غزل شماره ۳۲۹ حافظ: جوزا سَحَر نهادْ حمایل برابرم + تفسیر و فال

متن غزل شماره ۳۲۹ حافظ

جوزا سَحَر نهادْ حمایل برابرم

❖

یعنی غلامِ شاهم و سوگند می‌خورم

ساقی بیا که از مددِ بختِ کارساز

❖

کامی که خواستم ز خدا شد مُیَسَّرَم

جامی بده که باز به شادیِّ رویِ شاه

❖

پیرانه سر، هوایِ جوانیست در سرم

راهم مزن به وصفِ زلالِ خِضِر که من

❖

از جامِ شاه جُرعه کَشِ حوضِ کوثرم

شاها اگر به عرش رسانم سریرِ فضل

❖

مملوکِ این جِنابم و مسکین این دَرَم

من جرعه نوشِ بزمِ تو بودم هزار سال

❖

کی تَرکِ آبخورْد کُنَد طبعِ خوگرم

ور باوَرَت نمی‌کند از بنده این حدیث

❖

از گفتهٔ کمال، دلیلی بیاورم

«گر بَرکَنَم دل از تو و بَردارم از تو مِهر

❖

آن مِهر بَر کِه افکنم؟ آن دل کجا بَرَم؟»

منصور بِنْ مُظَفَّرِ غازیست حرزِ من

❖

و از این خجسته نام، بر اَعدا مُظَفَّرَم

عهدِ اَلَستِ من همه با عشقِ شاه بود

❖

وَز شاهراهِ عمر، بدین عهد بگذرم

گردون چو کرد نظمِ ثُرَیّا به نامِ شاه

❖

من نظمِ دُر چرا نکنم؟ از کِه کمترم؟

شاهین صفت چو طعمه چَشیدم ز دستِ شاه

❖

کِی باشد التفات به صیدِ کبوترم

ای شاهِ شیرگیر چه کم گردد ار شود

❖

در سایهٔ تو مُلکِ فَراغت مُیَسَّرَم

شعرم به یُمنِ مَدحِ تو صد مُلکِ دل گشاد

❖

گویی که تیغِ توست زبانِ سُخنورم

بر گُلشنی اگر بگذشتم چو بادِ صبح

❖

نِی عشق سرو بود و نه شوقِ صنوبرم

بویِ تو می‌شنیدم و بر یادِ رویِ تو

❖

دادند ساقیانِ طَرَب یک دو ساغرم

مستی به آبِ یک دو عِنَب وضعِ بنده نیست

❖

من سالخورده پیرِ خرابات پَروَرَم

با سِیرِ اخترِ فلکم داوری بَسیست

❖

انصافِ شاه باد در این قصه یاورم

شُکرِ خدا که باز در این اوجِ بارگاه

❖

طاووسِ عرش می‌شنود صیتِ شَهپَرَم

نامم ز کارخانهٔ عُشّاق محو باد

❖

گر جز محبتِ تو بُوَد شغلِ دیگرم

شِبلُ الاَسَد به صیدِ دلم حمله کرد و من

❖

گر لاغرم وگرنه شکارِ غضنفرم

ای عاشقانِ رویِ تو از ذَرِّه بیشتر

❖

من کِی رَسَم به وصلِ تو کز ذَرِّه کمترم

بنما به من که مُنکِرِ حُسنِ رخِ تو کیست

❖

تا دیده‌اش به گِزلِکِ غیرت برآورم

بر من فُتاد سایهٔ خورشیدِ سلطنت

❖

و اکنون فَراغت است ز خورشیدِ خاورم

مقصود از این معامله بازارتیزی است

❖

نی جلوه می‌فروشم و نی عشوه می‌خرم

✨ نتیجه فال غزل ۳۲۹ حافظ

این غزل نویدبخش موفقیت و برآورده شدن آرزوها به یاری بخت و اقبال است. به شما توصیه می‌شود که به بزرگان و حامیان خود وفادار بمانید و از تجربه‌های گذشته درس بگیرید. فرصت‌های بزرگ را غنیمت شمارید و به اهداف والاتر بیندیشید. پایداری در مسیر عشق و ارادت، شما را به سرمنزل مقصود می‌رساند. هیچ چیز نمی‌تواند اراده و تعهد شما را سست کند.

خلاصه و مفهوم غزل

این غزل که از طولانی‌ترین غزلیات حافظ محسوب می‌شود، در مدح شاه منصور مظفری سروده شده است. حافظ در این شعر، با تعابیری شیوا و پرشور، وفاداری و ارادت عمیق خود را به پادشاه بیان می‌کند. او خود را بنده و غلام شاه می‌داند و سعادت و موفقیتش را مدیون حمایت شاه می‌شمارد. شاعر با اشاره به عهد ازلی و پرورش یافتن در بزم شاه، نشان می‌دهد که این ارتباط ریشه‌دار و ناگسستنی است. همچنین با تضمینی از کمال‌الدین اسماعیل، بر بی‌بدیل بودن مهر و محبت شاه تأکید می‌ورزد. حافظ در این غزل، قدرت کلام و شعر خود را نیز به یُمن مدح شاه برجسته می‌سازد و در نهایت، مقصود از این مدح را نه تملق، بلکه رونق بخشیدن به بازار سخنوری و بیان صادقانه احساسات خویش عنوان می‌کند. این غزل شاهکار، توانایی حافظ را در تلفیق مدح، عرفان، و عشق زمینی و آسمانی به نمایش می‌گذارد.

معنی بیت به بیت غزل

جوزا سَحَر نهادْ حمایل برابرم | یعنی غلامِ شاهم و سوگند می‌خورم

بیت ۱ صورت فلکی جوزا (جبار) در سپیده‌دم حمایل خود را پیش روی من نهاد، این یعنی که من غلام و خدمتگزار شاه هستم و بر این وفاداری سوگند می‌خورم.

ساقی بیا که از مددِ بختِ کارساز | کامی که خواستم ز خدا شد مُیَسَّرَم

بیت ۲ ای ساقی بیا که به یاری بخت چاره‌ساز و گره‌گشا، آرزویی که از خداوند داشتم، برایم میسر و محقق شد.

جامی بده که باز به شادیِّ رویِ شاه | پیرانه سر، هوایِ جوانیست در سرم

بیت ۳ جامی (شراب) به من بده تا دوباره به شادمانی دیدار روی زیبای شاه بنوشم، زیرا در این سن پیری نیز شوق و شور جوانی در سرم افتاده است.

راهم مزن به وصفِ زلالِ خِضِر که من | از جامِ شاه جُرعه کَشِ حوضِ کوثرم

بیت ۴ مرا با تعریف و توصیف آب حیات خضر از راه به در مکن (فریب مده یا منصرف مکن)، زیرا من از جام پادشاه، شرابی می‌نوشم که از آب حوض کوثر هم گواراتر است.

شاها اگر به عرش رسانم سریرِ فضل | مملوکِ این جِنابم و مسکین این دَرَم

بیت ۵ ای پادشاه، حتی اگر تخت فضیلت و دانش خود را به اوج آسمان‌ها برسانم، باز هم بنده و مملوک این درگاه و نیازمند تو خواهم بود.

من جرعه نوشِ بزمِ تو بودم هزار سال | کی تَرکِ آبخورْد کُنَد طبعِ خوگرم

بیت ۶ من هزاران سال است که از بزم تو (از کرم و بخشش تو) نوشیده‌ام (به آن عادت کرده‌ام)، طبیعت خوگرفته من چگونه می‌تواند محل نوشیدن و عادت خود را ترک کند؟

ور باوَرَت نمی‌کند از بنده این حدیث | از گفتهٔ کمال، دلیلی بیاورم

بیت ۷ و اگر این سخن مرا باور نمی‌کنی، از گفتهٔ کمال‌الدین اسماعیل (شاعر نامدار)، برایت دلیلی قانع‌کننده می‌آورم.

«گر بَرکَنَم دل از تو و بَردارم از تو مِهر | آن مِهر بَر کِه افکنم؟ آن دل کجا بَرَم؟»

بیت ۸ (این بیت از کمال‌الدین اسماعیل است:) اگر دل از تو بکنم و مهر تو را از خود دور سازم، آن مهر را به چه کسی بدهم؟ و آن دل (که جز تو کسی را نمی‌خواهد) را به کجا ببرم؟

منصور بِنْ مُظَفَّرِ غازیست حرزِ من | و از این خجسته نام، بر اَعدا مُظَفَّرَم

بیت ۹ منصور بن مظفر غازی، تعویذ و نگه‌دار من است، و با بردن این نام مبارک و خوش‌یمن، بر دشمنان پیروز می‌شوم.

عهدِ اَلَستِ من همه با عشقِ شاه بود | وَز شاهراهِ عمر، بدین عهد بگذرم

بیت ۱۰ پیمان من در روز ازل (عهد الست) همه با عشق شاه بسته شد، و از جاده اصلی زندگی با وفاداری به همین پیمان عبور خواهم کرد.

گردون چو کرد نظمِ ثُرَیّا به نامِ شاه | من نظمِ دُر چرا نکنم؟ از کِه کمترم؟

بیت ۱۱ وقتی آسمان، ستاره‌های پروین را به نام شاه نظم داد، چرا من کلماتِ درخشان (مانند درّ) را (در شعر خود) به نام شاه نظم ندهم؟ مگر من از چه کسی کمترم؟

شاهین صفت چو طعمه چَشیدم ز دستِ شاه | کِی باشد التفات به صیدِ کبوترم

بیت ۱۲ هنگامی که چون شاهین، طعمه‌ای گران‌بها از دست شاه چشیدم (عطا و بخشش والای او را دریافت کردم)، دیگر چه توجهی به شکار کبوترهای ناچیز خواهم داشت؟

ای شاهِ شیرگیر چه کم گردد ار شود | در سایهٔ تو مُلکِ فَراغت مُیَسَّرَم

بیت ۱۳ ای پادشاهِ شجاع و دلیر (مانند شیر)، چه چیزی از عظمت تو کم می‌شود اگر در پناه و حمایت تو، آسایش و بی‌نیازی برای من فراهم گردد؟

شعرم به یُمنِ مَدحِ تو صد مُلکِ دل گشاد | گویی که تیغِ توست زبانِ سُخنورم

بیت ۱۴ شعر من به برکت مدح و ستایش تو، صدها سرزمین دل را گشود (تسخیر کرد)، گویی که زبان سخنور من، تیغ برّان و قدرتمند توست.

بر گُلشنی اگر بگذشتم چو بادِ صبح | نِی عشق سرو بود و نه شوقِ صنوبرم

بیت ۱۵ اگر چون باد صبحگاهی از گلستانی گذر کردم، هدف من نه عشق به قامت سرو بود و نه شوق دیدار صنوبر.

بویِ تو می‌شنیدم و بر یادِ رویِ تو | دادند ساقیانِ طَرَب یک دو ساغرم

بیت ۱۶ (ادامه بیت قبل) بلکه بوی تو را می‌شنیدم و به یاد روی زیبای تو، ساقیان بزم شادی یکی دو جام شراب به من دادند.

مستی به آبِ یک دو عِنَب وضعِ بنده نیست | من سالخورده پیرِ خرابات پَروَرَم

بیت ۱۷ مست شدن با چند قطره آب انگور (شراب اندک) در شأن و مقام من نیست، من پیر و سالخورده‌ای هستم که در خرابات (محل معرفت و عشق) پرورش یافته‌ام.

با سِیرِ اخترِ فلکم داوری بَسیست | انصافِ شاه باد در این قصه یاورم

بیت ۱۸ با گردش ستارگان فلک (سرنوشت) ستیز و گله‌های بسیاری دارم؛ امیدوارم که عدالت و انصاف شاه در این ماجرا یار و یاور من باشد.

شُکرِ خدا که باز در این اوجِ بارگاه | طاووسِ عرش می‌شنود صیتِ شَهپَرَم

بیت ۱۹ شکر خدا که بار دیگر در این بارگاه بلند و باشکوه (شاه)، طاووس عرش (جبرئیل) آوازه و شکوه بال و پر مرا می‌شنود (نشان از بلندای مقام شاعر).

نامم ز کارخانهٔ عُشّاق محو باد | گر جز محبتِ تو بُوَد شغلِ دیگرم

بیت ۲۰ نام من از دفتر و کارخانه عاشقان پاک و محو شود، اگر جز محبت تو، شغل و دل مشغولی دیگری داشته باشم.

شِبلُ الاَسَد به صیدِ دلم حمله کرد و من | گر لاغرم وگرنه شکارِ غضنفرم

بیت ۲۱ بچه شیر (احتمالاً اشاره به پسر شاه) قصد شکار دل مرا کرد، و من اگرچه ناتوان و لاغرم، اما در حقیقت شکار خودِ شیر بزرگ (پدر، یعنی شاه منصور) هستم.

ای عاشقانِ رویِ تو از ذَرِّه بیشتر | من کِی رَسَم به وصلِ تو کز ذَرِّه کمترم

بیت ۲۲ ای کسی که عاشقان روی زیبای تو از ذرات هم بیشترند! من چگونه می‌توانم به وصال تو برسم، در حالی که خود از ذره‌ای هم کمتر و ناچیزترم؟

بنما به من که مُنکِرِ حُسنِ رخِ تو کیست | تا دیده‌اش به گِزلِکِ غیرت برآورم

بیت ۲۳ به من نشان بده چه کسی منکر زیبایی چهره توست، تا از روی غیرت و تعصب چشمش را با چاقوی تیز (گِزلک) از حدقه بیرون آورم.

بر من فُتاد سایهٔ خورشیدِ سلطنت | و اکنون فَراغت است ز خورشیدِ خاورم

بیت ۲۴ پرتو لطف و عنایت خورشید سلطنت بر من افتاد، و اکنون از تابش خورشید معمولی مشرق بی‌نیاز گشته‌ام.

مقصود از این معامله بازارتیزی است | نی جلوه می‌فروشم و نی عشوه می‌خرم

بیت ۲۵ هدف من از این ابراز ارادت و مدح، رونق بخشیدن به بازار سخنوری است؛ نه زیبایی خود را به نمایش می‌گذارم و نه فریب دیگران را می‌خورم (یعنی مدح من صادقانه و بدون تملق است).

معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت

جوزا صورت فلکی جبار (شکارچی)، که در نجوم یکی از دوازده برج فلکی نیز هست و در اینجا اشاره به تسلیم آن به خورشید (شاه) دارد.

حمایل کمربندی که شمشیر یا اسلحه را به آن می‌بندند و از شانه آویزان می‌کنند؛ کنایه از نشانهٔ تسلیم و ارادت.

کارساز چاره‌ساز، گره‌گشا، کسی که کارها را به سامان می‌رساند.

حِرز تعویذ، دعایی که برای دفع بلا، چشم زخم یا کسب پیروزی بر بازو بندند یا به گردن آویزند.

غضنفر شیر، شیر بیشه؛ در اینجا به کنایه به پادشاه یا فردی قدرتمند اشاره دارد.

گِزلِک نوعی چاقوی تیز با سر کمی خمیده که معمولاً برای بریدن چرم استفاده می‌شده است.

آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل

تشبیه «شاهین صفت چو طعمه چَشیدم ز دستِ شاه»

شاعر خود را به شاهین تشبیه کرده است که طعمه را از دست شاه دریافت می‌کند، نشان‌دهندهٔ تیزبینی و جایگاه خاص شاعر.

استعاره «گردون چو کرد نظمِ ثُرَیّا به نامِ شاه / من نظمِ دُر چرا نکنم؟ از کِه کمترم؟»

در اینجا 'دُرّ' استعاره از کلمات و ابیات زیبا و ارزشمند شاعر است که آنها را به نام شاه نظم می‌دهد.

ایهام «راهم مزن به وصفِ زلالِ خِضِر که من»

'راهم مزن' دارای دو معنی است: ۱. مرا از راه به در مکن و فریب مده. ۲. مانع من مشو و مزاحم کارم نشو.

تضمین «از گفتهٔ کمال، دلیلی بیاورم / «گر بَرکَنَم دل از تو و بَردارم از تو مِهر / آن مِهر بَر کِه افکنم؟ آن دل کجا بَرَم؟»»

حافظ بیتی را از کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی عیناً در شعر خود نقل کرده و به نام او اشاره کرده است.

کنایه «مستی به آبِ یک دو عِنَب وضعِ بنده نیست / من سالخورده پیرِ خرابات پَروَرَم»

'پیر خرابات پروردن' کنایه از کسی است که در راه معرفت و عشق تجربهٔ طولانی و عمیقی دارد و به سادگی تحت تأثیر مسائل سطحی قرار نمی‌گیرد.

پارادوکس (متناقض‌نما) «بر من فُتاد سایهٔ خورشیدِ سلطنت»

خورشید به دلیل نورافشانی سایه ندارد؛ لذا 'سایه خورشید' یک متناقض‌نماست که در اینجا به معنای پرتو لطف و عنایت است.

تحلیل ساختاری و عددی غزل

ابجد کبیر ۱۰۷,۹۴۱

ابجد وسیط ۵,۷۷۹

ابجد صغیر ۴,۰۹۰

تعداد حروف ۱,۱۸۸

این تفسیر و صفحه توسط هوش مصنوعی طراحی و نوشته شده است.

غزل قبلی غزل شماره ۳۲۸

غزل بعدی غزل شماره ۳۳۰

مشاهده فهرست کامل غزلیات حافظ