غزل شماره ۲۱ حافظ: دل و دینم شد و دلبر به ملامت برخاست + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۲۱ حافظ
دل و دینم شد و دلبر به ملامت برخاست
❖
گفت با ما منشین، کز تو سلامت برخاست
که شنیدی که در این بزم، دمی خوش بنشست؟
❖
که نه در آخرِ صحبت به ندامت برخاست
شمع اگر زان لبِ خندان به زبان، لافی زد
❖
پیشِ عشاقِ تو شب‌ها به غَرامت برخاست
در چمن، بادِ بهاری ز کنار گل و سرو
❖
به هواداریِ آن عارض و قامت برخاست
مست بگذشتی و از خلوتیانِ ملکوت
❖
به تماشایِ تو آشوبِ قیامت برخاست
پیشِ رفتار تو پا برنگرفت از خِجلت
❖
سروِ سرکش که به ناز از قد و قامت برخاست
حافظ این خرقه بینداز مگر جان ببری
❖
کآتش از خرقهٔ سالوس و کرامت برخاست
✨ نتیجه فال غزل ۲۱ حافظ
فال حافظ اشاره به عشقی پر شور و خطرناک دارد که آرامش را از انسان سلب می‌کند اما در نهایت، مسیر رهایی از ریا و تظاهر است. از وابستگی‌های ظاهری دست بکشید تا جان و روانتان به رستگاری رسد. در این راه، زیبایی و جذبه‌ی معشوقی والا شما را به سوی حقیقت می‌خواند و هیچ ریاکاری را برنمی‌تابد.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل حافظ، شرحی از مصائب و شیدایی‌های راه عشق است. شاعر ابتدا از دست دادن دل و دین خود را در برابر معشوق بیان می‌کند و پاسخ معشوق را مبنی بر عدم وجود سلامت در این راه دریافت می‌دارد. سپس به ماهیت گذرای لذت‌های دنیوی و ندامت حاصل از آن اشاره می‌کند. در ادامه، زیبایی و شکوه معشوق را وصف کرده و نشان می‌دهد که حتی شمع و باد بهاری و فرشتگان عالم ملکوت نیز در برابر او سر فرود می‌آورند و از شکوهش متحیر می‌شوند. در نهایت، حافظ خود را مخاطب قرار داده و توصیه می‌کند که خرقه ریا و سالوس را کنار بگذارد تا از آتش فریب و تزویر در امان باشد و به رستگاری حقیقی دست یابد.
معنی بیت به بیت غزل
دل و دینم شد و دلبر به ملامت برخاست | گفت با ما منشین، کز تو سلامت برخاست
بیت ۱
دل و ایمانم در راه عشق تو از دست رفت و معشوق با سرزنش به من گفت: «با ما همنشین مباش، زیرا آسایش و سلامت (جسم و روح) از تو رخت بربسته است.»
که شنیدی که در این بزم، دمی خوش بنشست؟ | که نه در آخرِ صحبت به ندامت برخاست
بیت ۲
چه کسی را سراغ داری که در این محفل (دنیا یا عشق)، لحظه‌ای شاد و آسوده بنشیند و در پایانِ کار خود با پشیمانی از جا برنخیزد؟ (اشاره به ناپایداری و پشیمانی حاصل از لذت‌های دنیوی).
شمع اگر زان لبِ خندان به زبان، لافی زد | پیشِ عشاقِ تو شب‌ها به غَرامت برخاست
بیت ۳
اگر شمع با شعله‌اش که مانند لب خندان توست، زبان‌درازی کرد و لاف برابری زد، در برابر عاشقان تو شب‌ها به تاوان و مجازات سوختن برخاست.
در چمن، بادِ بهاری ز کنار گل و سرو | به هواداریِ آن عارض و قامت برخاست
بیت ۴
در باغ، باد بهاری از کنار گل و سرو گذشت و به دلیل عشق و هواداری از چهره‌ی زیبا و قامت دلربای تو به حرکت درآمد.
مست بگذشتی و از خلوتیانِ ملکوت | به تماشایِ تو آشوبِ قیامت برخاست
بیت ۵
تو با حالت مستی و شوریدگی از کنار ما گذشتی و از شدت زیبایی‌ات، در میان فرشتگان و ساکنان عالم ملکوت برای تماشای تو غوغایی چون قیامت برپا شد.
پیشِ رفتار تو پا برنگرفت از خِجلت | سروِ سرکش که به ناز از قد و قامت برخاست
بیت ۶
در برابر راه رفتن دلربای تو، سرو سرکش و مغرور که به قد و قامت خود می‌نازید، از خجالت و شرمساری نتوانست قدمی بردارد و بی‌حرکت ماند.
حافظ این خرقه بینداز مگر جان ببری | کآتش از خرقهٔ سالوس و کرامت برخاست
بیت ۷
ای حافظ، این لباس ظاهرپرستی و ریاکارانه را کنار بگذار تا شاید جانت را از خطر نجات دهی؛ زیرا آتش (رسوایی و عذاب) از خرقه فریب و تظاهر به کارهای خارق‌العاده (کرامات دروغین) برخاسته است.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
برخاستن
در این غزل معانی متفاوتی دارد: از جا بلند شدن، رخت بربستن، به وجود آمدن، شروع کردن.
ندامت
پشیمانی، افسوس خوردن.
لاف زدن
گزافه‌گویی کردن، ادعای بیجا کردن، خودنمایی.
غرامت
تاوان، خسارت، جریمه.
خلوتیان ملکوت
فرشتگان، ساکنان عالم غیب و آسمان‌ها که در خلوت خود به عبادت مشغولند.
سالوس
ریاکاری، تزویر، فریبکاری.
کرامت
در اینجا به معنای کارهای خارق‌العاده و دروغین صوفیان یا زاهدان برای فریب مردم، یا شأن و منزلتی که ادعایش می‌شود.
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
تشخیص (شخصیت‌بخشی)
«شمع اگر زان لبِ خندان به زبان، لافی زد»
در این بیت، شمع مانند انسانی تصویر شده که دارای زبان است، می‌تواند بخندد و لاف بزند.
استعاره
«آتش از خرقهٔ سالوس و کرامت برخاست»
«آتش» استعاره از رسوایی، عذاب یا گرفتاری‌هایی است که از ریاکاری و تظاهر به زهد و کرامت ناشی می‌شود.
کنایه
«گفت با ما منشین، کز تو سلامت برخاست»
کنایه از اینکه راه عشق، راهی پرخطر، پررنج و بی‌قید و بند است و آسایش در آن جایی ندارد.
تضاد
«که شنیدی که در این بزم، دمی خوش بنشست؟ / که نه در آخرِ صحبت به ندامت برخاست»
بین «خوش بنشستن» و «به ندامت برخاستن» تضاد وجود دارد که ناپایداری لذت‌های دنیوی و پشیمانی ناشی از آن را نشان می‌دهد.
حسن تعلیل
«پیشِ رفتار تو پا برنگرفت از خِجلت / سروِ سرکش که به ناز از قد و قامت برخاست»
حافظ دلیل حرکت نکردن سرو را نه ریشه‌اش در خاک، بلکه شرمساری سرو از قامت و رفتار معشوق بیان می‌کند که دلیلی شاعرانه و غیرواقعی است.
تناسب (مراعات‌النظیر)
«در چمن، بادِ بهاری ز کنار گل و سرو»
کلماتی چون «چمن»، «باد بهاری»، «گل» و «سرو» همگی از یک دسته‌ی طبیعی و مرتبط با یکدیگرند که فضای دل‌انگیز باغ را تداعی می‌کنند.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۴۱,۴۳۱
ابجد وسیط
۱,۵۷۳
ابجد صغیر
۱,۲۶۴
تعداد حروف
۳۶۹
نظرات
ارسال یک نظر