غزل شماره ۲۸ حافظ: به جانِ خواجه و حقِ قدیم و عهدِ درست + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۲۸ حافظ

به جانِ خواجه و حقِ قدیم و عهدِ درست

❖

که مونسِ دمِ صبحم، دعایِ دولتِ توست

سِرِشک من که ز طوفان نوح دست بَرَد

❖

ز لوح سینه نیارَست نقشِ مهرِ تو شُست

بکن معامله‌ای، وین دل شکسته بخر

❖

که با شکستگی ارزد به صد هزار درست

زبان مور به آصف دراز گشت و رواست

❖

که خواجه خاتَمِ جم، یاوه کرد و باز نَجُست

دلا طَمَع مَبُر از لطفِ بی‌نهایتِ دوست

❖

چو لافِ عشق زدی، سر بباز، چابک و چُست

به صدق کوش، که خورشید زایَد از نَفَسَت

❖

که از دروغ سیه‌روی گشت صبحِ نخست

شدم ز دست تو شیدای کوه و دشت و هنوز

❖

نمی‌کنی به ترحم، نِطاق سلسله سست

مرنج حافظ و از دلبر‌ان حِفاظ مجوی

❖

گناه باغ چه باشد چو این گیاه نَرُست

✨ نتیجه فال غزل ۲۸ حافظ

این غزل پیامی از پایداری در عشق و صداقت در مسیر زندگی دارد. شما باید با وجود مشکلات و بی‌مهری‌ها، به عهد و پیمان خود وفادار بمانید و از لطف بی‌نهایت الهی ناامید نشوید. شجاعت و یکرنگی کلید رهایی و سعادت است. توقع حمایت و مهربانی از دیگران، به‌خصوص دلبران (یا دنیاداران)، بیهوده است؛ چرا که این خصلت‌ها گاه در طبع آنها نیست. در راه صدق بکوشید تا خورشید از نفس شما بتابد و از دروغ و ریا دوری کنید.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل حافظ، گفتگویی عمیق با محبوب را به تصویر می‌کشد. شاعر از وفاداری بی‌قید و شرط خود به یار سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که هیچ نیرویی، حتی طوفان نوح، قادر به زدودن نقش مهر او از سینه نیست. حافظ ضمن درخواست توجه و معامله‌ای از محبوب که دل شکسته‌اش را با ارزشی صدچندان بخرد، به انتقاد از بی‌توجهی و رها کردن خاتم جم (اشاره به قدرت و ارزش) می‌پردازد. او دل را به صبر و امید به لطف بی‌نهایت دوست فرامی‌خواند و بر صداقت و یکرنگی تأکید می‌کند؛ چرا که دروغ موجب سیه‌رویی است. در نهایت، با گلایه از بی‌رحمی معشوق که بند عشق را سست نمی‌کند، خود را نصیحت می‌کند که از دلبران انتظار حفاظت و مهربانی نداشته باشد، زیرا این خصلت‌ها در طبع آنها نروییده است.

معنی بیت به بیت غزل

به جانِ خواجه و حقِ قدیم و عهدِ درست | که مونسِ دمِ صبحم، دعایِ دولتِ توست

بیت ۱ به جان تو و به دوستی دیرینه ما قسم که هر صبحگاه برای نیکبختی تو دعا می‌کنم.

سِرِشک من که ز طوفان نوح دست بَرَد | ز لوح سینه نیارَست نقشِ مهرِ تو شُست

بیت ۲ اشک‌های من که از طوفان نوح پیشی گرفت نیز نتوانسته‌است که یاد و مهر تو را از سینه‌ام بشوید.

بکن معامله‌ای، وین دل شکسته بخر | که با شکستگی ارزد به صد هزار درست

بیت ۳ بیا و دل شکسته من را بخر که ارزش آن از صدهزار دل سالم و بی‌درد بیشتر است.

زبان مور به آصف دراز گشت و رواست | که خواجه خاتَمِ جم، یاوه کرد و باز نَجُست

بیت ۴ مورچه‌ای به آصف طعنه زد و بجاست که اگر یار، انگشتری جم را گم کرد و نیافت. (شاعر در اینجا خود را به موری تشبیه کرده که به سلیمان اعتراض کرد، و گم شدن انگشتر شاهی نیز اشاره به داستان سلیمان است.)

دلا طَمَع مَبُر از لطفِ بی‌نهایتِ دوست | چو لافِ عشق زدی، سر بباز، چابک و چُست

بیت ۵ ای دل غمگین من، از لطف دوست ناامید مشو؛ وقتی که لاف عشق زدی‌، به‌آسانی سر بباز.

به صدق کوش، که خورشید زایَد از نَفَسَت | که از دروغ سیه‌روی گشت صبحِ نخست

بیت ۶ صداقت و یک‌رنگی را پیشه کن که از راستگویی تو‌، خورشید طلوع خواهد کرد؛ صبح اول از دروغ بود که بی‌آبرو شد.

شدم ز دست تو شیدای کوه و دشت و هنوز | نمی‌کنی به ترحم، نِطاق سلسله سست

بیت ۷ از عشق تو‌، دیوانه شده و سر به‌ بیابان نهاده‌ام اما تو هنوز رحم نمی‌کنی و زنجیری را که بر من نهاده‌ای‌، رها نمی‌کنی. (نطاق: یعنی قفل‌بند‌، سلسله‌: یعنی زنجیر و در شعر کنایه‌است از زلف بافته معشوق)

مرنج حافظ و از دلبر‌ان حِفاظ مجوی | گناه باغ چه باشد چو این گیاه نَرُست

بیت ۸ ای حافظ از دلبران توقع مهربانی نداشته‌باش؛ گناه باغ چیست وقتی‌که این گیاه نروید. (یا گیاه مهربانی دلبران از اول وجود نداشته‌است)

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

خواجه لقبی برای مردان بزرگ و صاحب‌منصب، یا اشاره به یار و معشوق

سرشک اشک چشم

نیارست نتوانست، از عهده برنیامد

درست سالم و کامل؛ همچنین کنایه از سکه سالم و بی‌عیب در مقابل سکه 'شکسته'

آصف وزیر حضرت سلیمان نبی، نماد وزیر دانا و قدرتمند

خاتم جم انگشتر حضرت سلیمان که نماد قدرت و فرمانروایی است

نطاق سلسله کمربند یا قفل زنجیر؛ در اینجا کنایه از بند و اسارت عشق یا زلف معشوق

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشبیه «سرشک من که ز طوفان نوح دست بَرَد»

شدت گریه عاشق به بزرگی و قدرت طوفان نوح تشبیه شده است.

استعاره «لوح سینه»

سینه به تخته‌ای (لوح) تشبیه شده که نقش مهر بر آن ثبت می‌گردد.

کنایه «زبان مور به آصف دراز گشت»

کنایه از جسارت و انتقاد (هرچند از سوی ضعیف‌ترین موجود) و بی‌توجهی به ارزش خود.

تضاد «شکسته (دل) / درست (سکه)»

در بیت سوم، تضاد بین دل شکسته و ارزشمند در مقابل صد هزار دل درست (سالم/سکه کامل) به کار رفته است.

ایهام «درست»

این واژه دو معنی دارد: یکی 'سالم و بی‌عیب' و دیگری 'سکه کامل و بی‌عیب' که هر دو در بیت سوم قابل برداشت هستند.

اسلوب معادله «گناه باغ چه باشد چو این گیاه نَرُست»

مصراع دوم به عنوان تمثیلی برای مصراع اول آمده است که نشان می‌دهد توقع مهربانی از دلبران بیهوده است، زیرا این ویژگی در طبیعت آن‌ها نیست.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۳۳,۸۶۸

ابجد وسیط ۱,۸۶۴

ابجد صغیر ۱,۴۹۵

تعداد حروف ۴۰۱

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۲۷

غزل بعدی غزل شماره ۲۹

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ