رُکن آباد»
نسبت دادن اجازه دادن و بازداشتن به نسیم مصلی و آب رکن‌آباد که از ویژگی‌های انسانی است.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۲۸,۸۷۶
ابجد وسیط
۲,۲۹۶
ابجد صغیر
۱,۶۴۲
تعداد حروف
۴۹۳
نظرات
ارسال یک نظر