غزل شماره ۵۴ حافظ: ز گریه مَردُمِ چشمم نشسته در خون است + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۵۴ حافظ

ز گریه مَردُمِ چشمم نشسته در خون است

❖

ببین که در طلبت حالِ مَردُمان چون است

به یادِ لعلِ تو و چشمِ مستِ میگونت

❖

ز جامِ غم، می لعلی که می‌خورم خون است

ز مشرقِ سرِ کو آفتابِ طلعتِ تو

❖

اگر طلوع کند، طالعم همایون است

حکایتِ لبِ شیرین، کلام فرهاد است

❖

شِکَنجِ طُرِّهٔ لیلی مقام مجنون است

دلم بجو که قدت همچو سرو دلجوی است

❖

سخن بگو که کلامت لطیف و موزون است

ز دورِ باده به جان، راحتی رسان ساقی

❖

که رنجِ خاطرم از جورِ دورِ گردون است

از آن دمی که ز چشمم برفت رودِ عزیز

❖

کنارِ دامنِ من همچو رودِ جیحون است

چگونه شاد شود اندرونِ غمگینم؟

❖

به اختیار، که از اختیار بیرون است

ز بیخودی طلبِ یار می‌کند حافظ

❖

چو مفلسی که طلبکارِ گنجِ قارون است

✨ نتیجه فال غزل ۵۴ حافظ

ای صاحب فال، دلت از رنج و فراق پر خون است و در آرزوی وصالی بس گرانبها. بختت زمانی نیکو می‌شود که معشوقت جلوه‌گر شود. غمگین مباش، زیرا این رنج از اختیار تو خارج است و جبر عشق و تقدیر است. صبر پیشه کن که حتی طلب گنج قارون نیز از سر بی‌خودی عشق است و دلت به وصال خواهد رسید.

خلاصه و مفهوم غزل

شاعر در این شعر احساس غم و اندوه عمیق خود را بیان می‌کند. او به اشتیاق و بی‌تابی مردم در آرزوی وصال معشوق اشاره می‌کند و از درد جدایی و عذاب خاطرش می‌گوید. یاد لعل و چشمان معشوق او را به گریه می‌اندازد و از زخم‌های روحی خود سخن می‌گوید. شاعر به زیبایی و دلکش بودن معشوق اشاره کرده و از جستجوی او و دلجوییش می‌گوید. همچنین احساس ناامیدی و بی‌خودی در پی یار را بیان می‌کند و در نهایت، قید و بندهای دنیوی را که مانع شادی‌اش می‌شوند زیر سوال می‌برد.

معنی بیت به بیت غزل

ز گریه مَردُمِ چشمم نشسته در خون است | ببین که در طلبت حالِ مَردُمان چون است

بیت ۱ از شدت گریه و اندوه، مردمک چشمم (یا افراد چشمم) در خون نشسته است. ببین که در آرزو و طلب تو، حالِ مردم (یا مردمکان چشم) چگونه است.

به یادِ لعلِ تو و چشمِ مستِ میگونت | ز جامِ غم، می لعلی که می‌خورم خون است

بیت ۲ به یاد لب‌های سرخ‌رنگ و زیبای تو و چشمان مست و شراب‌گون تو، از جام غم، شرابی که می‌نوشم در حقیقت خون دل است (یعنی در غم تو خون دل می‌خورم).

ز مشرقِ سرِ کو آفتابِ طلعتِ تو | اگر طلوع کند، طالعم همایون است

بیت ۳ اگر آفتابِ رخسار زیبای تو از مشرقِ سرِ کوی ما طلوع کند (و جلوه‌گر شود)، بخت و اقبال من بسیار مبارک و خوش‌یمن خواهد بود.

حکایتِ لبِ شیرین، کلام فرهاد است | شِکَنجِ طُرِّهٔ لیلی مقام مجنون است

بیت ۴ داستان و زیبایی لب‌های شیرین (معشوق فرهاد) تنها به کلام فرهاد بازگو می‌شود؛ و پیچ و خم زلف لیلی، جایگاه و قرارگاه مجنون (عاشق او) است (این بیت اوج دلدادگی عشاق افسانه‌ای را نشان می‌دهد).

دلم بجو که قدت همچو سرو دلجوی است | سخن بگو که کلامت لطیف و موزون است

بیت ۵ حالِ دل مرا بپرس و از من دلجویی کن، چرا که قامت تو مانند سرو، دلنشین و فریبنده است؛ و سخن بگو، زیرا کلام تو لطیف و دلپذیر و آهنگین است.

ز دورِ باده به جان، راحتی رسان ساقی | که رنجِ خاطرم از جورِ دورِ گردون است

بیت ۶ ای ساقی، با گرداندن جام باده (و نوشاندن شراب) به جان من آرامش ببخش؛ زیرا رنج و اندوه خاطر من از ستم و گردشِ روزگار است.

از آن دمی که ز چشمم برفت رودِ عزیز | کنارِ دامنِ من همچو رودِ جیحون است

بیت ۷ از آن لحظه‌ای که آن عزیز (یا فرزند دلبند) از چشمانم دور شد و رفت، دامن من از شدت گریه و اشک، مانند رود جیحون (سیلاب اشک) شده است.

چگونه شاد شود اندرونِ غمگینم؟ | به اختیار، که از اختیار بیرون است

بیت ۸ چگونه دل غمگین من به اختیار و اراده‌ی خود شاد شود، در حالی که (وضعیت من در این عشق و فراق) از اختیار و اراده‌ام خارج است؟

ز بیخودی طلبِ یار می‌کند حافظ | چو مفلسی که طلبکارِ گنجِ قارون است

بیت ۹ حافظ از شدت بی‌خودی و از خود بی‌خبر گشتن (در عشق)، طلب یار می‌کند؛ مانند انسان مفلسی که آرزومند و طلبکار گنج افسانه‌ای قارون است (و این خواسته، دور از دسترس می‌نماید).

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

مَردُمِ چشم مردمک چشم. همچنین ایهام به 'افراد دیده'.

لعل سنگی گرانبها به رنگ سرخ، مجازاً به معنی لب سرخ‌رنگ معشوق.

میگون به رنگ شراب، سرخ رنگ، مستی‌آور.

طلعت چهره، دیدار، برآمدن، ظاهر شدن، جلوه.

همایون خجسته، مبارک، فرخنده، نیک‌بخت.

شِکَنجِ طُرِّه پیچ و خم زلف و گیسو (طُرّه: موهای جلو سر، زلف).

دورِ باده گردش جام شراب در محفل.

جورِ گردون ستم و بی‌رحمی روزگار و فلک.

رودِ عزیز فرزند دلبند، جگرگوشه (در اینجا ایهام دارد به رودخانه و احتمالاً ساز رود).

بیخودی از خود بی‌خبر گشتن، مستی، بی‌هوشی (در عالم عشق).

مُفلس تهی‌دست، فقیر، ورشکسته.

گنجِ قارون ثروت افسانه‌ای و بی‌کران قارون، مجازاً به آرزوی دست نیافتنی و محال.

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشبیه «قدت همچو سرو دلجوی است»

قامت معشوق به سروی بلند و دلربا تشبیه شده است که استعاره از زیبایی و رعنایی اوست.

استعاره «آفتابِ طلعتِ تو»

«طلعت» (چهره) معشوق به «آفتاب» (خورشید) استعاره شده است که نماد روشنایی، زیبایی و حیات‌بخشی است.

ایهام «ز گریه مَردُمِ چشمم نشسته در خون است / ببین که در طلبت حالِ مَردُمان چون است»

«مردم چشم» در مصرع اول به معنی مردمک چشم است. «مردمان» در مصرع دوم می‌تواند هم به معنی مردمک چشم (تکرار ایهامی) و هم به معنی انسان‌ها باشد.

ایهام «از آن دمی که ز چشمم برفت رودِ عزیز / کنارِ دامنِ من همچو رودِ جیحون است»

«رود» در اینجا ایهام تناسب دارد. یک معنی آن «فرزند دلبند» است و دیگری «رودخانه» که با «جیحون» (رود جیحون) در مصرع دوم بیت تناسب دارد و اشاره به سیلاب اشک است.

تضاد «ز دورِ باده به جان، راحتی رسان ساقی / که رنجِ خاطرم از جورِ دورِ گردون است»

«دور باده» به معنای گردش جام شراب است که باعث راحتی می‌شود، در تضاد با «جور دور گردون» که به ستم و گردش نامساعد روزگار اشاره دارد و سبب رنج و ناراحتی است.

کنایه «حکایتِ لبِ شیرین، کلام فرهاد است»

کنایه از اوج عشق و فداکاری فرهاد برای شیرین است و اینکه عشق او کاملاً آشکار و بر سر زبان‌هاست و همه از آن آگاهند.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۳۵,۳۷۱

ابجد وسیط ۲,۱۱۳

ابجد صغیر ۱,۵۶۷

تعداد حروف ۴۴۴

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۵۳

غزل بعدی غزل شماره ۵۵

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ