غزل شماره ۱۳۳ حافظ: صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۱۳۳ حافظ
صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد
❖
بنیاد مکر با فلک حقه‌باز کرد
بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه
❖
زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد
ساقی بیا که شاهد رعنای صوفیان
❖
دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت؟
❖
وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد؟
ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم
❖
زآنچ آستین کوته و دست دراز کرد
صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت
❖
عشقش به روی دل، در معنی فراز کرد
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
❖
شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد
ای کبک خوش‌خرام کجا می‌روی؟ بایست!
❖
غره مشو که گربهٔ زاهد، نماز کرد
«حافظ» مکن ملامت رندان! که در ازل
❖
ما را خدا ز زهد ریا، بی‌نیاز کرد
✨ نتیجه فال غزل ۱۳۳ حافظ
مراقب افراد دورو و ظاهرفریب در مسیر زندگی خود باشید و به هر ادعایی اعتماد نکنید. خودتان نیز در هر کاری به‌ویژه در روابط و عواطف، صداقت و یکرنگی پیشه کنید؛ چراکه نیرنگ و پنهان‌کاری فرجامی جز رسوایی و ندامت ندارد. به خدا توکل کنید تا از دام فریبکاران نجات یابید.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل یکی از صریح‌ترین و رساترین سروده‌های حافظ در مبارزه با ریاکاری، تزویر و سالوس مذهبی است. حافظ صوفیِ متظاهر را به شعبده‌بازی ناشی تشبیه می‌کند که در پیشگاه اهل باطن رسوا خواهد شد. او به مخاطب هشدار می‌دهد که فریب ظاهر زاهدانهٔ افراد طمع‌کار را نخورد و در مسیر عشق و بندگی، راستی و اخلاص را سرلوحه قرار دهد، زیرا در دادگاه حقیقت تنها اعمال صادقانه خریدار دارد.
معنی بیت به بیت غزل
صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد | بنیاد مکر با فلک حقه‌باز کرد
بیت ۱
صوفی ریاکار دام فریب خود را پهن کرد و سر جعبه شعبده‌اش را گشود؛ او حتی با روزگار مکّار و فریبنده نیز بنای نیرنگ و فریبکاری گذاشت.
بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه | زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد
بیت ۲
گردش روزگار ترفند او را برملا کرده و رسوایش می‌سازد؛ چراکه او خواست در برابر عارفان حقیقت‌بین و اهل باطن، خودنمایی و حقه‌بازی کند.
ساقی بیا که شاهد رعنای صوفیان | دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد
بیت ۳
ای ساقی بیا که محبوب زیبای صوفیان (صوفی ریاکار) دوباره به جلوه‌گری و خودنمایی پرداخته و ناز و فخر می‌فروشد.
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت؟ | وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد؟
بیت ۴
این نوازنده (صوفی متظاهر) کجایی است که نغمه دستگاه عراق نواخت، اما هنگام فرود آمدن به راه مقام حجاز رفت؟ (گفتار و رفتارش متناقض و گمراه‌کننده است).
ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم | زآنچ آستین کوته و دست دراز کرد
بیت ۵
ای دل بیا از گزند این قوم که لباسی با آستین کوتاه (نماد زهد) پوشیده‌اند اما دستی دراز در طمع و تعدی دارند، به خداوند پناه ببریم.
صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت | عشقش به روی دل، در معنی فراز کرد
بیت ۶
حیله و تصنّع به کار مبر؛ زیرا هرکس که در بازی عشق و محبت صداقت نداشته باشد، عشق درهای حقیقت و معرفت را به روی قلبش خواهد بست.
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید | شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد
بیت ۷
در روز قیامت که درگاه حقیقت و راستی آشکار گردد، آن سالکی شرمسار خواهد شد که رفتار و کردارش بر پایه ریا و فریب بوده است.
ای کبک خوش‌خرام کجا می‌روی؟ بایست! | غره مشو که گربهٔ زاهد، نماز کرد
بیت ۸
ای انسان ساده‌دل و خوش‌خرام به کجا می‌روی؟ درنگ کن و فریب نماز خواندن و ظاهر پارسایانه گربهٔ فریبکار را مخور.
«حافظ» مکن ملامت رندان! که در ازل | ما را خدا ز زهد ریا، بی‌نیاز کرد
بیت ۹
ای حافظ رندان یکرنگ و پاک‌دل را سرزنش مکن؛ چراکه از روز ازل خداوند ما را از تقوای دروغین و زهد ریایی بی‌نیاز ساخته است.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
حُقّه
کیسه یا ظرف کوچکی که شعبده‌بازان در آن ابزار نیرنگ و فریب پنهان می‌کردند؛ مکر و دوز و کلک.
بیضه در کلاه شکستن
کنایه از رسوا شدن شعبده‌باز، فاش شدن مکر و از بین رفتن آبرو.
عراق و حجاز
نام دو پرده و گوشه در موسیقی سنتی و در عین حال نام دو سرزمین.
آستین کوته و دست دراز
کنایه از تظاهر به زهد و ترک دنیا در عین آزمندی، طمع‌ورزی و ستمگری.
صنعت
تصنّع، فریبکاری، حیله‌گری و رفتار غیرصادقانه.
فراز کردن
بستن (در اینجا به معنی بستن در است نه گشودن آن).
مَجاز
غیرحقیقی، تظاهر، فریب و ظاهر بدون باطن.
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
کنایه
«بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه»
بیضه در کلاه شکستن کنایه از لو رفتن ترفند، بی‌اعتبار شدن و رسوایی کامل است.
تضاد
«زآنچ آستین کوته و دست دراز کرد»
میان «کوته» و «دراز» و همچنین در بیت هفتم میان «حقیقت» و «مجاز» تضاد و طباق برقرار است.
ایهام و تناسب
«این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت / وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد»
«عراق» و «حجاز» علاوه بر نام اماکن جغرافیایی، نام مقام‌های موسیقی هستند و با «مطرب»، «ساز» و «آهنگ» تناسب و مراعات نظیر دارند.
تلمیح و تمثیل
«غره مشو که گربهٔ زاهد نماز کرد»
اشاره به داستان کلیله و دمنه که در آن گربه‌ای با تظاهر به زهد و نماز، پرندگان و حیوانات ساده‌دل را به دام انداخت و شکار کرد.
جناس اشتقاق
«صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد / بنیاد مکر با فلک حقه‌باز کرد»
به‌کارگیری واژه‌های هم‌ریشه مانند «حقه» و «حقه‌باز» و تکرار قافیه با تنوع معنایی.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۲,۳۱۹
ابجد وسیط
۲,۱۵۱
ابجد صغیر
۱,۴۴۹
تعداد حروف
۴۳۴
نظرات
ارسال یک نظر