متن غزل شماره ۴۱ حافظ
اگر چه باده فَرَح بخش و باد گُل‌بیز است
❖
به بانگِ چَنگ مخور مِی که مُحتَسِب تیز است
صُراحی‌ای و حریفی گَرَت به چَنگ افتد
❖
به عقل نوش که ایام فتنه انگیز است
در آستینِ مُرَقَع پیاله پنهان کن
❖
که همچو چشمِ صُراحی، زمانه خونریز است
به آبِ دیده بشوییم خِرقه‌ها از می
❖
که موسمِ وَرَع و روزگارِ پرهیز است
مجوی عیشِ خوش از دورِ باژگونِ سِپِهر
❖
که صاف این سر خُم جمله دُردی آمیز است
سپهرِ بَر شده پرویزنی‌ست خون افشان
❖
که ریزه‌اش سر کَسری و تاجِ پرویز است
عراق و فارس گرفتی به شعرِ خوش حافظ
❖
بیا که نوبتِ بغداد و وقتِ تبریز است
✨ نتیجه فال غزل ۴۱ حافظ
ای صاحب فال، در روزگاری پر از تزویر و فتنه به سر می‌بری. مراقب باش و در هر کاری احتیاط پیشه کن، زیرا ظواهر فریبنده است و حتی شادی‌های خالص نیز ممکن است به تلخی گراید. به قدرت‌های ظاهری دنیا دل مبند که ناپایدارند. هوشیاری و پنهان‌کاری تو را از آسیب حفظ می‌کند. شعر تو همچون حافظ، راهگشای دل‌ها خواهد بود.
خلاصه و مفهوم غزل
این غزل حافظ تصویری از جامعه‌ای پر از ریاکاری و خطر را به نمایش می‌گذارد. شاعر به مخاطب توصیه می‌کند که در مقابل سخت‌گیری‌های محتسبان و ناموافق بودن روزگار، احتیاط و پنهان‌کاری پیشه کند. او لذت‌های دنیوی را ناپایدار و آمیخته به غم می‌داند و با تشبیه آسمان به غربالی خون‌افشان که حتی تاج پادشاهان را نیز در خود می‌کشد، بر بی‌اعتباری جهان مادی تأکید می‌کند. در بیت پایانی، حافظ به قدرت و نفوذ جاودانه شعر خود در تسخیر دل‌ها اشاره دارد.
معنی بیت به بیت غزل
اگر چه باده فَرَح بخش و باد گُل‌بیز است | به بانگِ چَنگ مخور مِی که مُحتَسِب تیز است
بیت ۱
اگرچه شراب شادی‌آور است و باد عطر گل می‌پراکند و به عیش دعوت می‌کند، اما با ساز و آواز آشکارا باده‌نوشی نکن، زیرا محتسب (مأموران حکومتی) بسیار سخت‌گیر و هوشیارند.
صُراحی‌ای و حریفی گَرَت به چَنگ افتد | به عقل نوش که ایام فتنه انگیز است
بیت ۲
اگر قدری شراب و دوستی موافق به دستت افتاد، با احتیاط و عقل آن را بنوش، چرا که روزگار پر از آشوب و فتنه‌انگیز است.
در آستینِ مُرَقَع پیاله پنهان کن | که همچو چشمِ صُراحی، زمانه خونریز است
بیت ۳
پیاله شراب خود را در آستین لباس درویشی پنهان کن، زیرا روزگار همچون چشم صراحی (که از آن شراب سرخ می‌ریزد) خونریز و خطرناک است.
به آبِ دیده بشوییم خِرقه‌ها از می | که موسمِ وَرَع و روزگارِ پرهیز است
بیت ۴
با اشک چشم، لباس‌هایمان را از آلودگی شراب بشوییم، زیرا این دوران، زمان ریاکاری، پرهیزگاری ظاهری و احتیاط است.
مجوی عیشِ خوش از دورِ باژگونِ سِپِهر | که صاف این سر خُم جمله دُردی آمیز است
بیت ۵
از این روزگار واژگون و بی‌وفا، انتظار خوشی و آسودگی نداشته باش، چرا که حتی شراب صاف بالای خم نیز با درد و تلخی آمیخته است.
سپهرِ بَر شده پرویزنی‌ست خون افشان | که ریزه‌اش سر کَسری و تاجِ پرویز است
بیت ۶
این آسمان بلند، غربالی خون‌افشان است که حتی سر پادشاهان بزرگی چون کسری و تاج پرویز را به زیر می‌اندازد و نابود می‌کند؛ پس هیچ چیز پایدار نیست.
عراق و فارس گرفتی به شعرِ خوش حافظ | بیا که نوبتِ بغداد و وقتِ تبریز است
بیت ۷
ای حافظ، تو با شعر دلنشین خود مناطق عراق (عجم) و فارس را تسخیر کرده‌ای؛ بیا که اکنون نوبت فتح بغداد و تبریز است (اشاره به نفوذ جهانی و ابدی شعر حافظ).
معنی کلمه‌ها و اصطلاح‌های سخت
فَرَح بخش
شادی‌بخش، نشاط‌آور.
گُل‌بیز
پراکنده‌کننده گل و عطر گل. (باد گُل‌بیز: بادی که عطر گل‌ها را می‌پراکند).
مُحتَسِب
مأمور حکومتی که وظیفه نظارت بر اجرای احکام شرع و عرف را بر عهده داشت؛ بسیار سخت‌گیر و هوشیار.
صُراحی
ظرفی ظریف و معمولاً گردن‌دراز برای نگهداری و ریختن شراب. (چشم صراحی: سوراخ یا دهانه صراحی که شراب از آن می‌ریزد و به دلیل رنگ شراب، مانند چشم خونریز به نظر می‌رسد).
مُرَقَع
جامه وصله‌دار؛ خرقه درویشان و صوفیان. (در آستین مرقع: کنایه از پنهان‌کاری در لباس ریا یا فقر).
وَرَع
پرهیزگاری، تقوا، احتیاط شدید در امور دینی.
باژگونِ سِپِهر
آسمان واژگون، روزگار ناموافق و بدشانس. (باژگون: وارونه، برگشته).
دُردی آمیز
آمیخته به دُرد؛ تلخ و ناخالص. (دُرد: رسوبات ته شراب، لِرد).
پرویزن
اَلَک، غربال. (سپهر پرویزنی‌ست خون افشان: آسمان به غربالی تشبیه شده که خون می‌ریزد).
کَسری و پرویز
نام دو پادشاه ساسانی که نماد قدرت و شوکت دنیوی هستند و اشاره به فناپذیری قدرت‌های زمینی دارد.
آرایه‌ها و مفاهیم ادبی غزل
تشبیه
«همچو چشم صراحی، زمانه خونریز است»
زمانه به چشم صراحی تشبیه شده که شراب سرخ (مانند خون) از آن می‌ریزد، بدین معنی که روزگار نیز بیرحم و خون‌فشان است.
استعاره
«سپهرِ بَر شده پرویزنی‌ست خون افشان»
آسمان (سپهر) به یک غربال (پرویزن) استعاره شده که به جای آرد یا غبار، خون می‌پاشد، نمادی از سرنوشت و مرگ‌آوری روزگار.
کنایه
«در آستینِ مُرَقَع پیاله پنهان کن»
«آستین مرقع» کنایه از لباس ریاکاری یا درویشی است که نماد زهد ظاهری است. «پنهان کردن پیاله» کنایه از پنهان‌کاری و احتیاط در باده‌نوشی است.
تضاد
«که صاف این سر خُم جمله دُردی آمیز است»
کلمات «صاف» (شراب زلال و خالص) و «دُردی آمیز» (آمیخته با رسوبات و ناخالص) در کنار هم تضاد معنایی ایجاد کرده و بر تلخی و ناخالصی لذت‌های دنیوی تأکید دارند.
تناسب
«باده، چنگ، مِی، صراحی، پیاله، خُم، دُرد»
این کلمات همگی به باده‌نوشی و لوازم آن مربوط می‌شوند و فضایی از میگساری را تداعی می‌کنند.
ایهام
«مُحتَسِب تیز است»
کلمه «تیز» هم به معنی هوشیار و مراقب است و هم به معنی بُرنده و خشن.
تحلیل ساختاری و عددی غزل
ابجد کبیر
۳۰,۱۴۲
ابجد وسیط
۱,۷۵۶
ابجد صغیر
۱,۲۸۸
تعداد حروف
۳۶۱
نظرات
ارسال یک نظر