غزل شماره ۱۱۵ حافظ: درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد + تفسیر و فال
متن غزل شماره ۱۱۵ حافظ
درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد
❖
نهالِ دشمنی بَرکَن که رنج بی‌شمار آرد
چو مهمانِ خراباتی به عزت باش با رندان
❖
که دردِ سر کشی جانا! گرت مستی خمار آرد
شبِ صحبت غنیمت دان که بعد از روزگارِ ما
❖
بسی گردش کُنَد گردون، بسی لیل و نهار آرد
عَماری‌دارِ لیلی را که مَهدِ ماه در حکم است
❖
خدا را در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد
بهارِ عمر خواه ای دل! و گر نه این چمن هر سال
❖
چو نسرین صد گل آرد بار و چون بلبل هِزار آرد
خدا را چون دلِ ریشم قراری بست با زلفت
❖
بفرما لعلِ نوشین را که زودش با قرار آرد
در این باغ از خدا خواهد دگر پیرانه سر، حافظ
❖
نشیند بر لبِ جویی و سروی در کنار آرد
✨ نتیجه فال غزل ۱۱۵ حافظ
این فال نویدبخش محبت، صلح و دوستی است. حافظ به شما توصیه می‌کند کینه و دشمنی را از دل بیرون کنید و به دنبال ارتباطات سازنده و رفاقتی نیکو باشید. روزگار در گذر است، پس لحظات خوش زندگی را قدر بدانید. صبر داشته باشید که به زودی به آرامش و مراد دل خود خواهید رسید.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل یکی از زیباترین و حکمت‌آموزترین سروده‌های حافظ است که با پند جاودانهٔ «درخت دوستی بنشان» آغاز می‌شود. شاعر در این اثر بر ارزش بالای دوستی، مهرورزی، و مغزمشغول نبودن به کینه تأکید می‌کند. او در ادامه با توصیف فضای رندانه و خراباتی، لزوم غنیمت شمردن فرصت صحبت با دوستان را یادآور می‌شود. بخش پایانی غزل نیز با بیانی لطیف، درخواست وصال معشوق و تمنای آرامش در دوران پیری و کهن‌سالی را مطرح می‌سازد.
معنی بیت به بیت غزل
درختِ دوستی بنشان که کامِ دل به بار آرد | نهالِ دشمنی بَرکَن که رنج بی‌شمار آرد
بیت ۱
نهال دوستی و محبت را بکار تا به آرزوهای دلت برسی و درخت کینه و دشمنی را از ریشه درآور که جز رنج و زحمت ثمری ندارد.
چو مهمانِ خراباتی به عزت باش با رندان | که دردِ سر کشی جانا! گرت مستی خمار آرد
بیت ۲
هنگامی که مهمان میکده و محفل مستان هستی، با رندان با احترام رفتار کن؛ زیرا اگر سرکشی کنی و مستی تو به خماری و سردرد بینجامد، دچار رنج خواهی شد.
شبِ صحبت غنیمت دان که بعد از روزگارِ ما | بسی گردش کُنَد گردون، بسی لیل و نهار آرد
بیت ۳
فرصت شب‌نشینی و هم‌صحبتی را غنیمت بشمار؛ زیرا پس از مرگ و رفتن ما، چرخ روزگار بسیار می‌گردد و شب و روزهای فراوانی را پدید می‌آورد.
عَماری‌دارِ لیلی را که مَهدِ ماه در حکم است | خدا را در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد
بیت ۴
خدایا در دل ساربان و کجاوه‌دار لیلی (که فرمانروای محمل آن ماه‌چهره است) بینداز که شتر را به سوی مجنون ببرد و گذری بر او داشته باشد.
بهارِ عمر خواه ای دل! و گر نه این چمن هر سال | چو نسرین صد گل آرد بار و چون بلبل هِزار آرد
بیت ۵
ای دل، طراوت و بهار حقیقی عمر را طلب کن وگرنه این روزگار (چمن) هر سال گل‌های نسرین و بلبلان فراوانی می‌آورد و می‌برد و به تو وابستگی ندارد.
خدا را چون دلِ ریشم قراری بست با زلفت | بفرما لعلِ نوشین را که زودش با قرار آرد
بیت ۶
به خاطر خدا، حالا که دل مجروح من با گیسوی تو پیمان و قراری بسته است، به لب شیرین و سرخ خود فرمان ده تا زودتر آن را به آرامش و قرار برساند.
در این باغ از خدا خواهد دگر پیرانه سر، حافظ | نشیند بر لبِ جویی و سروی در کنار آرد
بیت ۷
حافظ در دوران پیری و کهن‌سالی از خداوند می‌خواهد که توفیق یابد تا در گوشه‌ای کنار جویبار بنشیند و دلبر سروقامتی را در آغوش بگیرد.
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
کام دل
مراد و آرزوی دل
خراباتی
اهل میکده، رند، کسی که به میخانه رفت و آمد دارد
خمار
حالتی ناخوشایند که پس از مستی به انسان دست می‌دهد
عماری‌دار
صاحب کجاوه، ساربان
مهد
گهواره، کجاوه و محمل نشیمن
نسرین
نوعی گل سفید و خوشبو
ریش
مجروح، زخمی
لعل نوشین
لب سرخ و شیرین‌چشمه معشوق
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
تضاد
«درخت دوستی بنشان / نهال دشمنی برکن»
تقابل میان دوستی و دشمنی، و کاشتن و برکندن که زیبایی معنایی آفریده است.
تشبیه
«مهدِ ماه»
لیلی به ماه تشبیه شده است که در کجاوه (گهواره) قرار دارد.
جناس
«لیل و نهار»
استفاده از واژگان متناسب و تکرار تقابل شب و روز که موسیقی درونی شعر را تقویت کرده است.
مجاز
«لعلِ نوشین»
لعل (سنگ قیمتی سرخ) مجاز از لب سرخ رنگ معشوق است.
حسن تعلیل
«خدا را در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد»
دلیل آوردن شاعرانه برای حرکت ساربان و گذر از کوی مجنون که برآمده از آرزوی قلبی است.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۳,۳۲۱
ابجد وسیط
۱,۹۱۷
ابجد صغیر
۱,۳۱۷
تعداد حروف
۴۱۳
نظرات
ارسال یک نظر