غزل شماره ۲۹۱ حافظ: ما آزموده‌ایم در این شهر بختِ خویش + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۲۹۱ حافظ

ما آزموده‌ایم در این شهر بختِ خویش

❖

بیرون کشید باید از این وَرطه رَختِ خویش

از بس که دست می‌گَزَم و آه می‌کشم

❖

آتش زدم چو گُل به تنِ لَخت لَختِ خویش

دوشم ز بلبلی چه خوش آمد که می‌سرود

❖

گل گوش پهن کرده ز شاخِ درختِ خویش

کای دل تو شاد باش که آن یارِ تندخو

❖

بسیار تند روی نشیند ز بختِ خویش

خواهی که سخت و سست جهان بر تو بگذرد

❖

بگذر ز عهدِ سست و سخن‌هایِ سختِ خویش

وقت است کز فراقِ تو وز سوزِ اندرون

❖

آتش درافکنم به همه رَخت و پَختِ خویش

ای حافظ ار مراد مُیَسَّر شدی مدام

❖

جمشید نیز دور نماندی ز تخت خویش

✨ نتیجه فال غزل ۲۹۱ حافظ

این غزل نشان از تجربه‌های سخت و دشواری‌های زندگی دارد. حافظ توصیه می‌کند که از تعلقات دنیوی دل بریده و با پرهیز از تندخویی و پیمان‌شکنی، راه آرامش را در پیش گیرید. یار تندخو سرانجام پشیمان خواهد شد. آرزوها و کامیابی‌ها ناپایدارند، پس به آن‌ها دل مبند و به تغییر و گذرا بودن دنیا آگاه باش. امید به رهایی و آرامش از درد فراق وجود دارد.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل با بیانی عمیق و فلسفی، به ناپایداری دنیا و رنج‌های حاصل از تعلقات مادی می‌پردازد. شاعر پس از آزمودن بخت خود در این 'شهر' (جهان)، به این نتیجه می‌رسد که باید از 'ورطه' (گرداب مشکلات) رخت برکشد و دل از دنیا بردارد. او از سوز درونی و حسرت‌های بسیار سخن می‌گوید که وجودش را مانند گل پاره‌پاره کرده است. در ادامه، با الهام از نغمه بلبل و گوش سپردن گل، پیامی از ناپایداری قهر معشوق (یار تندخو) می‌دهد و تأکید می‌کند که تندی و بدعهدی، به زیان خود فرد تمام می‌شود. حافظ توصیه می‌کند برای آسانی گذر از فراز و نشیب‌های زندگی، از پیمان‌شکنی و سخنان درشت پرهیز کنیم. در نهایت، با اشاره به سرنوشت جمشید، فلسفه ناپایداری کامیابی‌ها و بی‌وفایی دنیا را یادآور می‌شود و اینکه حتی پادشاهان نیز از تخت و بخت خود دور مانده‌اند.

معنی بیت به بیت غزل

ما آزموده‌ایم در این شهر بختِ خویش | بیرون کشید باید از این وَرطه رَختِ خویش

بیت ۱ ما در این شهر (دنیا و روزگار) بخت و اقبال خود را بارها تجربه کرده‌ایم. اکنون باید وسایل و تعلقات خود را از این گرداب (مشکلات و رنج‌های دنیا) بیرون بکشیم و رها شویم.

از بس که دست می‌گَزَم و آه می‌کشم | آتش زدم چو گُل به تنِ لَخت لَختِ خویش

بیت ۲ آن‌قدر از سر حسرت و اندوه، پشت دست به دندان گرفته‌ام و آه کشیده‌ام که از شدت این سوز و گداز درونی، بدنم را مانند گل سرخ، پاره‌پاره کرده و به آتش کشیده‌ام (کنایه از رنج و درد بسیار).

دوشم ز بلبلی چه خوش آمد که می‌سرود | گل گوش پهن کرده ز شاخِ درختِ خویش

بیت ۳ دیشب از نغمه‌سرایی دلنشین بلبلی لذت بردم که گل نیز روی شاخه درختش، با دقت به آواز او گوش می‌داد (صحنه‌ای خیال‌انگیز از گفتگوی عاشقانه بلبل و گل).

کای دل تو شاد باش که آن یارِ تندخو | بسیار تند روی نشیند ز بختِ خویش

بیت ۴ (بلبل می‌گفت) ای دل، شاد باش که آن یار تندخو و سختگیر نیز به زودی به دلیل بخت بد و رفتار تند خود، غمگین و پشیمان خواهد شد.

خواهی که سخت و سست جهان بر تو بگذرد | بگذر ز عهدِ سست و سخن‌هایِ سختِ خویش

بیت ۵ اگر می‌خواهی فراز و نشیب‌های زندگی (سختی‌ها و آسانی‌ها) بر تو آسان بگذرد و تو را نیازارد، باید از پیمان‌شکنی و سخنان درشت و آزاردهنده خود دست برداری.

وقت است کز فراقِ تو وز سوزِ اندرون | آتش درافکنم به همه رَخت و پَختِ خویش

بیت ۶ زمان آن فرا رسیده که از درد جدایی تو و سوز عمیق درونی‌ام، تمام دارایی‌ها و اثاثیه زندگی‌ام را به آتش بکشم (و همه چیز را رها کنم).

ای حافظ ار مراد مُیَسَّر شدی مدام | جمشید نیز دور نماندی ز تخت خویش

بیت ۷ ای حافظ، اگر دستیابی به آرزوها و کامیابی‌ها همیشگی و پایدار بود، پادشاهی چون جمشید نیز هرگز از تخت و سلطنت خود دور نمی‌ماند (پس ناپایداری دنیا و آرزوها یک قانون کلی است).

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

وَطْه گرداب، منجلاب، جای خطرناک

رَخت وسایل و اثاثیه زندگی؛ در اینجا کنایه از تعلقات دنیوی

دست می‌گَزَم کنایه از حسرت خوردن، پشیمانی و تأسف

لَخت لَخت پاره پاره، تکه تکه

تند روی با چهره‌ای ترش و عبوس، خشمگین و عصبانی

مُیَسَّر آسان، ممکن، فراهم

رَخت و پَخت تمام دارایی‌ها و اثاثیه (ترکیبی برای تأکید و هماهنگی آوایی)

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

استعاره «در این شهر بختِ خویش»

«شهر» استعاره از جهان و روزگار است که محل آزمون بخت انسان است.

کنایه «دست می‌گَزَم»

این عبارت کنایه از پشیمانی، حسرت و تأسف شدید است.

تشخیص (جان‌بخشی) «گل گوش پهن کرده»

صفت گوش دادن (که از ویژگی‌های انسان است) به «گل» نسبت داده شده است.

تضاد «سخت و سست جهان»

تضاد میان کلمات «سخت» (دشواری) و «سست» (آسانی یا ناپایداری) که در کنار هم، فراز و نشیب‌های زندگی را نشان می‌دهد.

تلمیح «جمشید نیز دور نماندی ز تخت خویش»

اشاره به داستان جمشید شاه اساطیری ایران که در نهایت تخت و پادشاهی خود را از دست داد؛ برای بیان ناپایداری قدرت و دنیا.

مراعات‌النظیر (تناسب) «بلبل، گل، شاخ، درخت»

آوردن کلماتی از یک خانواده یا حوزه معنایی که با هم تناسب دارند و فضایی طبیعی و عاشقانه را تداعی می‌کنند.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۴۲,۱۲۶

ابجد وسیط ۱,۶۲۶

ابجد صغیر ۱,۳۰۲

تعداد حروف ۳۵۱

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۲۹۰

غزل بعدی غزل شماره ۲۹۲

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ