غزل شماره ۳۴۰ حافظ: من که از آتشِ دل چون خُمِ مِی در جوشم + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۳۴۰ حافظ

من که از آتشِ دل چون خُمِ مِی در جوشم

❖

مُهر بر لب زده، خون می‌خورم و خاموشم

قصدِ جان است طمع در لبِ جانان کردن

❖

تو مرا بین که در این کار به جان می‌کوشم

من کِی آزاد شَوَم از غمِ دل؟ چون هر دَم

❖

هندویِ زلفِ بُتی حلقه کُنَد در گوشم

حاشَ لِلَّه که نیَم معتقدِ طاعتِ خویش

❖

این قَدَر هست که گَه گَه قدحی می‌نوشم

هست امیدم که علیرغمِ عدو روزِ جزا

❖

فیضِ عَفوَش نَنَهد بارِ گُنَه بر دوشم

پدرم روضهٔ رضوان به دو گندم بفروخت

❖

من چرا مُلکِ جهان را به جوی نفروشم؟!

خرقه‌پوشیِ من از غایتِ دین‌داری نیست

❖

پرده‌ای بر سرِ صد عیبِ نهان می‌پوشم

من که خواهم که ننوشم به جز از راوَقِ خُم

❖

چه کنم گر سخنِ پیرِ مُغان نَنْیوشَم؟

گر از این دست زَنَد مُطربِ مجلس رَهِ عشق

❖

شعرِ حافظ بِبَرَد وقتِ سماع از هوشم

✨ نتیجه فال غزل ۳۴۰ حافظ

ای صاحب فال، دلت از شور عشقی پنهان در جوش است، اما ناگزیری به سکوت. در راه رسیدن به آرزوهای بزرگت، با تمام جان می‌کوشی. از ظواهر فریبنده دین و دنیا بگذر و به رحمت بی‌کران الهی امیدوار باش. گذشته را رها کن و باطن خود را پاک نگه دار؛ تنها با راهنمایی پیر راه، به آرامش و وجد حقیقی خواهی رسید.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل حافظ به درونیات عمیق و شوریدگی‌های عاشقانه شاعر می‌پردازد. حافظ از آتش عشق در دل خود سخن می‌گوید که او را به جوش و خروش آورده، اما به دلیل شرایط ناچار به سکوت و خون دل خوردن است. او رسیدن به وصال معشوق را به بهای جان می‌داند و با وجود این، با تمام وجود در این راه می‌کوشد. شاعر به اسارت دل در بند زیبایی‌های دنیوی اشاره می‌کند و سپس با صراحتی خاص، به ریاکاری و ظاهرپرستی طعنه می‌زند. او اعتقاد خود را به طاعت و اعمال خشک دینی نفی کرده و امیدش را به عفو و رحمت الهی در روز جزا بیان می‌کند. حافظ با اشاره به داستان آدم و گندم، دنیا و ملک آن را بی‌ارزش‌تر از جو می‌داند و خرقه‌پوشی خود را پرده‌ای بر عیب‌های نهانش معرفی می‌کند. در نهایت، او تسلیم سخن پیر مغان است که او را به نوشیدن شراب زلال عشق فرامی‌خواند و بیان می‌کند که نغمه عشق و شعر حافظ می‌تواند او را در سماع از خود بی‌خود کند.

معنی بیت به بیت غزل

من که از آتشِ دل چون خُمِ مِی در جوشم | مُهر بر لب زده، خون می‌خورم و خاموشم

بیت ۱ من که از شدت شور و عشق در دلم چون خمره شراب در حال جوشیدنم، اما با این حال مهر سکوت بر لب زده‌ام و در سکوت، خون دل می‌خورم و رنج می‌برم.

قصدِ جان است طمع در لبِ جانان کردن | تو مرا بین که در این کار به جان می‌کوشم

بیت ۲ آرزو و طمعِ بوسیدن لب معشوق، مانند به جان خریدن مرگ است، اما تو بنگر که من چگونه با تمام وجودم در این راه تلاش می‌کنم.

من کِی آزاد شَوَم از غمِ دل؟ چون هر دَم | هندویِ زلفِ بُتی حلقه کُنَد در گوشم

بیت ۳ من کی از بند غم عشق رهایی پیدا کنم؟ در حالی که هر لحظه، زلف سیاه و دلبرانه زیبایی مرا همچون غلامی حلقه به گوش، اسیر خود می‌کند.

حاشَ لِلَّه که نیَم معتقدِ طاعتِ خویش | این قَدَر هست که گَه گَه قدحی می‌نوشم

بیت ۴ پناه بر خدا! من به اعمال عبادی خود و طاعت خویش هیچ اعتمادی ندارم. تنها چیزی که هست این است که گاه‌گاهی قدحی شراب می‌نوشم (و این کار را به طاعت خشک ترجیح می‌دهم).

هست امیدم که علیرغمِ عدو روزِ جزا | فیضِ عَفوَش نَنَهد بارِ گُنَه بر دوشم

بیت ۵ امیدوارم که برخلاف میل دشمنان (ریاکاران و خشک‌مغزان)، در روز قیامت، لطف و بخشش خداوند بار گناهان مرا بر دوشم نگذارد و مرا عفو کند.

پدرم روضهٔ رضوان به دو گندم بفروخت | من چرا مُلکِ جهان را به جوی نفروشم؟!

بیت ۶ پدرم (آدم) بهشت را به بهای ناچیز دو دانه گندم از دست داد (یا فروخت). من چرا این دنیای بی‌ارزش را حتی به بهای یک دانه جو نفروشم و از آن دل نکنم؟ (اشاره به بی‌ارزشی دنیا در مقابل ارزش‌های حقیقی یا هوس‌های زودگذر)

خرقه‌پوشیِ من از غایتِ دین‌داری نیست | پرده‌ای بر سرِ صد عیبِ نهان می‌پوشم

بیت ۷ خرقه صوفیانه بر تن کردن من، از روی نهایت دین‌داری و تقوا نیست. بلکه پرده‌ای است که بر روی صدها عیب پنهان خود می‌کشم تا آنها را بپوشانم.

من که خواهم که ننوشم به جز از راوَقِ خُم | چه کنم گر سخنِ پیرِ مُغان نَنْیوشَم؟

بیت ۸ من که میل دارم جز از شراب زلال و خالص عشق (راوق خم) ننوشم، اگر به سخن پیر مغان (مرشد و راهنمای کامل) گوش ندهم، چه باید بکنم؟ (یعنی چاره‌ای جز پیروی از او نیست).

گر از این دست زَنَد مُطربِ مجلس رَهِ عشق | شعرِ حافظ بِبَرَد وقتِ سماع از هوشم

بیت ۹ اگر نوازنده مجلس با چنین شیوه و چیره‌دستی، آهنگ عشق را بنوازد، شعر حافظ در هنگام سماع (رقص و وجد عارفانه) مرا از خود بی‌خود خواهد کرد.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

خُمِ مِی خمره شراب، ظرفی بزرگ برای نگهداری شراب.

مُهر بر لب زدن کنایه از سکوت کردن، حرف نزدن (همانند مهر و موم کردن دهانه خمره).

هندویِ زلفِ بُتی حلقه کُنَد در گوشم کنایه از بنده و غلام زلف سیاه معشوق زیبا. 'هندو' در اینجا به معنی سیاهی و غلام است و 'حلقه در گوش کردن' کنایه از به بندگی و فرمانبرداری درآوردن.

حاشَ لِلَّه پناه بر خدا، هرگز، معاذالله.

روضهٔ رضوان باغ بهشت، اشاره به بهشت عدن.

جوی در اینجا به معنی دانه جو، که از گندم کم‌ارزش‌تر است یا واحد پولی بسیار ناچیز.

خرقه‌پوشی پوشیدن خرقه، لباس ویژه صوفیان و درویشان که گاه نماد ریاکاری است.

راوَقِ خُم شراب زلال و خالص (که از خمره صاف و تصفیه شده).

پیرِ مُغان مرشد و راهنمای کامل، ساقی، کنایه از انسان کامل که از دانش لدنی برخوردار است.

سماع رقص و وجد عارفانه، شنیدن و به خود آمدن از طریق موسیقی و آواز.

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشبیه «من که از آتشِ دل چون خُمِ مِی در جوشم»

شاعر دل خود را از نظر شور و هیجان به خُم شراب در حال جوشیدن تشبیه کرده است.

کنایه «مُهر بر لب زده، خون می‌خورم و خاموشم»

'مُهر بر لب زدن' کنایه از سکوت اختیار کردن و 'خون خوردن' کنایه از رنج و غصه فراوان کشیدن است.

استعاره «آتشِ دل»

آتش در اینجا استعاره از شور، حرارت و اشتیاق شدید عشق است.

تضاد «پدرم روضهٔ رضوان به دو گندم بفروخت / من چرا مُلکِ جهان را به جوی نفروشم؟!»

تضاد میان ارزش بالای 'روضه رضوان' و ارزش ناچیز 'دو گندم' (یا 'ملک جهان' و 'جوی') برای بیان بی‌ارزشی دنیا در مقایسه با ارزش‌های حقیقی یا هوس‌های زودگذر به کار رفته است.

ایهام «جوی (در بیت ششم)»

'جوی' می‌تواند هم به معنای دانه جو (که از گندم کم‌ارزش‌تر است) و هم به معنای جوی آب (کنایه از بهایی ناچیز) باشد.

تناسب (مراعات‌النظیر) «مطرب، رَهِ عشق، سماع»

این کلمات به حوزه موسیقی و عرفان اشاره دارند و با هم تناسب معنایی و موضوعی دارند.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۳۹,۷۷۳

ابجد وسیط ۲,۲۰۷

ابجد صغیر ۱,۶۴۹

تعداد حروف ۴۵۴

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۳۳۹

غزل بعدی غزل شماره ۳۴۱

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ