غزل شماره ۲۰۱ حافظ: شرابِ بی‌غَش و ساقیِّ خوش دو دامِ رهند + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۲۰۱ حافظ

شرابِ بی‌غَش و ساقیِّ خوش دو دامِ رهند

❖

که زیرکانِ جهان از کمندشان نَرَهَند

من ار چه عاشقم و رند و مست و نامه سیاه

❖

هزار شُکر که یارانِ شهر بی‌گنهند

جفا نه پیشهٔ درویشیَست و راهرُوی

❖

بیار باده که این سالکان نَه مردِ رهند

مَبین حقیر، گدایانِ عشق را کاین قوم

❖

شَهانِ بی کمر و خسروانِ بی کُلَهند

به هوش باش که هنگامِ بادِ اِستغنا

❖

هزار خرمنِ طاعت به نیمْ جو ننهند

مَکُن که کوکبهٔ دلبری شکسته شود

❖

چو بندگان بِگُریزند و چاکران بِجَهَند

غلامِ همَّتِ دُردی کشانِ یک رنگم

❖

نه آن گروه که اَزْرَق لباس و دل سیَهَند

قدم مَنِه به خرابات جز به شرطِ ادب

❖

که سالکانِ درش محرمانِ پادشهند

جنابِ عشق بلند است همّتی حافظ

❖

که عاشقان، رَه بی‌همّتان به خود ندهند

✨ نتیجه فال غزل ۲۰۱ حافظ

فال شما نشان می‌دهد که در مسیر زندگی، جاذبه‌های فریبنده و ظواهر زیبا می‌توانند حتی زیرک‌ترین افراد را نیز به دام اندازند. ریاکاری و ادعاهای دروغین را کنار بگذارید و به دنبال اصالت و یکرنگی باشید. ارزش واقعی شما در کمالات باطنی است، نه ظواهر فریبنده. در کارهایتان همت بلند داشته باشید و از سستی دوری کنید، زیرا مقام عشق و معرفت تنها با تلاش و خلوص نیت به دست می‌آید.

خلاصه و مفهوم غزل

غزل ۲۰۱ حافظ، به نقد ریاکاری و دعوت به خلوص نیت می‌پردازد. شاعر در ابتدا شراب و ساقی را دو دام فریبنده می‌خواند که حتی زیرکان را نیز گرفتار می‌کنند، سپس با طعنه به مدعیان پارسایی، خود را رند و گناهکار معرفی می‌کند و ریاکاران را "یاران شهر بی‌گناه" می‌نامد. او درویشی را با جفاکاری مغایر دانسته و سالکان دروغین را "نامرد راه" می‌خواند. حافظ ارزش گدایان عشق را هم‌تراز پادشاهان باطن دانسته و هشدار می‌دهد که طاعات ظاهری در پیشگاه بی‌نیازی حق بی‌ارزشند. در نهایت، با تمایز قائل شدن بین "دردی کشان یک‌رنگ" و "ازرق‌لباسان دل‌سیه"، به رعایت ادب در خرابات و لزوم همت بلند در راه عشق تأکید می‌کند.

معنی بیت به بیت غزل

شرابِ بی‌غَش و ساقیِّ خوش دو دامِ رهند | که زیرکانِ جهان از کمندشان نَرَهَند

بیت ۱ شراب خالص و ساقی زیبا و دلپذیر، دو دام و فریبنده هستند که حتی هوشمندترین انسان‌های جهان نیز نمی‌توانند خود را از چنگال آن‌ها رها کنند.

من ار چه عاشقم و رند و مست و نامه سیاه | هزار شُکر که یارانِ شهر بی‌گنهند

بیت ۲ با اینکه من عاشق، رند، مست و گناهکارم (اشاره به ظاهر)، هزاران شکر که دوستان و مدعیان پاکی در این شهر (به ظاهر) بی‌گناه هستند (کنایه به ریاکاری زاهدان).

جفا نه پیشهٔ درویشیَست و راهرُوی | بیار باده که این سالکان نَه مردِ رهند

بیت ۳ ستم و جفا کردن، روش درویشی و راهروی در طریق حق نیست. ای ساقی باده بیاور، چرا که این مدعیان سالکی، مرد این راه نیستند (فاقد صفات واقعی درویشی‌اند).

مَبین حقیر، گدایانِ عشق را کاین قوم | شَهانِ بی کمر و خسروانِ بی کُلَهند

بیت ۴ گدایان و عاشقان تهیدست را حقیر مشمار، زیرا این گروه در حقیقت پادشاهان و خسروانی هستند که بدون نیاز به جاه و مقام ظاهری (کمر و کلاه)، به ملکوت عشق دست یافته‌اند.

به هوش باش که هنگامِ بادِ اِستغنا | هزار خرمنِ طاعت به نیمْ جو ننهند

بیت ۵ آگاه باش که در هنگام وزیدن باد بی‌نیازی خداوند (روز قیامت یا زمان حسابرسی الهی)، هزاران خرمن از عبادات ظاهری و ریاکارانه، حتی به اندازه نیم جو نیز ارزش نخواهند داشت.

مَکُن که کوکبهٔ دلبری شکسته شود | چو بندگان بِگُریزند و چاکران بِجَهَند

بیت ۶ (خطاب به معشوق/پادشاه) کاری مکن که شکوه و عظمت دلبری تو از بین برود، زیرا وقتی بندگان و چاکران (ارادتمندان و هواداران) از تو فرار کنند و برگردند، دیگر شکوهی باقی نخواهد ماند.

غلامِ همَّتِ دُردی کشانِ یک رنگم | نه آن گروه که اَزْرَق لباس و دل سیَهَند

بیت ۷ من بنده و مخلص همت بلند رندانی هستم که با بی‌ریایی درد شراب می‌نوشند (عاشقان خالص)، نه آن گروه ریاکاری که لباس آبی صوفیانه بر تن دارند و دلشان سیاه است.

قدم مَنِه به خرابات جز به شرطِ ادب | که سالکانِ درش محرمانِ پادشهند

بیت ۸ به خرابات (مکان عشق و رندی) قدم مگذار، مگر با رعایت ادب و احترام، زیرا سالکان و ساکنان این درگاه، از نزدیکان و محرمان پادشاه (خداوند یا معشوق حقیقی) هستند.

جنابِ عشق بلند است همّتی حافظ | که عاشقان، رَه بی‌همّتان به خود ندهند

بیت ۹ ای حافظ! آستان عشق بسیار بلند و والاست؛ پس همت بلند داشته باش، زیرا عاشقان حقیقی هرگز راه و رسم بی‌همتان (افراد سست‌اراده و بی‌مقصد) را در پیش نمی‌گیرند.

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

بی غش خالص، ناب، بدون ناخالصی.

دام ره تله‌ای که در مسیر راه قرار گرفته باشد.

نامه سیاه گناه‌کار، کسی که در اثر کثرت گناه نامه اعمالش سیاه باشد.

استغنا بی‌نیازی (به ویژه بی‌نیازی خداوند).

کوکبه شکوه و عظمت، حشمت و جاه، گروه هوادار.

اَزْرَق لباس لباس کبود، کبود جامه، کنایه از صوفیان ریاکار.

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

کنایه «یارانِ شهر بی‌گنهند (بیت ۲)»

کنایه از ریاکاری زاهدان و مدعیان تقوا که در ظاهر پاکدامن به نظر می‌رسند، اما در باطن ممکن است خلاف آن باشند.

تشبیه «شرابِ بی‌غَش و ساقیِّ خوش دو دامِ رهند (بیت ۱)»

شراب خالص و ساقی زیبا به دامی تشبیه شده‌اند که انسان‌ها را به خود جذب کرده و اسیر می‌کنند.

تضاد «گدایانِ عشق / شَهانِ بی کمر و خسروانِ بی کُلَهند (بیت ۴)»

بین فقر ظاهری «گدایان» و غنای باطنی «شاهان بی‌تاج و کمر»، تضادی ظریف وجود دارد که ارزش درونی را بر ظواهر مادی برتری می‌دهد.

ایهام «رند (بیت ۲)»

هم به معنای زیرک و هوشیار است و هم به معنای فردی که ظاهری لاابالی و بی‌قید دارد اما در باطن عارف و آگاه است.

استعاره «بادِ اِستغنا (بیت ۵)»

استغنا و بی‌نیازی خداوند به بادی تشبیه شده که قدرت از بین بردن اعمال و طاعات ظاهری انسان را دارد.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۳۱,۴۷۲

ابجد وسیط ۲,۰۱۸

ابجد صغیر ۱,۵۰۲

تعداد حروف ۴۴۶

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۲۰۰

غزل بعدی غزل شماره ۲۰۲

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ