فرمانروایی و حاکمیت مطلق ویژه خداست | شعرهای مقاله

۲۳- شعرهایی که در مقاله به آن‌ها اشاره شده است.

۲۳-۱- سعدی » بوستان » در نیایش خداوند » بخش ۱ - سرآغاز

به نام خداوندِ جان‌ آفرین *** حکیمِ سخن‌ در زبان‌ آفرین

خداوند بخشنده دستگیر *** کریم خطابخش پوزش‌پذیر

عزیزی که هر کز درش سر بتافت *** به هر در که شد هیچ عزّت نیافت

سر پادشاهان گردن‌فراز *** به درگاه او بر زمینِ نیاز

نه گردن‌کشان را بگیرد به فور *** نه عذرآوران را براند به جور

وگر خشم گیرد ز کردارِ زشت *** چو بازآمدی ماجرا درنوشت

اگر با پدر جنگ جوید کسی *** پدر بی‌گمان خشم گیرد بسی

وگر خویش راضی نباشد ز خویش *** چو بیگانگانش براند ز پیش

وگر بنده چابک نباشد به کار *** عزیزش ندارد خداوندگار

وگر بر رفیقان نباشی شفیق *** به فرسنگ بگریزد از تو رفیق

وگر ترکِ خدمت کند لشکری *** شود شاهِ لشکرکُش از وی بری

ولیکن خداوندِ بالا و پست *** به عصیان، درِ رزق بر کس نبست

دو کونش یکی قطره از بحرِ علم *** گنه بیند و پرده پوشد به حلم

ادیمِ زمین، سفره عام اوست *** بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست

اگر بر جفاپیشه بشتافتی *** که از دست قهرش امان یافتی؟

بری ذاتش از تهمتِ ضد و جنس *** غنی، ملکش از طاعتِ جن و انس

پرستارِ امرش همه چیز و کس *** بنی‌آدم و مرغ و مور و مگس

چنان پهن خوان کرم گسترد *** که سیمرغ در قاف قسمت خورد

لطیف کرم‌گستر کارساز *** که دارای خَلق است و دانای راز

مر او را رسد کبریا و منی *** که ملکش قدیم است و ذاتش غنی

یکی را به سر بر نهد تاج بخت *** یکی را به خاک اندر آرد ز تخت

کلاهِ سعادت یکی بر سرش *** گلیمِ شقاوت یکی در برش

گلستان کند آتشی بر خلیل *** گروهی به آتش بَرَد ز آب نیل

گر آن است، منشورِ احسان اوست *** ور این است، توقیعِ فرمان اوست

پسِ پرده بیند عمل‌های بد *** هم او پرده پوشد به آلای خَوْد

به تهدید اگر برکشد تیغِ حکم *** بمانند کروبیان صُمّ و بکم

وگر دردهد یک صلای کرم *** عزازیل گوید نصیبی برم

به درگاهِ لطف و بزرگیش بر *** بزرگان نهاده بزرگی ز سر

فروماندگان را به رحمت قریب *** تضرع‌کنان را به دعوت مجیب

بر احوالِ نابوده، علمش بصیر *** به اسرارِ ناگفته، لطفش خبیر

به قدرت، نگهدارِ بالا و شیب *** خداوندِ دیوانِ روزِ حسیب

نه مستغنی از طاعتش پشت کس *** نه بر حرف او جای انگشت کس

قدیمی نکوکارِ نیکی‌ پسند *** به کلک قضا در رحم نقش‌بند

ز مشرق به مغرب مه و آفتاب *** روان کرد و بنهاد گیتی بر آب

زمین از تبِ لرزه آمد ستوه *** فروکوفت بر دامنش میخِ کوه

دهد نطفه را صورتی چون پری *** که کرده‌ست بر آب صورتگری؟

نهد لعل و پیروزه در صلبِ سنگ *** گل لعل در شاخ پیروزه‌ رنگ

ز ابر افکند قطره‌ای سویِ یَم *** ز صلب افکند نطفه‌ای در شکم

از آن قطره لولوی لالا کند *** وز این، صورتی سروبالا کند

بر او علم یک ذره پوشیده نیست *** که پیدا و پنهان به نزدش یکی‌ست

مهیاکنِ روزیِ مار و مور *** اگر چند بی‌دست‌وپای‌اند و زور

به امرش وجود از عدم نقش بست *** که داند جز او کردن از نیست، هست؟

دگر ره به کتمِ عدم در برد *** وز آنجا به صحرای محشر برد

جهان مُتَفِّق بر الهیتش *** فرومانده از کُنهِ ماهیتش

بشر ماورای جلالش نیافت *** بصر منتهای جمالش نیافت

نه بر اوجِ ذاتش پرد مرغِ وهم *** نه در ذیلِ وصفش رسد دستِ فهم

در این ورطه کشتی فرو شد هزار *** که پیدا نشد تخته‌ای بر کنار

چه شب‌ها نشستم در این سِیر، گم *** که دِهشَت گرفت آستینم که قُم

محیط است علم مَلِک بر بسیط *** قیاس تو بر وی نگردد محیط

نه ادراک در کُنهِ ذاتش رسید *** نه فکرت به غورِ صفاتش رسید

توان در بلاغت به سَحبان رسید *** نه در کُنهِ بی‌چون سُبحان رسید

که خاصان در این ره فَرَس رانده‌اند *** به لااحصی از تک فرومانده‌اند

نه هر جای مرکب توان تاختن *** که جاها سپر باید انداختن

وگر سالکی مَحرمِ راز گشت *** ببندند بر وی در بازگشت

کسی را در این بزم ساغر دهند *** که داروی بیهوشی‌اش دَردهند

یکی باز را دیده بردوخته‌ست *** یکی دیده‌ها باز و پر سوخته‌ست

کسی ره سوی گنج قارون نَبُرد *** وگر بُرد، ره باز بیرون نبرد

بمردم در این موج دریای خون *** کز او کس نبرده‌ست کشتی برون

اگر طالبی کاین زمین طی کنی *** نخست اسبِ بازآمدن پی کنی

تأمل در آیینه دل کنی *** صفایی به‌تدریج حاصل کنی

مگر بویی از عشق مستت کند *** طلبکارِ عهدِ الستت کند

به پای طلب ره بدان جا بری *** وز آنجا به بالِ محبت پری

بِدَرَّد یقین پرده‌های خیال *** نماند سراپرده إلّا جلال

دگر مرکبِ عقل را پویه نیست *** عنانش بگیرد تَحَیَّر که بیست

در این بحر جز مردِ راعی نرفت *** گم آن شد که دنبال داعی نرفت

کسانی کز این راه برگشته‌اند *** برفتند بسیار و سرگشته‌اند

خلاف پیمبر کسی ره گزید *** که هرگز به منزل نخواهد رسید

مپندار سعدی که راه صفا *** توان رفت جز بر پی مصطفی

۲۳-۲- سعدی » بوستان » باب اول در عدل و تدبیر و رای » بخش ۱ - سر‌آغاز

شنیدم که در وقت نزع روان *** به هرمز چنین گفت نوشیروان

که خاطر‌نگهدار درویش باش *** نه در بند آسایش خویش باش

نیاساید اندر دیار تو کس *** چو آسایش خویش جویی و بس

نیاید به نزدیک دانا پسند *** شبان خفته و گرگ در گوسفند

برو پاس درویش محتاج دار *** که شاه از رعیّت بوَد تاجدار

رعیّت چو بیخند و سلطان درخت *** درخت، ای پسر، باشد از بیخ سخت

مکُن تا توانی دل خلق ریش *** وگر می‌کُنی می‌کَنی بیخ خویش

اگر جاده‌ای بایدت مستقیم *** ره پارسایان امید است و بیم

طبیعت شود مرد را بخردی *** به امّید نیکی و بیم بدی

گر این هر دو در پادشه یافتی *** در اقلیم و مُلکش پنه یافتی

که بخشایش آرَد بر امّیدوار *** به امّید بخشایش کردگار

گزند کسانش نیاید پسند *** که ترسد که در مُلکش آید گزند

وگر در سرشت وی این خوی نیست *** در آن کشور آسودگی‌بوی نیست

اگر پای‌بندی رضا پیش گیر *** وگر یک‌سواری سر خویش گیر

فراخی در آن مرز و کشور مخواه *** که دلتنگ بینی رعیّت ز شاه

ز مستکبران دلاور بترس *** از آن کاو نترسد ز داور بترس

دگر کشور آباد بیند به خواب *** که دارد دل اهل کشور خراب

خرابی و بدنامی آید ز جور *** رسد پیش‌بین این سخن را به غور

رعیّت نشاید به بیداد کُشت *** که مر سلطنت را پناهند و پشت

مراعات دهقان کن از بهر خویش *** که مزدور خوش‌دل کند کار بیش

مروّت نباشد بدی با کسی *** کز او نیکویی دیده باشی بسی

شنیدم که خسرو به شیرویه گفت *** در آن دم که چشمش ز دیدن بخفت

بر آن باش تا هرچه نیّت کنی *** نظر در صلاح رعیّت کنی

الا تا نپیچی سر از عدل و رای *** که مردم ز دستت نپیچند پای

گریزد رعیّت ز بیدادگر *** کُنَد نام زشتش به گیتی سمر

بسی بر‌نیاید که بنیاد خوَد *** بکَند آن که بنهاد بنیاد بد

خرابی کُنَد مرد شمشیر‌زن *** نه چندان که دود دل طفل و زن

چراغی که بیوه‌زنی برفروخت *** بسی دیده باشی که شهری بسوخت

از آن بهره‌ورتر در آفاق کیست *** که در ملکرانی به انصاف زیست

چو نوبت رسد زین جهان غربتش *** ترحّم فرستند بر تربتش

بد و نیک مردم چو می‌بگذرند *** همان به که نامت به نیکی برند

خداترس را بر رعیّت گمار *** که معمار مُلک است پرهیزگار

بد‌اندیش توست آن و خون‌خوار خلق *** که نفع تو جوید در آزار خلق

ریاست به دست کسانی خطاست *** که از دستشان دست‌ها بر خداست

نکوکارپرور نبیند بدی *** چو بد پروری خصم خون خودی

مکافات موذی به مالش مکُن *** که بیخش برآورد باید ز بن

مکُن صبر بر عامل ظلم‌دوست *** که از فربهی بایدش کَند پوست

سر گرگ باید هم اوّل بُرید *** نه چون گوسفندان مردم دَرید

چه خوش گفت بازارگانی اسیر *** چو گِردش گرفتند دزدان به تیر

چو مردانگی آید از رهزنان *** چه مردان لشکر، چه خیل زنان

شهنشه که بازارگان را بخَست *** در خیر بر شهر و لشکر ببَست

کی آن‌جا دگر هوشمندان روند *** چو آوازه رسم بد بشنوند؟

نکو بایدت نام و نیکی قبول *** نکو دار بازارگان و رسول

بزرگان مسافر به جان پرورند *** که نام نکویی به عالم برند

تبه گردد آن مملکت عن‌قریب *** کز او خاطر‌آزرده آید غریب

غریب‌آشنا باش و سیّاح‌دوست *** که سیّاح جلّاب نام نکوست

نکو دار ضیف و مسافر عزیز *** وز آسیبشان بر حذر باش نیز

ز بیگانه پرهیز کردن نکوست *** که دشمن توان بود در زیِّ دوست

غریبی که پر فتنه باشد سرش *** میازار و بیرون کن از کشورش

تو گر خشم بر وی نگیری رواست *** که خود خوی بد دشمنش در قفاست

وگر پارسی باشدش زاد و بوم *** به صنعاش مفرست و سقلاب و روم

هم آن‌جا امانش مده تا به چاشت *** نشاید بلا بر دگر کس گماشت

که گویند برگشته باد آن زمین *** کز او مردم آیند بیرون چنین

قدیمان خود را بیفزای قدر *** که هرگز نیاید ز پرورده غدر

چو خدمتگزاریت گردد کهُن *** حق سالیانش فرامش مکُن

گر او را هرم دست خدمت ببست *** تو را بر کرم همچنان دست هست

شنیدم که شاپور دم در‌کشید *** چو خسرو به رسمش قلم در‌کشید

چو شد حالش از بی‌نوایی تباه *** نبشت این حکایت به نزدیک شاه

چو بذل تو کردم جوانی خویش *** به هنگام پیری مرانم ز پیش

عمل گر دهی مرد منعم شناس *** که مفلس ندارد ز سلطان هراس

چو مفلس فرو‌بُرد گردن به دوش *** از او بر‌نیاید دگر جز خروش

چو مشرف دو دست از امانت بداشت *** بباید بر او ناظری بر گماشت

ور او نیز در‌ساخت با خاطرش *** ز مشرف عمل بر‌کن و ناظرش

خدا‌ترس باید امانت‌گزار *** امین کز تو ترسد امینش مدار

امین باید از داور اندیشناک *** نه از رفع دیوان و زجر و هلاک

بیفشان و بشمار و فارغ نشین *** که از صد یکی را نبینی امین

دو همجنس دیرینه را هم‌قلم *** نباید فرستاد یک جا به هم

چه دانی که همدست گردند و یار *** یکی دزد باشد، یکی پرده‌دار

چو دزدان ز هم باک دارند و بیم *** روَد در میان کاروانی سلیم

یکی را که معزول کردی ز جاه *** چو چندی برآید ببخشش گناه

بر‌آوردن کام امّیدوار *** به از قید بندی شکستن هزار

نویسنده را گر ستون عمل *** بیفتد، نبُرَّد طناب امل

به فرمانبران بر شه دادگر *** پدروار خشم آورد بر پسر

گهش می‌زند تا شود دردناک *** گهی می‌کُند آبش از دیده پاک

چو نرمی کنی خصم گردد دلیر *** وگر خشم گیری شوند از تو سیر

درشتی و نرمی به هم در به است *** چو رگ‌زن که جرّاح و مرهم‌نه است

جوان‌مرد و خوش‌خوی و بخشنده باش *** چو حق بر تو پاشد تو بر خلق پاش

نیامد کس اندر جهان کاو بماند *** مگر آن کز او نام نیکو بماند

نمرد آن که مانَد پس از وی به جای *** پل و خانی و خان و مهمان‌سرای

هر آن کاو نماند از پسش یادگار *** درخت وجودش نیاورد بار

وگر رفت و آثار خیرش نماند *** نشاید پس مرگش الحمد خواند

چو خواهی که نامت بود جاودان *** مکُن نام نیک بزرگان نهان

همین نقش بر‌خوان پس از عهد خویش *** که دیدی پس از عهد شاهان پیش

همین کام و ناز و طرب داشتند *** به آخر برفتند و بگذاشتند

یکی نام نیکو ببُرد از جهان *** یکی رسم بد ماند از او جاودان

به سمع رضا مشنو ایذای کس *** وگر گفته آید به غورش برس

گنهکار را عذر نسیان بنه *** چو زنهار خواهند زنهار ده

گر آید گنهکاری اندر پناه *** نه شرط است کُشتن به اوّل گناه

چو باری بگفتند و نشنید پند *** بده گوشمالش به زندان و بند

وگر پند و بندش نیاید بکار *** درختی خبیث است بیخش برآر

چو خشم آیدت بر گناه کسی *** تأمل کنش در عقوبت بسی

که سهل است لعل بدخشان شکست *** شکسته نشاید دگرباره بست

۲۳-۳- سعدی » مجالس پنجگانه » شماره ۱ - مجلس اول

الحمدلله الذی خلق الوجود من العدم *** فبدت علی صفحاته انوارُ اسرار القدم

شکر آن خدایی را که او هست آفریده‌ست از عدم *** پس کرد پیدا بر عدم انوار اسرار قدم

ما زال فی آزاله معززا بجلاله *** مستغنیا بکماله لا بالعبید و بالخدم

مأوای هر آواره او بیچارگان را چاره او *** دلدار هر غمخواره او غفار هر صاحب ندم

بهر العقول ظهوره سحر القلوب حضوره *** نور النواظر نوره سهر النفوس بما وسم

درد و غمش مهمان دل نام لطیفش جان دل *** دل زان او او زان دل گر عاشقی در نه قدم

والی علی احبابه اصناف لطف احسانه *** یا سوء کام بلایه بمراسم الکرم الاعم

درویش او را نام نه گر چاشت باشد شام نه *** وندر دلش آرام نه از مهر بر جانش رقم

وافی الحجی عرفانه ما ضلّ فی فردانه *** سبحانه سبحانه ضاق المنی فاق الامم

از هر چه گویم برتری وز هر چه خواهم بهتری *** وز آنچه دانم مهتری ای جان جانها لاجرم

نعت النبی المصطفی لمّا عفی رسم الصفا *** تهدی به اوصافنا برشاده سبل الاعم

ای قوت دلها گفت او مهر هدی بر کفت او *** ما نام قلبی جفت او فخر عرب نور عجم

صلی علیه الله ما ضائت مصابیح السما *** بل زاد خیراً کانما الحی به خیر الامم

عقل آشنای کوی او دل خیربادی سوی او *** جانها فدای روی او او محتشم او محترم

در خبر است از آن مقتدای زمره حقیقت و از آن پیشوای لشکر طریقت، و از آن نگین خاتم جلال، و از آن جوهر عنصر کمال، و از آن اطلس‌پوشِ والضحی، و از آن قصب‌بندِ واللیل اذا سجی، و از آن طیلسان‌دارِ ولسوف یعطیک ربک فترضی، آن صاحب‌خبر و للاخرة خیر لک من الاولی، آن مهتری که اگر حرمت برکت قدم او نبودی راه دین از خاک کفر پاک نگشتی، الیوم اکملت لکم دینکم، آن سروری که اگر هیبت دست او نبودی قبای ماه چاک نگشتی که اقتربت الساعة و انشق القمر،

به از این بشنو: آدم ِ صفی خلعتِ صفوت از او یافت، ادریس با تدریس رفعت از او گرفت، روح پر فتوح در قالب نوح به عزت او درآمد، طیلسان صعود بر سر هود او کشید، کمر شمشیر خِلّت بر میان خلیل او بست، منشور امارت به نام اسماعیل او نبشت، خاتم مملکت در انگشت سلیمان او کرد، نعلین قربت در پای موسی او کرد، عمامه رفعت بر سر عیسی او نهاد.

این مهتر و این بهتر و این سیّد و این سرور که شمه‌ای از نعت او شنیدی چنین می‌فرماید: من جاوَز اربعین سنةً فلم یغلب خیره بشره فلیتجهز الی النّار. یعنی هر آن کس که در این سرای فتور و متاع غرور که تو او را دنیا می‌خوانی سال او به چهل برسد و خیر او بر شر او غالب نگردد و طاعت او بر معصیت راجح نیاید، او را بگوی که رخت برگیر و راه دوزخ گیر. عظیم وعیدی و بزرگ تهدیدی که مر عاصیان امت احمد راست. عمر عزیز خود را به حبه‌ای حرام فروخته، و خرمن بر آتش معصیت سوخته، و بی‌قیمت به قیامت آمده. دلیل این کلمه را مثالی بگویم و درّی ثمین از دریای خاطر بجویم.

آن شمع را دیده‌ای که در لگن برافروخته‌اند و محبت او در دل اندوخته، و طایفه‌ای به گرد او درآمده و حاضران مجلس با او خوش برآمده، هر کس به مراعات او کمر بسته، و او بر بالای طشت چون سلطان نشسته، که ناگاه صبح صادق بدمد، همین طایفه بینی که دم در دمند، و به تیغ و کارد گردنش بزنند. از ایشان سؤال کنند که ای عجب! همه شب طاعت او را داشتید چه شد که امروز فرو گذاشتید؟ همان طایفه گویند که شمع به نزدیک ما چندان عزیز بود که خود را می‌سوخت، و روشنایی جهت ما می‌افروخت اکنون چون صبح صادق تاج افق بر سر نهاد و شعاع خود به عالم داد شمع را دیگر قیمت نباشد و ما را با او نسبت نه.

پس ای عزیز من! این سخن را به مجاز مشنو که خواجگی دنیا بر مثال آن شمع برافروخته است و طایفه‌ای که به گرد او در آمده‌اند عیال و اطفال و خدم و حشم اویند، هر یکی به نوعی در مراعات او می‌پویند و سخن بر مراد او می‌گویند، که ناگاه صبح صادقِ اجل بدمد و تندباد قهر مرگ بوزد، خواجه را بینی که در قبضه ملک‌الموت گرفتار گردد، و از تخت مراد بر تخته نامرادی افتد. چون به گورستانش برند اطفال و عیال و بنده و آزاد به یکبار از وی اعراض کنند، از ایشان پرسند که چرا به یکبار روی از خواجه بگردانیدند، گویند خواجه را به نزدیک ما چندان عزّت بود که شمع‌صفت خود را در لگن دنیا می‌سوخت، و دانگانه از حلال و حرام می‌اندوخت، عمر نفیس خود را در معرض تلف می‌انداخت، و مال و منال از جهت ما خزینه می‌ساخت، اکنون تندباد خزان احزان بیخ عمرش از زمین زندگانی برکند و دست خواجه از گیر و دار کسب و کار فروماند، ما را با او چه نسبت و او را با ما چه مصلحت؟

آورده‌اند که در باغی بلبلی بر شاخ درختی آشیانه داشت. اتفاقاً موری ضعیف در زیر آن درخت وطن ساخته و از بهر چند روزه مقام و مسکنی پرداخته. بلبل شب و روز گرد گلستان در پرواز آمده و بربطِ نغماتِ دلفریب در ساز آورده. مور به جمع نفحات لیل و نهار مشغول گشته، و هزاردستان در چمن باغ به آواز خویش غره شده. بلبل با گل رمزی می‌گفت و باد صبا در میان غمزی می‌کرد. چون این مور ضعیف ناز گل و نیاز بلبل مشاهده می‌کرد، به زبان حال می‌گفت: از این قیل و قال چه گشاید؟ کار در وقت دیگر پدید آید.

چون فصل بهار برفت و موسم خزان درآمد، خار جای گل بگرفت، و زاغ در مقام بلبل نزول کرد. باد خزان در وزیدن آمد، و برگ از درخت ریزیدن گرفت. رخساره برگ زرد شد، و نفس هوا سرد گشت. از کُلهِ ابر دُر می‌ریخت، و از غربیل هوا کافور می‌بیخت. ناگاه بلبل در باغ آمد، نه رنگ گل دید و نه بوی سنبل شنید. زبانش با هزاردستان لال بماند، نه گل که جمال او بیند و نه سبزه که در کمال او نگرد. از بی‌برگی طاقت او طاق شد، و از بینوایی از نوا باز ماند. فرو مانده با یادش آمد که آخر نه روزی موری در زیر این درخت خانه داشت و دانه جمع می‌کرد، امروز حاجت به درِ او برم و به سبب قرب دار و حق جوار چیزی طلبم.

بلبل گرسنه ده روز، پیشِ مور به دریوزه رفت. گفت: ای عزیز! سخاوت نشان بختیاری است و سرمایه کامکاری، من عمر عزیز به غفلت می‌گذاشتم، تو زیرکی می‌کردی و ذخیره می‌اندوختی، چه شود اگر امروز نصیبی از آن کرامت کنی؟ مور گفت: تو شب و روز در قال بودی و من در حال، تو لحظه‌ای به طراوت گل مشغول بودی و دمی به نظاره بهار مغرور، نمی‌دانستی که هر بهاری را خزانی و هر راهی را پایانی باشد.

ای عزیزان! قصه بلبل بشنوید و صورت حال خود بدان جمله حمل کنید، و بدانید که هر حیاتی را مماتی از پی است، و هر وصالی را فراقی در عقب، صاف حیات بی‌دُرد نیست، اطلس بقا بی بُردِ فنا نه، اگر قدم در راه طاعت می‌نهید ان الابرار لفی نعیم برخوانید که جزای شماست، و اگر رخت در کوی معصیت می‌کشید و ان الفجّار لفی جَحیم برخوانید که سزای شماست. در بهار دنیا چون بلبل غافل مباشید و در مزرعه دنیا به زراعت اطاعت اجتهاد نمایید که الدنیا مزرعة الاخرة تا چون صرصر خزان موت در رسد، چون مور با دانه‌های عمل صالح به سوراخ گور در آیید. کارتان فرموده‌اند، بی‌کار مباشید تا در آن روزها که شهباز اذا وقعت الواقعة پرواز کند و پر و بال لیس لوقعتها کاذبة باز کند، و کوس القارعه بجنباند از تبش آفتاب قیامت مغزها در جوش آید، و از هیبت نفخه صور دلها در خروش، معذور باشی و پشت دست تحسّر به دندان تحیّر نبری که چنین روزی در پیش داری و جهد کنی که در این ده روزه مهلت زواده‌ای حاصل کنی و ذخیره‌ای بنهی که روز قیامت روزی باشد که خلایق زمین و ملائکه آسمان متحیر و متفکر باشند، و انبیا لرزان و اولیا ترسان و مقربان و حاضران مستعان.

گر به محشر خطاب قهر کند *** انبیا را چه جای معذرت است

پرده از روی لطف گو بردار *** کاشقیا را امید مغفرت است

اگر امروز از مزرعه دنیا توشه برداری فردا به بهشت باقی فرود آیی.

کسی گوی دولت ز دنیا بَرَد *** که با خود نصیبی به عقبی برد

۲۳-۴- شعر ۱ آغاز کتاب شاهنامه فردوسی

به نام خداوند جان و خرد *** کز این برتر اندیشه بر نگذرد

خداوندِ نام و خداوندِ جای *** خداوندِ روزی‌دِهِ رهنمای

خداوند کیوان و گَردان‌سپهر *** فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان و گمان برتر است *** نگارنده برشده پیکر است

به بینندگان آفریننده را *** نبینی مرنجان دو بیننده را

نیابد بدو نیز اندیشه راه *** که او برتر از نام و از جایگاه

سخن هر چه زین گوهران بگذرد *** نیابد بدو راه جان و خرد

خرد گر سخن برگزیند همی *** همان را گزیند که بیند همی

ستودن نداند کس او را چو هست *** میانْ بندگی را ببایدْت بست

خرد را و جان را همی‌سَنجد اوی *** در اندیشه سَخته کِی گُنجد اوی؟

بدین آلت رای و جان و زبان *** ستود آفریننده را کِی توان؟

به هستیش باید که خستو شوی *** ز گفتار بیکار یکسو شوی

پرستنده باشیّ و جوینده راه *** به ژرفی به فرمانْش کردن نگاه

توانا بود هر که دانا بود *** ز دانش دل پیر برنا بود

از این پرده برتر سخن‌گاه نیست *** ز هستی مر اندیشه را راه نیست

۲۳-۵- غزل ۱ حافظ

اَلا یا اَیُّهَا السّاقی اَدِرْ کَأسَاً و ناوِلْها *** که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکل‌ها

به بویِ نافه‌ای کآخِر صبا زان طُرّه بُگشاید *** ز تابِ جَعدِ مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها

مرا در منزلِ جانان چه امنِ عیش، چون هر دَم *** جَرَس فریاد می‌دارد که بَربندید مَحمِل‌ها

به مِی سجّاده رنگین کُن گَرَت پیرِ مُغان گوید *** که سالِک بی‌خبر نَبْوَد ز راه و رسمِ منزل‌ها

شبِ تاریک و بیمِ موج و گِردابی چنین هایل *** کجا دانند حالِ ما سبک‌بارانِ ساحل‌ها؟

همهْ کارم ز خودکامی به بدنامی کشید آخر *** نهان کِی مانَد آن رازی کَزو سازند مَحفل‌ها؟

حضوری گر همی خواهی از او غایب مشو حافظ *** مَتی ما تَلْقَ مَنْ تَهْوی دَعِ الدُّنْیا وَ اَهْمِلْها

۲۳-۶- مثنوی ۱ حافظ (الا ای آهوی وحشی)

اَلا اِی آهویِ وَحشی! کجایی؟ *** مرا با توست چندین آشنایی

دو تنها و دو سرگردان، دو بی‌کس *** دَد و دامت، کمین از پیش و از پس

بیا تا حال یک‌دیگر بِدانیم *** مُراد هم بجوییم ار توانیم

که می‌بینم که این دشتِ مُشَوَّش *** چراگاهی ندارد خُرَّم و خَوش

که خواهد شد، بگویید ای رفیقان *** رفیقِ بی‌کسان، یارِ غریبان

مَگر خضْرِ مُبارک پی درآید *** ز یُمْنِ همَّتش، کاری گُشاید

مگر وقتِ وفا پَروَردَن آمد *** که فالَم «لا تَذَرْنِی فَرْداً» آمد

چنینم هست یاد از پیرِ دانا *** فراموشم نشد، هرگز همانا

که روزی ره‌رُوی در سرزمینی *** به لُطفش گفت رِندی ره‌نشینی

که ای سالک چه در اَنبانه داری؟ *** بیا دامی بِنِه، گر دانه داری

جوابش داد گفتا دام دارم *** ولی سیمرغ می‌باید شکارم

بگفتا چون به دست آری نشانش *** که از ما بی‌نشان است آشیانش

چو آن سروِ روان شد کاروانی *** چو شاخِ سرو می‌کن دیده‌بانی

مَدِه جامِ مِی و پایِ گُلَ ازْ دست *** ولی غافل مَباشَ ازْ دَهرِ سَرمست

لبِ سَرچشمه‌ای و طَرْفِ جویی *** نَمِ اَشکی و با خود گفت و گویی

نیازِ من چه وزن آرد بدین ساز *** که خورشیدِ غَنی شد کیسه‌پرداز

به یادِ رفتگان و دوست‌داران *** موافق گَرد با اَبرِ بهاران

چنان بی‌رحم زد تیغِ جدایی *** که گویی خود نبوده است آشنایی

چو نالان آمَدَت آبِ رَوان پیش *** مَدَد بَخشَش از آبِ دیده خویش

نکرد آن هم‌دمِ دیرین مُدارا *** مسلمانان مسلمانان خدا را

مگر خضرِ مبارک‌پِی تواند *** که این تنها بدان تنها رساند

تو گوهر بین و از خَرمُهره بگذر *** ز طرزی، کآن نگَردد شُهره، بگذر

چو من ماهیِ کِلک آرَم به تَحریر *** تو از «نون والقلم» می‌پُرس تَفسیر

روان را با خِرَد دَرهم سِرِشتم *** وَز آن تخمی، که حاصل بود، کِشتم

فَرَح‌بَخشی درین ترکیب پیداست *** که نغزِ شعر و مغزِ جانِ اَجزاست

بیا وَز نِکهَتِ این طیبِ اُمّید *** مشامِ جانْ مُعطّر ساز جاوید

که این نافه زِ چینِ جیبِ حورَ است *** نه آن آهو که از مَردم نُفور است

رفیقان، قدرِ یک‌دیگر بدانید *** چو معلوم است شَرح از بَر مَخوانید

مقالاتِ نصیحت‌گو همین است *** که سنگ‌اندازِ هجران در کمین است

۲۳-۷- قصیده ۱ حافظ «در مدح شاه شجاع»

شد عرصه زمین چو بساط ارم جوان *** از پرتو سعادت شاه جهان‌ستان

خاقان شرق و غرب که در شرق و غرب، اوست *** صاحب‌قران خسرو و شاه خدایگان

خورشید ملک‌پرور و سلطان دادگر *** دارای دادگستر و کسرای کی‌نشان

سلطان‌نشان عرصه اقلیم سلطنت *** بالانشین مسند ایوان لامکان

اعظم جلال دولت و دین آنکه رفعتش *** دارد همیشه توسن ایام زیر ران

دارای دهر شاه شجاع آفتاب ملک *** خاقان کامگار و شهنشاه نوجوان

ماهی که شد به طلعتش افروخته زمین *** شاهی که شد به همّتش افراخته زمان

سیمرغ وهم را نبود قوّت عروج *** آنجا که بازِ همّت او سازد آشیان

گر در خیال چرخ فتد عکس تیغ او *** از یکدگر جدا شود اجزای توأمان

حکمش روان چو باد در اطراف بر و بحر *** مهرش نهان چو روح در اعضای انس و جان

ای صورت تو ملک جمال و جمال ملک *** وی طلعت تو جان جهان و جهان جان

تخت تو رشک مسند جمشید و کیقباد *** تاج تو غبن افسر دارا و اردوان

تو آفتاب ملکی و هر جا که می‌روی *** چون سایه از قفای تو دولت بود دوان

ارکان نپرورد چو تو گوهر به هیچ قرن *** گردون نیاورد چو تو اختر به صد قران

بی‌طلعت تو جان نگراید به کالبد *** بی‌نعمت تو مغز نبندد در استخوان

هر دانشی که در دل دفتر نیامده‌ست *** دارد چو آب خامه تو بر سر زبان

دست تو را به ابر که یارد شبیه کرد‌‌؟ *** چون بدره بدره این دهد و قطره قطره آن

با پایه جلال تو افلاک پایمال *** وز دست بحر جود تو در دهر داستان

بر چرخ علم ماهی و بر فرق ملک تاج *** شرع از تو در حمایت و دین از تو در امان

ای خسرو منیع جناب رفیع قدر *** وی داور عظیم مثال رفیع‌ شان

علم از تو در حمایت و عقل از تو با شکوه *** در چشم فضل نوری و در جسم ملک جان

ای آفتاب ملک که در جنب همّتت *** چون ذره حقیر بود گنج شایگان

در جنب بحر جود تو از ذره کمتر است *** صد گنج شایگان که ببخشی به رایگان

عصمت نهفته رخ به سراپرده‌ات مقیم *** دولت گشاده‌رخت بقا زیر کندلان

گردون برای خیمه خورشید فلکه‌ات *** از کوه و ابر ساخته پازیر و سایه‌بان

وین اطلس مقرنس زردوز زرنگار *** چتری بلند بر سر خرگاه خویش دان

بعد از کیان به ملک سلیمان نداد کس *** این ساز و این خزینه و این لشکر گران

بودی درون گلشن و از پردلان تو *** در هند بود غلغل و در زنگ بُد فغان

در دشت روم خیمه زدی و غریو کوس *** از دشت روم رفت به صحرای سیستان

تا قصر زرد تاختی و لرزه اوفتاد *** در قصرهای قیصر و در خانهای خان

آن کیست کاو به مُلک کند با تو همسری‌؟ *** از مصر تا به روم و ز چین تا به قیروان‌؟

سال دگر ز قیصرت از روم باج سر *** وز چینت آورند به درگه خراج جان

تو شاکری ز خالق و خلق از تو شاکرند *** تو شادمان به دولت و ملک از تو شادمان

اینک به طرف گلشن و بستان همی‌روی *** با بندگان‌، سمند سعادت به زیر ران

ای ملهمی که در صف کروبیان قدس *** فیضی رسد به خاطر پاکت زمان زمان

ای آشکار پیش دلت هر چه کردگار *** دارد همی به پرده غیب اندرون نهان

داده فلک عنان‌ِ ارادت به دست تو *** یعنی که مرکبم به مراد خودم بران

گر کوششیت افتد‌، پر داده‌ام به تیر *** ور بخششیت باید‌، زر داده‌ام به کان

خصمت کجاست‌؟ در کف پای خودش فکن *** یار تو کیست‌؟ بر سر چشم منش نشان

هم کام من به خدمت تو گشته منتظم *** هم نام من به مدحت تو گشته جاودان

۲۳-۸- رباعی ۱ خیام

برخیز بتا بیا ز بهر دل ما *** حل کن به جمال خویشتن مشکل ما

یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم *** زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما

۲۳-۹- منطق الطیر عطار » فی التوحید باری تعالی جل و علا

آفرین جان آفرین پاک را *** آنکه جان بخشید و ایمان خاک را

عرش را بر آب بنیاد او نهاد *** خاکیان را عمر بر باد او نهاد

آسمان را در زبردستی بداشت *** خاک را در غایت پستی بداشت

آن یکی را جنبش مادام داد *** وان دگر را دایما آرام داد

آسمان چون خیمه برپای کرد *** بی ستون کرد و زمینش جای کرد

کرد در شش روز هفت انجم پدید *** وز دو حرف آورد نه طارم پدید

مهره انجم ز زرین حقه ساخت *** با فلک در حقه هر شب مهره باخت

دام تن را مختلف احوال کرد *** مرغ جان را خاک در دنبال کرد

بحر را بگذاشت در تسلیم خویش *** کوه را افسرده کرد از بیم خویش

بحر را از تشنگی لب خشک کرد *** سنگ را یاقوت و خون را مشک کرد

روح را در صورت پاک اونمود *** این همه کار از کفی خاک او نمود

عقل سرکش را به شرع افکنده کرد *** تن به جان و جان به ایمان زنده کرد

کوه را هم تیغ داد و هم کمر *** تا به سرهنگی او افراخت سر

گاه گل در روی آتش دسته کرد *** گاه پل بر روی دریا بسته کرد

نیم پشه بر سر دشمن گماشت *** بر سر او چار صد سالش بداشت

عنکبوتی را به حکمت دام داد *** صدر عالم را درو آرام داد

بست موری را کمر چون موی سر *** کرد او را با سلیمان در کمر

خلعت اولاد عباسش بداد *** طاء و سین بی‌زحمت طاسش بداد

پیشوایانی که ره بین آمدند *** گاه و بی‌گاه از پی این آمدند

جان خود را عین حیرت یافتند *** هم ره جان عجز و حسرت یافتند

درنگر اول که با آدم چه کرد *** عمرها بر وی در آن ماتم چه کرد

بازبنگر نوح را غرقاب کار *** تا چه برد از کافران سالی هزار

باز ابراهیم را بین دل شده *** منجنیق و آتشش منزل شده

باز اسمعیل را بین سوگوار *** کبش او قربان شده در کوی یار

باز در یعقوب سرگردان نگر *** چشم کرده در سر کار پسر

باز یوسف را نگر در داوری *** بندگی و چاه و زندان بر سری

باز ایوب ستمکش را نگر *** مانده در کرمان و گرگان پیش در

باز یونس را نگر گم گشته راه *** آمده از مه به ماهی چند گاه

باز موسی را نگر ز آغاز عهد *** دایه فرعون و شده تابوت مهد

باز داود زره‌گر را نگر *** موم کرده آهن از تف جگر

باز بنگر کز سلیمان خدیو *** ملک وی بر باد چون بگرفت دیو

باز آن را بین که دل پر جوش شد *** اره بر سر دم نزد خاموش شد

باز یحیی را نگر در پیش جمع *** زار سر بریده در طشتی چو شمع

باز عیسی را نگر کز پای دار *** شد هزیمت از جهودان چند بار

باز بنگر تا سر پیغمبران *** چه جفا و رنج دید از کافران

تو چنان دانی که این آسان بود *** بلکه کمتر چیز ترک جان بود

چند گویم چون دگر گفتم نماند *** گر گلی کز شاخ می‌رفتم نماند

کشته حیرت شدم یکبارگی *** می‌ندانم چاره جز بی‌چارگی

ای خرد در راه تو طفلی بشیر *** گم شده در جست و جویت عقل پیر

در چنان ذاتی من آنگه کی رسم *** از زعم من در منزه کی رسم

نه تو در علم آیی و نه در عیان *** نی زیان و سودی از سود و زیان

نه ز موسی هرگزت سودی رسد *** نه ز فرعونت زیان بودی رسد

ای خدای بی‌نهایت جز تو کیست *** چون توئی بی‌حد و غایت جز تو چیست

هیچ چیز از بی‌نهایت بی‌شکی *** چون به سر ناید کجا ماند یکی

ای جهانی خلق حیران مانده *** تو بزیر پرده پنهان مانده

پرده برگیر آخر و جانم مسوز *** بیش ازین در پرده پنهانم مسوز

گم شدم در بحر حیرت ناگهان *** زین همه سرگشتگی بازم رهان

در میان بحر گردون مانده‌ام *** وز درون پرده بیرون مانده‌ام

بنده را زین بحر نامحرم برآر *** تو درافکندی مرا تو هم برآر

نفس من بگرفت سر تا پای من *** گر نگیری دست من ای وای من

جانم آلودست از بیهودگی *** من ندارم طاقت آلودگی

یا ازین آلودگی پاکم بکن *** یا نه در خونم کش و خاکم بکن

خلق ترسند از تو من ترسم ز خود *** کز تو نیکو دیده‌ام از خویش بد

مرده‌ای‌ام می‌روم بر روی خاک *** زنده گردان جانم ای جانبخش پاک

مؤمن و کافر به خون آغشته‌اند *** یا همه سرگشته یا برگشته‌اند

گر بخوانی این بود سرگشتگی *** ور برانی این بود برگشتگی

پادشاها دل به خون آغشته‌ام *** پای تا سر چون فلک سرگشته‌ام

گفته‌ای من با شماام روز و شب *** یک نفس فارغ مباشید از طلب

چون چنین با یکدگر همسایه‌ایم *** تو چو خورشیدی و ما هم سایه‌ایم

چه بود ای معطی بی‌سرمایگان *** گر نگه داری حق همسایگان

با دلی پر درد و جانی با دریغ *** ز اشتیاقت اشک می‌بارم چو میغ

گر دریغ خویش برگویم ترا *** گم بباشم تا به کی جویم ترا

رهبرم شو زان که گم راه آمدم *** دولتم ده گرچه بی‌گاه آمدم

هرکه در کوی تو دولت یار شد *** در تو گم گشت وز خود بی‌زار شد

نیستم نومید و هستم بی‌قرار *** بوک درگیرد یکی از صد هزار

۲۳-۱۰- قصیده ۱ امیرخسرو دهلوی

خوش خلعتی است جسم ولی استوار نیست *** خوش حالتی است عمر ولی پایدار نیست

خوش منزلی است عرصه روی زمین دریغ *** کانجا مجال عیش و مقام قرار نیست

دل در جهان مبند که کس را ازین عروس *** جز آب دیده خون جگر در کنار نیست

غره مشو ز جاه مجازی به اعتبار *** کاین جاه را به نزد خدا اعتبار نیست

زنهار اختیار مکن بهر منزلی *** کانجا بدست هیچکس اختیار نیست

۲۳-۱۱- قصیده ۱ باباطاهر

بتا تا زار چون تو دلبرستم *** به تن عود و به سینه مجمرستم

اگر جز مهر تو اندر دلم بی *** به هفتاد و دو ملت کافرستم

اگر روزی دو صد بارت بوینم *** هَنی مشتاق بار دیگرستم

فراق لاله رویان سوته دیلم *** وز ایشان در رگ جان نشترستم

منم آن شاخه بر نخل محبت *** که حسرت سایه و محنت برستم

نه کار آخرت کردم نه دنیا *** یکی بی سایه نخل بی‌برستم

نه خور نه خواب دیرم بی تو، گویی *** به پیکر هر سر مو خنجرستم

جدا از تو به حور و خلد و طوبی *** اگر خرسند گردم کافرستم

چو شمعم گر سراندازند صدبار *** فروزنده‌تر و روشن ترستم

مرا از آتش دوزخ چه غم بی *** که دوزخ جزوی از خاکسترستم

سمندروَش میان آتش هجر *** پریشان مرغ بی‌بال و پرستم

درین دیرم چنان مظلوم و مغموم *** چو طفل بی پدر بی مادرستم

نمی‌گیرد کسم هرگز به چیزی *** درین عالم ز هر کس کمترستم

به یک ناله بسوجم هر دو عالم *** که از سوز جگر خنیاگرستم

به بالینم همه الماس سوده *** همه خار و خسک در بسترستم

مثال کافرم در مومنستان *** چو مؤمن در میان کافرستم

همه سوجم همه سوجم همه سوج *** به گرمی چون فروزان اخگرستم

رخ تو آفتاب و مو چو حربا *** و یا پژمان گل نیلوفرستم

به مُلک عشق روح بی‌نشانم *** به شهر دل یکی صورت پرستم

رخش تا کرده در دل جلوه از مهر *** به خوبی، آفتاب خاورستم

بمیر ای دل که آسایش بیابی *** که مو تا جان ندادم وانرستم

مو از روز ازل طاهر بزادم *** ازین رو نام، بابا طاهرستم

۲۳-۱۲- غزل ۱ باباطاهر

ببندم شال و می‌پوشم قدک را *** بنازم گردش چرخ و فلک را

بگردم آب دریاها سراسر *** بشویم هر دو دست بی‌نمک را

۲۳-۱۳- مثنوی ۱ نسیمی

آن شه والای گرامی گهر *** واقف اسرار قضا و قدر

عالم تنزیل و کتاب کریم *** عارف تأویل کلام قدیم

مظهر اسرار الهی بود *** مظهر انوار کماهی بود

مرغ خرد طوطی بستان او *** روح قدس طفل دبستان او

پادشه ملک ولایت بود *** والی اقلیم هدایت بود

ما کشف از فضل علیم و قدیم *** بر دل او سر الف لام میم

عقل که افراخت به دانش لوا *** خواند به لوحش الف و با و تا

هرچه بر این لوح زبرجد بود *** در نظرش تخته ابجد بود

چون قلم قدرت حی قدیم *** کرد کتابت الف و لام و میم

بر رخ چون ماه تمامش نگاشت *** راز که در تخته ابداع داشت

طینت او را چو خدا می سرشت *** بر رخ او سی و دو خط می نوشت

از رخ او آتش موسی عیان *** از دم او معجز عیسی بیان

آینه روی خدا روی او *** خط خدا سلسله موی او

مصحف مجد است سراپای او *** عرش خدا هم دل دانای او

هیکل او مصحف مجد خداست *** چار کتاب است بدین بر گواست

کعبه مثال بدن پاک اوست *** عرش مثال دل دراک اوست

خیمه افلاک بدین زیب و برگ *** خیمه اقبال ورا نیم ترگ

خیمه میعاد ورا شامی است *** بارگه فضل ورا شاهی است

علت غایی وجود همه *** مقصد و مقصود ز بود همه

واسطه سلسله کاینات *** رابطه ضابطه ممکنات

مبداء این دایره و منتهی است *** مصدر فیضی که بلا انتهی است

مایه از او یافت جهان وجود *** سایه او بود وجودی که بود

جنبش این سلسله از مهر اوست *** جوشش این بحر مودت ز اوست

گوهر او مشرق خورشید ذات *** عنصر او مطلع نور و صفات

قفل گشای در گنج هدی *** راه نمای همه سوی خدا

مصدر هر فیض که فیاض راست *** مظهر حق مظهر ذات خداست

عرش برین گرچه سریر خداست *** در نظرش یافته نور و صفاست

سدره اگرچه به بسی منتهی است (؟)*** از عددش یافته نشو و نماست

دیده در آیینه حق روبرو *** گشت منور همه از نور او

حکمت ابداع همه ممکنات *** سر وجود همه کاینات

هم غرض گردش چرخ برین *** هم سبب سکه سطح زمین

هم سبب مبداء و اصل مآب *** هم غرض بودن یوم الحساب

آنچه در این دایره شش در است *** آنچه در این سلسله بی سر است

کرد به یک حرف بیان همه *** داد به یک نقطه نشان همه

علم که بود از همه اندر حجاب *** گشت بر او کشف بلا ارتیاب

علم که خاص است به دانای غیب *** در نظرش هست بلا شک و ریب

دوستی اش حبل متین یقین *** بندگیش عروه وثقی وتین

بنده او جمله کروبیان *** مجلس او مجلس روحانیان

کاشف اسرار ابد از ازل *** عارف ذات احد لم یزل

حبل و دادش ز پی اعتصام *** عروه وثقی است بلا انفصام

شمع هدی قوت عین خلیل *** فضل خدا قوت دین خلیل

فهم کن از اسم شریف و جمیل *** آمدن یوشع عمآنویل

هادی دین یحیی یوسف بیان *** مظهر حق نوح سلیمان مکان

خضر بیان موسی دریا شکاف *** واسطه دوده عبد مناف

قطب زمان آدم احمد نسب *** فخر جهان آدم عیسی حسب

مستغنی عن الالقاب والثناء *** ذلک فضل الله یوتی من یشاء

پادشه دنیی و دین، فضل حق *** برده ز مجموع به دانش سبق

فاتحه دفتر «کن » اسم او *** خاتمه نسخه حق جسم او

نیک تأمل کنی از آدم اوست *** کشف همه قاعده خاتم اوست

فاش کنم راز و بگویم صریح *** بوالبشر است این و ذبیح ذبیح

آنچه بر او رفت همه دیده بود *** سر خدا جمله پسندیده بود

گفت به تصریح و به نص کلام *** دیدن حور است مرا در خیام

دیدن حورا نبود بی حتوف *** هست جنان تحت ظلال سیوف

فهم کن از ذکر کلام قدیم *** نص «فدیناه بذبح عظیم«

بهر خلاص همه بندگان *** آنچه رسیدند هم آیندگان

کرد جدا جان و تن پاک را *** کرد رها مصطبه خاک را

۲۳-۱۴- قصیده ۱ نسیمی

به ذات پاک خدای کریم بی همتا *** که از اراده او گشت سر «کن » پیدا

به خالقی که منزه ز کل مخلوق است *** به عاشقی که به عشق لقا بود شیدا

به حاکمی که به حکمت متابعت فرمود *** که با صلوة حضر با سفر دگر وسطا

(کنند روی) توجه به قلعه ای که ملک *** سجود کرد و بر آن است هر صباح و مسا

به آدمی که ز فضل اله دانا شد *** به آدمی که خدا گفت: علم الاسما

به آدمی که معلم بد او ملائک را *** به لام و بی که کلام خداست در همه جا

به هر نبی که به مظهر درآمد و بگذشت *** به هر ولی که وصی بوده او به قول خدا

بدان محمد امی که در شب معراج *** قدم نهاد و گذشت از مقام «اوادنی«

که مظهر ولی الله علی ابوطالب *** حقیقتا ز محمد، علی نبود جدا

علی کلام خدا و علی ولی خدا *** علی وصی رسول و علی امام هدی

علی است فضل الهی که مظهر تام است *** به هرچه گفت و بگوید، مگو که چون و چرا

علی است آدم و هم او محمد و مهدی *** علی محمد امی و موسی و عیسی

به حکم آنکه علی گفت: «انا کلام الله « *** کلام، دست تصرف نهاده در همه جا

به حکم «نفسک نفسی » نبی علی را گفت *** به حکم «دمک دمی » علی است نقطه با

به حکم «کنت مع الانبیاء سرا» اوست *** به حکم «صرت معی » گفت: یا علی، جهرا

بجز خدا که شناسد چنانکه هست علی *** بجز علی که شناسد چنانکه هست خدا

علی است خضر نبی و علی است ابراهیم *** علی است نوح و سلیمان، علی بود یحیی

چه در سواد و بیاض و چه در وحوش و طیور *** چه در زمین و چه در آسمان و بینهما

همه کلام خدایند ناطق و صامت *** اناس و جمله اشیا به حکم «انطقنا»

مسبح است به ذات خدا، کلام قدیم *** به هر صفت که برآید چنانکه در حصبا

وجود آدم خاکی که مظهر حق است *** مثال علم الهی بود ز سر تا پا

نوشته خط الهی که خط خوبان است *** صحیح باشد و سالم ز صرف علت ها

به وجه آدم خاکی نوشته سی و دو خط *** بجز خدای که خواند چنان خط زیبا

چو مشک ناب: معطر، چو زلف خوبان: جعد *** به روی روز درآورده چون شب یلدا

ز روی دوست خط مشک رنگ عنبربوی *** بخوان که خط صواب است آن نه خط خطا

کسی که خط الهی نخواند هیچ نخواند *** بمانده است به جهل اندر و چو خر به خلا

کسی که روی حقیقت ندید هیچ ندید *** همیشه چشم مثالش بدین بود اعمی

بمانده تا به قیامت به جهل خویش مقیم *** به هیچ روی ندیده به دیده روی شما

خجسته طالع آن کس که دیده بگشاید *** ز روی ظاهر و باطن به حق شود بینا

به حکم «من عرف نفسه » به قول رسول *** بدین «فقد عرف ربه » علی گویا

سواد وجه محمد که در حدیث آمد *** چنانکه سبع مثانی است از رخ حوا

اگر تو معرفت نفس خود نمی دانی *** بدان که گفته ام از گفته علی علا:

اگرچه ذات خدا از صفات منفک نیست *** چه داند آنکه نداند حقیقت اشیا

خداست قادر و خالق، دگر همه مخلوق *** خداست بر همه اشیا محیط و راهنما

ترا که ره ننمودند چگونه ره یابی *** دلیل: علم الهی، ز پیر و از برنا

مرا رسد که دم از علم حق زنم که مرا *** دلی است عالم و در کنه علم «او ادنی »

حدیث من ز کلام خدای بیرون نیست *** به معنی این سخن آیینه ای است روی نما

مرا ز فضل الهی است دیده روشن *** مرا ز نطق الهی زبان بود گویا

به مدحت ولی الله، به ذکر حی قدیم *** به نظم و نثر مزین چو لؤلؤ لا لا

ز بعد احمد مختار امام من علی است *** که عالم است به قرآن و سر کشف غطا

پس از علی، حسن بن علی است رهبر دین *** دگر حسین علی کوست سید شهدا

امام زین عباد است و باقر و صادق *** چنانکه موسی کاظم، دگر علی رضا

محمد تقی آن کو به زهد مشهور است *** دگر علی نقی آن امام ماه لقا

ز بعدشان حسن عسکری شیردل است *** که بود یار احبا و قاتل اعدا

محمد بن حسن، صاحب زمان مهدی *** که اوست صاحب تأویل و مفخر فقرا

نمود روی چو ماه دو هفت و کرد آنگه *** بیان شق قمر را ز خط استسوا

چو در مقام توجه به علم می رفتم *** گهی به قوت و گاهی به نطق و گه به هدی

به گوش هوش من خسته دل ز عالم غیب *** ز فیض فضل الهی چنین رسید ندا:

نسیمیا! ز نسیم ریاض معرفتت *** همی دمد دم عرفان چو خیری از خارا

تو در محیط بقایی چو خضر روشندل *** ترا چه غم که به موج اندر است بحر فنا

در این بدم که دگر ره خطاب لم یزلی *** رسید بر دلم از فیض عالم بالا

چو در محیط فنا غوطه بقا خوردم *** نصیب، سی و دو در شد مرا ز یک دریا

یقین بدان که مرا جز به چارده معصوم *** نبود و نیست و نخواهد بدن دگر ملجا

مراست دست ارادت به دامن حیدر *** که اوست ناصر و هادی من به روز جزا

به چارده خط امرد که بر رخ حور است *** به هفت خامه نوشته چو عنبر سارا،

که کشتی تنم ار بشکند حوادث موج *** رسان تو تخته جان در کنار آل عبا

که در میان دل و جان سرشته مهر علی است *** بدین مقید و وارث ز جد و از آبا

اگرچه تیغ اجل سر ز تن جدا سازد *** روان ز مهر علی ذره سان بود دروا

مباش غره به علم و به گفت و گوی و شناخت *** که بی عمل نتوان شد به جنت المأوی

به خوان جنت اگر علم بود از آن عمل است *** به علم مرد عمل کرده می رسد به خدا

۲۳-۱۵- ترکیبات ۱ مجد همگر

وقت آنست که گلبن تر و خندان گردد *** گریه ابر همه زیور بستان گردد

شکل اوراق بر اشجار چو خنجر باشد *** صورت غنچه سیراب چو پیکان گردد

قطره ای کابر درافشان به بحار افشاند *** باز در کام صدف در درافشان گردد

باد آئین دم عیسی مریم گیرد *** تا شکوفه چو کف موسی عمران گردد

خطبه بر نام گلسرخ کند بلبل مست *** به چه رخصت چو بود مست خطب خوان گردد

چشم نرگش متحیر نگرد عاشق وار *** به تبسم دهن غنچه چو خندان گردد

چون خط سبز بنفشه بدمد از غیرت *** طره سنبل سیراب پریشان گردد

بند ۱

گاه آنست که در حجله نشیند غنچه *** صبحدم لاله سیراب چو ساغر گیرد

در چمن گرد سمن چونکه بنفشه بدمد *** عارض یار من آن را به زنخ برگیرد

بلبل از منبر گلبن چونکه درآید به سخن *** سرخ گل جامه دران پایه منبر گیرد

قمری از سرو چو آهی بزند سوخته وار *** فاخته ناله به آهنگ دگر درگیرد

بزم در باغ نموداری فردوس کند *** باده در ساغر خاصیت کوثر گیرد

هر که عاشق بود و باده خورد درهر جام *** یاد نظم و سخن عالی همگر گیرد

بند ۲

گاه آنست که لاف از گل خود روی زنند *** چون سراپرده گل بر طرف جوی زنند

وقت آنست که مستان به سحر برخیزند *** می آذرگون در جام بلورین ریزند

عیش سازند و می آرند و سماع آغازند *** پای کوبند به یکبار و نشاط انگیزند

گاه مستی چو سر از خواب گران آیدشان *** هر یکی در سر زلف صنمی آویزند

شاهدان چون طلب جام می و رود کنند *** عاشقان از سر جان و غم تن برخیزند

نوعروسان چمن هر سحری جلوه کنند *** نقشبندان صبا رنگ بهار آمیزند

هر سحر ابر گهربار و نسیم سحری *** بر سر سبزه و گل لولو و مرجان ریزند

لشکر بلبل ترکی لقب آیند به باغ *** خیل زاغ حبشی روی همه بگریزند

بند ۳

گاه آنست که مر صومعه بدرود کنند *** زاهدان نیز حکایت ز می و رود کنند

وقت آنست که یاران می روشن گیرند *** بزم آراسته را درگل و سوسن گیرند

صبحدم باده خوران سوی گلستان آیند *** شامگه مست و خرامان ره گلشن گیرند

شاهدان میل همه سوی در دوست کنند *** عاشقان بر سر ره منزل و مسکن گیرند

دلبران چون می و رود و گل و صحرا طلبند *** بیدلان ترک دل و جان و سر و تن گیرند

قمری و ساری در باغ وطنگه سازند *** بلبل و فاخته بر سرو نشیمن گیرند

بلبلان چون به سحر زمزمه و ناله کنند *** همه آهنگ ز آه سحر من گیرند

پختگانی که به هر جام می خام خورند *** همه بر یاد من سوخته خرمن گیرند

بند ۴

گاه آنست که سرمست در یار زنیم *** دست در دامن آن دلبر عیار زنیم

وقت آنست که بلبل به گلستان آید *** هر که عاشق بود از خانه به بستان آید

غنچه در پوست نگنجد ز نشاط می و رود *** تا که از طرف گلستان به شبستان آید

راستی گل به وفا یار مرا می ماند *** که وصالش به یکی هفته به پایان آید

گل به بزم همه کس عیش کند چون بت من *** تا چو من بلبل بیچاره به افغان آید

بلبل خسته چو من از پی یکهفته وصال *** رنج یکساله کشد چون گه هجران آید

همه شب ناله کنم بر صفت بلبل لیک *** ناله بلبل و من هردو نه یکسان آید

ناله بلبل مست از طرب گل خیزد *** ناله من همه از سوز دل و جان آید

بند ۵

گاه آنست که آهنگ خرابات کنیم *** خاک در دیده سالوسی و طامات کنیم

وقت آنست که بر دشت تماشا باشد *** باغ را زینت و زیب از گل رعنا باشد

هر که او جانور است آرزوی یار کند *** هر که را هست دلی عاشق و شیدا باشد

ذره سنگ همه لعل بدخشان گردد *** قطره ابر همه لولو لالا باشد

صبحدم سوی گلستان به تماشا بنگر *** که به هرگوشه یکی عیش مهیا باشد

من مسکین حزینم که ندارم این بخت *** که به صحرا شدنم زهره و یارا باشد

محنت فرقت یارم چو بدین روز نشاند *** گر نشاطی کنم آن از سر سودا باشد

با چنین خاطر آشفته و این دل که مراست *** کی مرا خاطر باغ و سر صحرا باشد

بند ۶

گاه آنست که عشق کهنم تازه شود *** عالم از ناله من باز پرآوازه شود

وقت آنست که شوریده سری پیشه کنم *** باز بر قاعده بیخواب و خوری پیشه کنم

چون دل من به جز از عشق ندارد پیشه *** به جز آن نیست که آن پیشه وری پیشه کنم

طرب و عیش چو با باده خوران می بینم *** تا توانم طرب و باده خوری پیشه کنم

چون ز احداث جهان بیخبران بیخبرند *** من بکوشم که همه بیخبری پیشه کنم

همچو بلبل که به گلزار بنالد بر گل *** من بر دلبر خود لابه گری پیشه کنم

وگر از من بت من لابه گری نپسندد *** گوشه ای گیرم و خونابه گری پیشه کنم

رسم مداحی و آئین تخلص چو نماند *** در غزل پروری و شعروری پیشه کنم

۲۳-۱۶- ترجیع بند ۱ خاقانی «در مدح جلال الدین اخستان شروان شاه»

جام ز می دو قله کن خاص برای صبح‌دم *** فرق مکن دو قبله دان جام و صفای صبحدم

بر تن چنگ بند رگ وز رگ خم گشای خون *** که‌آتش و مشک زد به هم نافه‌گشای صبح‌دم

جام چو دور آسمان در ده و زمین فشان *** جرعه چنان که بر‌چکد خون به قفای صبح‌دم

چرخ قرابه تهی است پاره خاک در میان *** پری آن قرابه ده جرعه برای صبح‌دم

حلق و لب قنینه بین سرفه‌کنان و خنده زن *** خنده بهار عیش دان، سرفه نوای صبح‌دم

ساقی اگر نه سیب تر بر سر آتش افکند *** این همه بوی چون دهد می به هوای صبح‌دم‌؟

صورت جام و باده بین معجز دست ساقیان *** ماه نو و شفق نگر نور فزای صبح‌دم

باده به گوش‌ماهی‌یی بیش مده که در جهان *** هیچ نهنگ بحرکش نیست سزای صبح‌دم

صبح شد از وداع شب با دم سرد و خون دل *** جامه دران گرفت کوه‌، اینت وفای صبح‌دم

شمع که در عنان شب زرده بش سیاه بود *** از لگد براق جم‌، مرد بقای صبح‌دم

موکب صبح را فلک دید رکابدار شه *** داد حلی اختران نعل بهای صبح‌دم

بند ۱

شاه معظم اخستان شهر گشای راستین *** داد ده ظفر ستان، ملک خدای راستین

رطل کشان صبح را نزل و نوای تازه بین *** زخمه زنان بزم را ساز و نوای تازه بین

رنگ بشد ز مشک شب‌، بوی نماند لاجرم *** باد بر آبگون صدف غالیه‌سای تازه بین

بید بسوز و باده کن راوق و لعل باده را *** چون دم مشک و عود تر عطر فزای تازه بین

سوخته بید و باده‌بین رومی و هندویی بهم *** عشرت زنگیانه را برگ و نوای تازه بین

نافه چین کلید زد صبح و کلید عیش را *** بر در عده‌دار خم قفل گشای تازه بین

ترک سلاح‌پوش را زلف چو بر هم اوفتد *** عقل صلاح کوش را مست هوای تازه بین

شاهد روز کز هوا غالیه‌گون غلاله شد *** شاهد توست جام می زو تو هوای تازه بین

نیست جهان تنگ را جای طرب که دم زنی *** ز آن سوی خیمه فلک خم زن و جای تازه بین

زیر پل فلک مجوی آب وفا ز جوی کس *** بگذر از این پل کهن آب وفای تازه بین

لهجه راوی مرا منطق طیر در زبان *** بر در شاه جم نگین‌، تحفه دعای تازه بین

قلعه گلستان شه قله بوقبیس دان *** حصن شما خیش حرم کعبه سرای تازه بین

بند ۲

رستم کیقباد فر حیدر مصطفی ظفر *** همره رخش و دل دلش فتح و غزای راستین

بر ره قول کاسه‌گر نوای نو زند *** بر سر خوانچه طرب مرغ صلای نو زند

مرغ قنینه چون زبان در دهن قدح کند *** جان قدح به صد زبان لاف صفای نو زند

طاس چو بحر بصره بین جزر و مدش به جرعه‌ای *** ساحل خاک را ز در موج عطای نو زند

بزم چو هشت باغ بین باده چهار جوی دان *** خاصه که ساز عاشقان حور لقای نو زند

سنگ به لشکر افکند منهی عقل و آخرش *** قاضی لشکر مغان حد جفای نو زند

و آن می عقل دزد هم نقب زند سرای غم *** لاجرمش صفیر خوش چنگ سرای نو زند

چنگ بریشمین سلب کرده پلاس دامنش *** چون تن زاهدان کز او بوی ریای نو زند

نای چو زاغ کنده پر نغز نوا چو بلبلان *** زاغ که بلبلی کند طرفه نوای نو زند

دست رباب را مجس تیز و ضعیف و هر نفس *** نبض‌شناس بر رگش نیش عنای نو زند

بربط اگر دم از هوا زد به زبان بی‌دهان *** نی به دهان بی‌زبان دم ز هوای نو زند

چنبر دف شود فلک مطرب بزم شاه را *** ماه دو تا سبو کشد زهره ستای نو زند

بند ۳

شاه خزر گشای را هند و خزر شرف دهد *** بر پسر سبکتکین هند گشای راستین

جام و تنوره بین به هم باغ و سرای زندگی *** ز آتش و می بهار و گل زاده برای زندگی

بر در درج خط قدح از افق تنوره بین *** عکس دو آفتاب را نورفزای زندگی

حجره آهنین نگر، حقه آبگینه بین *** لعل در این و زر در آن، کیسه‌گشای زندگی

جام پری در آهن است از همه طرفه‌تر ولی *** نقش پری به شیشه بین سحرنما‌ی زندگی

دایره تنوره بین ریخته نقطه‌های زر *** کرده چو سطح آسمان خط سرای زندگی

شبه سپید باز بین بر سر کوه پر طلا *** باز سپید روز بین بسته قبا‌ی زندگی

قطره و میغ تیره بین شیره سفید و تخمه کان *** عالم دردمند را کرده دوای زندگی

سال نو است و قرص خور خوانچه ماهی افکند *** وز بره خوان نو نهد بهر نوای زندگی

تابه زر ندیده‌ای بر سر ماهی آمده *** چشمه خور به حوت بین وقت صفا‌ی زندگی

ابر چو پیل هندوان آمد و باد پیل‌بان *** دیمه روس طبع را کشته به پای زندگی

روز یکم ز سال نو جشن سکندر دوم *** خاک ز جمره سوم کرده قضای زندگی

بند ۴

شاه سکندر هدی، چشمه خضر رای او *** بی‌ظلمات چشمه بین زاده ز رای راستین

ای به هزار جان دلم مست وفای روی تو *** خانه جان به چار حد وقف هوای روی تو

رشته جان برون کشم هر مژه سوزنی کنم *** دیده بدوزم از جهان بهر وفای روی تو

تا چو کبوتر‌ان مرا بام تو نقش دیده شد *** کافرم ار طلب کنم کعبه به جای روی تو

گرچه چو پشت آینه حلقه به گوش تو شدم *** آینه کردم اشک را خاص برای روی تو

از همه تا همه مرا نیم دل است و یک نفس *** هر دو به مهر کرده‌ام بهر رضای روی تو

قفل به سینه برزدم کوست خزینه غمت *** قفل خزینه ساختم دست‌گشای روی تو

غمزه زنان چو بگذری سنبله موی و مه قفا *** روی بتان قفا شود پیش صفای روی تو

چون به قفای جان دود عمر به پای روز و شب *** عمر فشان همی‌دود جان به قفای روی تو

هر که نظاره تو شد دست بریده می‌شود *** یوسف عهدی و جهان نیم بهای روی تو

هستی خاقنی اگر نیست شد از تو جو به جو *** بر دل او به نیم جو باد بقای روی تو

سمع خدایگان شود چون دهن تو گنج در *** چون به زبان من رود مدح و ثنای روی تو

بند ۵

پانصد هجرت از جهان هیچ ملک چنو نزاد *** از خلفای سلطنت تا خلفای راستین

نیست به پای چون منی راه هوای چون تویی *** خود نرسد به هر سری تیغ جفای چون تویی

دل چه سگ است تا بر او قفل وفای تو زنم *** کی رسد آن خرابه را قفل وفای چون تویی

بوسه‌خرانت را همه زر تر است در دهن *** وان‌ِ من است خشک جان بوسه بهای چون تویی

گرچه چراغ در دهن زر عیار دارمی *** کی شودی لبم محک از کف پای چون تویی

گه گه اگر زکات لب بوسه دهی‌، به بنده ده *** تا به خراج ری زنم لاف عطا‌ی چون تویی

همچو سپند پیش تو سوزم و رقص می‌کنم *** خود به فدا چنین شود مرد برای چون تویی

گفتی اگرچه خسته‌ای غم مخور این سخن سزد *** خود به دلم گذر کند غم به بقای چون تویی

با همه خستگی دلم بوسه رباید از لبت *** گربه شیردل نگر لقمه ربای چون تویی

نوبه خواجگی زنم بهر هوای تو مگر *** نشکند از شکستگان قدر هوای چون تویی

بر سر خاقانی اگر دست فرو کنی سزد *** کوست دلی و نیم جان روی نمای چون تویی

از تو به بارگاه شه لاف دو کون می‌زنم *** کم ز خراج این دوده نزل گدای چون تویی

بند ۶

از شه عیسوی نفس عازر ملک زنده شد *** معجزه را همین قدر هست گوای راستین

اهل نماند بر زمین‌، اینت بلای آسمان *** خاک بر آسمان فشان هم ز جفا‌ی آسمان

چون پس هر هزار سال اهل دلی نیاورد *** این همه جان چه می‌کند دور برای آسمان

ای مه مگو که‌آسمان اهل برون نمی‌دهد *** اهل که نامد از عدم چیست خطا‌ی آسمان

کوه کوه می‌رسد، چون نرسد دل به دل؟ *** غصه بی‌دلی نگر هم ز عنای آسمان

با همه دل شکستگی روی به آسمان کنم *** آه که قبله دگر نیست ورای آسمان

محنت و حال ناپسند‌، اینت فتوح روز و شب *** پلپل و چشم دردمند‌، اینت دوای آسمان

باد دریغ در دلم کشت چراغ زندگی *** بوی چراغ کشته شد سوی هوای آسمان

بر سر پای جان کنان گردم و طالع مرا *** پا و سری پدید نه چون سر و پای آسمان

گرچه به مویی آسمان داشته‌اند بر سرم *** موی به موی دیده‌ام تعبیه‌های آسمان

زعم من است که‌آسمان سجده سگدلان کنم *** زان چو دم سگان بود پشت دوتای آسمان

بس که قفای آسمان خوردم و یافتم ادب *** تا ادب اذ السما کوفت قفای آسمان

جیب دریده می‌رود گرد قواره زمین *** بو که رسم به محرمی زیر وطای آسمان

نیست فرود آسمان محرم هیچ ناله‌ای *** ناله خاقانی از آن رفت ورای آسمان

یا کند آسمان قضا عمر مرا که شد به غم *** یا کنم از بقای شه دفع قضای آسمان

بند ۷

از گهر یزیدیان زاده علی شجاعتی *** کز سر ذوالفقار او زاده قضای راستین

تاجور جهان چو جم تخت خدای مملکت *** خاتم دیوبند او بند گشای مملکت

انس و پریش چون ملک زله‌ربا‌ی مائده *** دام و ددش چو مورچه هدیه فزای مملکت

دیودلان سرکشش حامل عرش سلطنت *** مرغ پران ترکشش پیک سبای مملکت

افسر گوهر کیان‌، گوهر افسر سران *** خاک درش چو کیمیا بیش بهای مملکت

عقل که دید طلعتش حرز بر او دمید و گفت *** اینت شه ملک سپه‌، عرش لوای مملکت

گفت جهانش ای ملک تو ز کیانی از کیان *** گفت ز تخم آرشم نجل بقای مملکت

گفت به تیغش آسمان کای گهری تو کیستی *** گفت من آتش اجل زهر گیای مملکت

گرچه به باطل اختران افسر عاجزان برند *** اوست مظفری به حق خانه خدای مملکت

مار به ظلم اگر برد خایه موش ناسزا *** جان پلنگ چون برد کوست سزای مملکت

مشتری از پی ملک کرد سجل خط بقا *** بست بنات نعش را عقد برای مملکت

بدر ستاره لشکر است اوج طراز آسمان *** بحر نهنگ خنجر است ابر سخای مملکت

بند ۸

بدر چو شعری سیم بحر چو کسری دوم *** دولت ظلم کاه او عدل فزای راستین

چون شه پیل‌تن کشد تیغ برای معرکه *** غازی هند را نهد پیل به جای معرکه

بینی از اژدها دلان صف زدگان چو مورچه *** خایه مورچه شده چرخ ورای معرکه

تیغ نیام بفکند چون گه حشر تن کفن *** راست چو صور دردمند از سر نای معرکه

اسب به چار صولجان گوی زمین کند هبا *** طاق فلک به پا کند هم به هبای معرکه

بیشه ستان نیزه‌ها ایمن از آتش سنان *** شیردلان ز نیزه‌ها بیشه فزای معرکه

قلزم تیغ‌ها زده موج به فتح باب کین *** زاده ز موج تیغ‌ها صاعقه زای معرکه

تیغ کبود غرق خون صوفی کار آب کن *** زاغ سیاه پوش را گفته صلای معرکه

مغز سران کدوی خشک اشک یلان زرشک تر *** زین دو به تیغ چون نمک پخته ابای معرکه

تخته خاک رزم را جذر اصم شده ظفر *** خنجر شه چو هندوئی جذر گشای معرکه

رایت شه تذرو وش لیک عقاب حمله‌بر *** پرچم شه غراب گون لیک همای معرکه

رشته جان دشمنان مهره پشت گردنان *** چون به هم آورد کند عقد برای معرکه

بند ۹

حلقه تن عدوی او بر سر شه ره اجل *** شه چو سماک نیزه‌ور حلقه ربای راستین

عرش نگر به جای تخت آمده پای شاه را *** کعبه نگر به قبله درساخته جای شاه را

جام کیان به دست شه زمزم مکیان شده *** بر مکیان زکات چین گنج عطای شاه را

برده مهندس بقا ز آن سوی خطه فلک *** خندق حصن ملک را حد سرای شاه را

چون ز سواد شابران سوی خزر سپه کشد *** روس والان نهند سر خدمت پای شاه را

ور به سریر بگذرد رایت شاه صاحبش *** تاج و سریر خود نهد نعل بهای شاه را

هود هدایت است شاه اهل سریر عادیان *** صرصر رستخیز دان قوت رای شاه را

چرخ چو باز ازرق است این شب و روز چون دو سگ *** باز و سگ‌اند نامزد صید و هوای شاه را

مرغ که آبکی خورد سر سوی آسمان کند *** گوئی اشارتی است آن بهر دعای شاه را

دهر شکست پشت من نیست به رویش آب شرم *** ورنه چنین نداشتی مدح سرای شاه را

چرخ چرا به خاک زد گوهر شب چراغ من *** کافسر گوهران کنم در ثنای شاه را

دیده شرق و غرب را بر سخنم نظر بود *** آه که نیست این نظر عین رضای شاه را

بند ۱۰

دزد بیان من بود هرکه سخنوری کند *** شاه سخنوران منم شاه ستای راستین

باد مثال را حکم قضای ایزدی *** بر سر هر مثال او مهر رضای ایزدی

هفت فلک به خدمتش یکدل و تا ابد زده *** چار ملک سه نوبتش در دو سرای ایزدی

رخنه ز دست هیبتش ناخن شیر آسمان *** ناخن دست همتش بحر عطای ایزدی

باد دل جهانیان واله نور طلعتش *** چون نظر بهشتیان مست لقای ایزدی

قوت روان خسروان شمه خاک درگهش *** چون غذی ملائکه باد ثنای ایزدی

باد چو باد عیسوی گرد سم براق او *** ای پی چشم درد جان شاف شفای ایزدی

خامه مار پیکرش باد رقیب گنج دین *** مهره و زهر در سرش درد و دوای ایزدی

کرده ضمان ازو ظفر فتح و سریر و روس را *** او به فزودن ظفر شکرفزای ایزدی

چرخ ز خنجر زحل ساخته درع دولتش *** آینه‌های درع او فر و بهای ایزدی

دهر ز چرخ اطلسش کرده ردای کبریا *** نقش طراز آن ردا عین بقای ایزدی

بند ۱۱

شاه جهان گشای را از شب و روز آن جهان *** باد هزار سال عمر، اینت دعای راستین

۲۳-۱۷- قطعه ۱ خاقانی

مرا شاه بالایِ خواجه نشانده است *** از آن خواجه آزرده برخاست از جا

چه بایستش آزردن از سایه حق *** که نوری است این سایه از حق تعالی

نه زیرِ قلم جایِ لوح است چونان *** که بالایِ کرسی است عرشِ مُعَلّا

نداند که از دورِ پرگارِ قدرت *** بوَد نقطه کل بر از خطِّ اجزا

معمّا بر از ابجد آمد به معنی *** چو معنی که هم برتر آمد ز اسما

بخور از برِ عنبر آمد به مجلس *** عقول از برِ انفس آمد به مبدا

کواکب بوَد زیرِ پایِ ملایک *** حواری بوَد بر زبردستِ حورا

ببین نُه طبق برتر از هفت قلعه *** ببین هفت خاتون بر از چار ماما

زمین زیر به کو کثیف است و ساکن *** فلک به زبر کو لطیف است و دروا

الف را بر اعداد مرقوم ببینی *** که اعداد فرعند و او اصل و والا

نه شاخ از برِ بیخ باشد مرتَّب *** نه بار از برِ برگ باشد مهیّا

قیاس از درختانِ بُستان چه گیری *** ببین شاخ و بیخِ درختانِ دانا

هنرمند کی زیرِ نادان نشنید *** که بالایِ سرطان نشسته است جوزا

نه لعل از برِ خاتمِ زر نشیند *** نه لعل و زر کل چنین است عمدا

دبیری چو من زیردستِ وزیری *** ندارند حاشا که دارند حاشا

دبیر است خازن به اسرارِ پنهان *** وزیر است ضامن به اشکالِ پیدا

دبیری ورایِ وزیری است یعنی *** عطارد ورایِ قمر یافت ماوا

چو ریگی است تیره گران‌سایه نادان *** چو آبی است روشن سبک‌روح دانا

نه آب از برِ ریگ باشد به چشمه *** نه عنبر بر از آب باشد به دریا

گران‌سایه زیرِ سبک‌روح بهتر *** چو سنگِ سیه زیرِ آبِ مصفّا

دو سنگ است بالا و زیر آسیا را *** گران‌سِیر زیر و سبک‌سِیر بالا

۲۳-۱۸- قصیده ۱ جهان ملک خاتون «فی التوحید»

ای ز امر کن فکانت گشته پیدا کاینات *** ذات بی چون تو را ترک صفت عین صفات

با کمال قدرتت کار دو گیتی بی محل *** با ثبات ملکتت ملک دو عالم بی ثبات

شمّه ای از فیض فضلت عذرخواه غافلان *** لمعه ای از تاب قهرت کارساز حادثات

نیست در فکرم ز مرگ و زندگی امّید و بیم *** بیم و امّیدم تویی ای خالق موت و حیات

بادی از لطف تو گر بر صحن غبرا بگذرد *** عیسی مریم شود هر ریزه از عظم رُفات

گر چکد از ابر احسانت بر انسان قطره ای *** از نهاد مؤمن و مشرک بشوید سیئات

ور سموم صرصر عَنف تو آید در وجود *** محو گردد صورت هستی ز لوح کاینات

آنکه شد در راه عرفان با هوایت یک جهت *** گشت در دنیا و دین فارغ ز تشویش جهات

وآنکه با گنج قناعت شد مقیم کنج فقر *** سوی گنج حاصل کونین ننمود التفات

یا رب از من خدمتی شایسته ناید در جهان *** کز نکوکاری توانم داشت امّید نجات

عفو کن جرمم مکن محرومم از رحمت که من *** تکیه بر لطف تو می‌دارم نه بر صوم و صلات

۲۳-۱۹- غزل ۱ جهان ملک خاتون

نه توان پیشِ تو آمد نه تو آیی بر ما *** کیست پیغام‌رسان من و تو غیر صبا؟

بیش از این طاقتِ بارِ شبِ هجرانم نیست *** ای عزیز از سر لطفت ز در بنده درآ

بنده خسته بیچاره به وصلت بنواز *** تا به کی بر منِ بی‌دل رَوَد این جور و جفا؟

دردم از حد بِگُذشت و جگرم خون بِگِرفت *** چون طبیب دلِ مایی ز که جوییم دوا؟

جز جفا نیست نصیبِ من دل‌خسته ز دوست *** برگرفتند ز عالم مگر آیینِ وفا؟

شمعِ جمعی تو و پروانه رخسارِ تو دل *** نیست در مجلس ما بی رخ تو نور و صفا

خبرت نیست که بیچاره تنِ من به جهان *** بنده خاص تو از جان شده بی روی و ریا

۲۳-۲۰- غزل ۱ محتشم کاشانی

زلف و قدت راست ای بت سرکش، چشم و رخت راست ای گل رعنا *** سنبل و شمشاد هندو و چاکر، نرگس و لاله بنده و لالا

ساخته ظاهر معجز لعلت ز آتش سوزان چشمه حیوان *** کرده هویدا صنع جمالت در گل سوری عنبر سارا

آتش آهم ز آتش رویت سیل سرشگم بی مه رویت *** این ز درون زد شعله بگردون وان ز برون شد تا به ثریا

محو ستادند عابد و زاهد مست فتادند راکع و ساجد *** دوش که افکند در صف رندان جام هلالی شور علالا

وقت مناجات کز ته دل شد جانب گردون نعره مستان *** پرده دریدی گر نشنیدی شمع حریفان بانگ سمعنا

مایه دولت پایه رفعت نقد هدایت گنج سعادت *** هست در این ره ای دل گمره دانش دانا دانش دانا

حسن ازل را بهر طلبکار هست ظهوری کز رخ مقصود *** پرده بر افتد گر کند از میل وحش خیالی چشم به بالا

محتشم اکنون کز کشش دل نیست گذارم جز بدر او *** پیش رقیبان همچو غریبان نیست بدادم جز به مدارا

۲۳-۲۱- غزل ۱ غنی کشمیری

جنونی کو که از قید خرد بیرون کشم پا را *** کنم زنجیر پای خویشتن دامان صحرا را

به بزم می پرستان محتسب خوش عزتی دارد *** که چون آید به مجلس شیشه خالی می کند جا را

اگر شهرت هوس داری اسیر دام عزلت شو *** که در پرواز دارد گوشه گیری نام عنقا را

به بزم می پرستان سرکشی بر طاق نه زاهد *** که می ریزند مستان بی محابا خون مینا را

شکست از هر در و دیوار می بارد مگر گردون *** به رنگ چهره ما ریخت رنگ خانه ما را

ندارد ره به گردون روح تا باشد نفس در تن *** رسایی نیست در پرواز مرغ رشته در پا را

غنی روز سیاه پیر کنعان را تماشا کن *** که روشن کرد نور دیده اش چشم زلیخا را

۲۳-۲۲- غزل ۱ آشفته شیرازی

ای تو ز آغاز و انتها همه دانا *** قدرت تو کرده خاک مرده توانا

بال فرو ریخت مرغ وهم ز اوجت *** لال به وصفت زبان فکرت دانا

قطره باران کجا و چشمه خورشید *** قطره کجا میشود محیط به دریا

در رحم و در صدف ز قطره ناچیز *** در سخنگو کنی و لؤلؤ لالا

وصف تو از وسعت عقول منزه *** ذات تو ز آلایش صفات مبرا

گه کنی از خاک کیمیای سعادت *** لعل بدخش آوری ز صخره صما

می تند از کرم پیله تار بریشم *** گلبن و آب آورد ز خار و ز خارا

من که به کفران نعمت اندرم امروز *** بر نکنم سر زخجلت تو به فردا

چاشنی قدرتت دهد چه حلاوت *** نوش ز نیش و زخار آرد خرما

ساخته حلوا ز غوره مشک ترازخون *** آورد از آب گنده صورت زیبا

حیف که ذرات عالمند چو خفاش *** نور تو چون آفتاب بر همه پیدا

چون بپرد در هوای اوج جلالت *** کسوت فقرت کند چو راست بر اعضا

تاج به سلطان دهد کرامت درویش *** پشه لاغر کند شکار ز عنقا

در خور آشفته نیست ذکر مدیحت *** کامده احمد به عجز معترف آنجا

۲۳-۲۳- غزل ۱ شهریار

گذار آرد مَهِ من گاه‌گاه از اشتباه اینجا *** فدای اشتباهی کآرد او را گاه‌گاه اینجا

مگر رَه گم کند کو را گذار افتد به ما یارب *** فراوان کن گذارِ آن مَهِ گم‌کرده‌راه اینجا

کُلَه جا ماندش این جا و نیامد دیگرش از پی *** نیاید فی‌المثل آری گرش افتد کلاه اینجا

نگویم جمله با من باش و ترک کامکاران کن *** چو هم شاهی و هم درویش گاه آنجا و گاه اینجا

هوای ماه خرگاهی مکن ای کلبه درویش *** نگنجد موکب کیوان شکوه پادشاه اینجا

شبی کان ماه با من بود می‌گفتم کلید صبح *** به چاه افکنده‌ایم امشب که دربند است ماه اینجا

ندانستم که هم از نیمه‌شب تازد برون خورشید *** که نگذارد ز غیرت ماه را تا صبحگاه اینجا

تویی آن نوسفر سالک که هر شب شاهد توفیق *** چراغت پیش پا دارد که راه اینجا و چاه اینجا

به کوی عشق یا قصر شهان یا کلبه درویش *** فروغ دوست می‌خواهی تو خواه آنجا و خواه اینجا

بیا کز دادخواهی آن دل نازک نرنجانیم *** کدورت را فرامُش کرده با آیینه آه اینجا

سفر مپسند هرگز شهریار از مکتب حافظ *** که سیر معنوی اینجا و کنج خانقاه اینجا

۲۳-۲۴- الهامی کرمانشاهی » شاهدنامه (چهار خیابان باغ فردوس) » خیابان دوم » بخش ۱ - توحید یه مقدمه ی خیابان دوم

به یکتا جهانداور دادراست *** نیایش روا و ستایش سزاست

که بینش ده هر دو بیننده اوست *** جهان را جهان آفریننده اوست

چو ره زی شناسایی اش بسپرد *** زتک باز ماند سمند خرد

خدایی که نشناسدش هیچ کس *** شناسای او ذات اوی است و بس

نیارد سزاوار یزدان سپاس *** جز آن کایزدش کرد یزدانشناس

همان به کزین گفتگو بگذریم *** فرستاده گان را درود آوریم

که نیک اختر و پاکرای آمدند *** به پیغمبر ی از خدای آمدند

جهان را زهر بد نگه داشتند *** روان را سوی راست ره داشتند

درود از خدا برچنان رهبران *** سزد ویژه برختم پیغمبران

محمد (ص) که هستی بدوهست گشت *** به دین رایت کفر ازو پست گشت

درخشده چون شد رخ فرخش *** جهان را خدا خلق کرد از رخش

به معراج به عرش اکبر نشست *** به تختی که بودش سزا برنشست

چو از قدرتش ذوالجلال آفرید *** مر او را چو خود بی همال آفرید

نبی گنج حق بود و گنجور اوی *** علی بود با یازده پور اوی

بدان شهریاران پناهنده ایم *** وزین داوران مزد خواهنده ایم

۲۳-۲۵- شعر ۱ دیگر سروده‌های فرخی یزدی «مسمط»

شبِ دوشین که شبی بود شبیهِ شبِ قدر *** همچو نوروز درآمد ز در آن سمین‌صدر

ابرویش بود به رخ همچو هلالی درِ بدر *** بر خَدَش زلف چو آویخته صدقی با عذر

بند ۱

در خطش لعل چو آمیخته سَم با تریاق

آمد از مهر چه آن ماه رخ چهارده‌سال *** داشت بر چهره نکو خالی و در پا خلخال

کرد در پای بسی فتنه ز خلخال و ز خال *** از دو رخسار سپید آیتی از صبح وصال

بند ۲

وز دو گیسو سیه جلوه‌ای از شام فراق

به جفاکاری، هرچند بُد آن مَه موصوف *** لیک شد عمر به امّیدِ وفایش مَصروف

عارِضش از دو طرف در شکنِ مو مَحفوف *** راستی هم چو یکی مهر اسیر دو کسوف

بند ۳

یا که یک ماه گرفتار میان دو مُحاق

چه دهم شرح ز طنّازیِ آن تُرکِ چِگِل *** که زِ رو آفت جان بود و به مو غارت دل

سخت‌کین، سُست‌وفا، دیرصفا، زودگُسِل *** خسروِ دل به شکر خنده قندش مایل

بند ۴

همچو فرهاد به گلگون‌رخِ شیرین مشتاق

عمر من کوته از آن سلسله زلف بلند *** که سراپاست شکنج و گره و بند و کمند

دین از آن رفته و جان شیفته و دل دربند *** علم الله دو رخت خورده به جنّت سوگند

بند ۵

لک طوبی دو لبت بسته به کوثر میثاق

باری آمد چو به کاشانه‌ام آن حادِثِ ذوق *** خون یک خلق به گردن بُدش از حلقه طوق

خشمگین بود چه شد تکیه‌زن مسندِ فوق *** آنچنانی که به یک لحظه چنین الفتِ شوق

بند ۶

سر‌به‌سر گشت مبدل به یکی کلفت شاق

گفتمش چیست بتا امشب این گفت و شنفت *** عیش بی‌طیش نبایست نهاد از کف مفت

چون شنید این سخن از من مُتِبَسِّم شد و گفت *** طاق ابروی مرا از چه جهت گفتی جفت

بند ۷

جفت گیسو مرا از چه جهت خواندی طاق

۲۳-۲۶- قصیده ۱ عراقی

ای صبا جلوه ده گلستان را *** با نوا کن هزاردستان را

بر کن از خواب چشم نرگس را *** تا نظاره کند گلستان را

دامن غنچه را پر از زر کن *** تا دهد بلبل خوش‌الحان را

گل خوی کرده را کنی گر یاد *** کند ایثار بر تو مرجان را

ژاله از روی لاله دور مکن *** تا نسوزد ز شعله بستان را

مفشان شبنم از سر سبزه *** به خضر بخش آب حیوان را

تا معطر شود همه آفاق *** بگشائید زلف جانان را

بهر تشویش خاطر ما را *** برفشان طره پریشان را

سر زلف بتان به رقص درآر *** تا فشانیم بر سرت جان را

برقع از روی نیکویان به ربای *** تا ببینم ماه تابان را

ور تماشای خلد خواهی کرد *** بطلب راه کوی جانان را

بگذر از روضه قصد جامع کن *** تا ببینی ریاض رضوان را

نرمکی طره از رخش وا کن *** بنگر آن آفتاب تابان را

حسن رخسار یار را بنگر *** گر به صورت ندیده‌ای جان را

مجلس وعظ واعظ اسلام *** حل کن مشکلات قرآن را

اوست اوحد حمید احمد خلق *** کز جلالش نمود برهان را

پیش تو ای صبا، چه گویم مدح *** گر توانی ادا کنی آن را

برسان از کرم زمین بوسم *** ور توانی بگوی ایشان را

خدمت ما بدو رسان و بگو *** کای فراموش کرده یاران را

ای ربوده ز من دل و جان را *** وی به تاراج داده ایمان را

در سر آن دو زلف کافر تو *** دل و دین رفت این مسلمان را

چشم تو می‌کند خرابی و ما *** بر فلک می‌زنیم تاوان را

گر خرابی همی کند چه عجب؟ *** خود همین عادت است مستان را

مردم چشم تو سیه کارند *** وین نه بس نسبت است انسان را

همه جایی تو را خوش است ولیک *** بی تو خوش نیست اهل ملتان را

شاد کن آرزوی دلها را *** بزدای از صدور احزان را

قصه درد من بیا بشنو *** می‌نیابم، دریغ، درمان را

باز سرگشته‌ام همی خواهد *** تا چه قصد است چرخ گردان را

خواهدم دور کردن از یاران *** خود همین عادت است دوران را

ما چه گویی، قضا چو چوگانی *** چه از آنجا که گوست چوگان را؟

می‌کند خاطرم پیاپی عزم *** که کند یک نظاره جانان را

دیده امیدوار می‌باشد *** تا ببیند جمال خوبان را

منتظر مانده‌ام قدوم تو را *** هین وداعی کن این گران جان را

آخر ای جان، غریب شهر توام *** خود نپرسی غریب حیران را؟

هر غریبی که در جهان بینی *** عاقبت باز یابد اوطان را

جز عراقی که نیست امیدش *** تا ببیند وصال کمجان را

من نگویم که حسنت افزون باد *** چون بدان راه نیست نقصان را

باد عمرت فزون و دولت یار *** تا بود دور چرخ گردان را

۲۳-۲۷- قصیده ۱ اوحدی «له فی‌المناجات»

راه گم کردم، چه باشد گر به راه آری مرا؟ *** رحمتی بر من کنی وندر پناه آری مرا؟

می‌نهد هر ساعتی بر خاطرم باری چو کوه *** خوف آن ساعت که با روی چو کاه آری مرا

راه باریکست و شب تاریک، پیش خود مگر *** با فروغ نور آن روی چوماه آری مرا

رحمتی داری، که بر ذرات عالم تافتست *** با چنان رحمت عجب گر در گناه آری مرا

شد جهان در چشم من چون چاه تاریک از فزع *** چشم آن دارم که بر بالای چاه آری مرا

دفتر کردارم آن ساعت که گویی: بازکن *** از خجالت پیش خود در آه‌آه آری مرا

من که چون جوزا نمی‌بندم کمر در بندگی *** کی چو خورشید منور در کلاه آری مرا؟

اسب خیرم لاغرست و خنجر کردار کند *** آن نمی‌ارزم که در قلب سپاه آری مرا؟

لاف یکتایی زدم چندان، که زیر بار عجب *** بیم آنستم که با پشت دو تاه آری مرا

هر زمان از شرم تقصیری که کردم در عمل *** همچو کشتی ز آب چشم اندر شناه آری مرا

خاطرم تیره است و تدبیرم کژ و کارم تباه *** با چنین سرمایه کی در پیشگاه آری مرا؟

گر حدیث من به قدر جرم من خواهی نوشت *** همچو روی نامه با روی سیاه آری مرا

بندگی گرزین نمط باشد که کردم، اوحدی *** آه از آن ساعت که پیش تخت شاه آری مرا!

۲۳-۲۸- غزل ۱ فروغی بسطامی

صف مژگان تو بشکست چنان دل‌ها را *** که کسی نشکند این گونه صف اعدا را

نیش خاری اگر از نخل تو خواهم خوردن *** کافرم ، کافر، اگر نوش کنم خرما را

گر ستاند ز صبا گرد رهت را نرگس *** ای بسا نور دهد دیده نابینا را

بی‌بها جنس وفا ماند هزاران افسوس *** که ندانست کسی قیمت این کالا را

حالیا گر قدح باده تو را هست بنوش *** که نخورده‌ست کس امروز غم فردا را

کسی از شمع در این جمع نپرسید آخر *** کز چه رو سوخته پروانه بی‌پروا را

عشق پیرانه سرم شیفته طفلی کرد *** که به یک غمزه زند راه دو صد دانا را

سیلی از گریه من خاست ولی می‌ترسم *** که بلایی رسد آن سرو سَهی بالا را

به جز از اشک فروغی که ز چشم تو فتاد *** قطره دیدی که نیارد به نظر دریا را؟

۲۳-۲۹- تضمین ۱ فروغی بسطامی

ای بهشتی رخ طوبی قد خورشید لقا *** بشنو این بیت خوش از خسرو جاوید لقا

«تو اگر پای به دشت آری شیران دژم *** بگریزند ز پیش تو چو آهوی ختا»

با دو زلفت سخن از مشک ختن محض غلط *** با دو چشمت مثل از آهوی چین عین خطا

چشم پر خواب تو هم خسته و هم خسته نواز *** زلف پر تاب تو هم عقده و هم عقده گشا

هم فکندی سر یک قوم به شمشیر ستم *** هم شکستی دل یک جمع به بازوی جفا

مدعا در دل من هیچ نماند از دهنت *** بس که دشنام شنیدم به مکافات دعا

دوش حرفی زدم از گوشه به چمن *** تا ننازد پس از این نرگس بی شرم و حیا

خون مژگان تو امروز گذشت از سر من *** تا دگر پا نگذارم به سر کوی وفا

دست خالی نتوان رفت به خاک در دوست *** قدمی همرهم ای چشم گهربار بیا

بر سر طالب اگر تیغ ببارد ز سپهر *** نکند دامن مطلوب خود از چنگ رها

بی‌دل شیفته هرگز نخروشد ز گزند *** عاشق دلشده هرگز نگریزد ز بلا

گر فروغی لب خسرو مددی ننماید *** من کجا نکته شیرین شکربار کجا

شرف کعبه اسلام ملک ناصردین *** آن که جان آمده در حضرتش از بهر فدا

آن شهنشاه کرم پیشه که بر خاک درش *** شیوه بنده بود گاه دعا، گاه ثنا

۲۳-۳۰- قصیده ۱ سلیم تهرانی

اگر برم به سوی چشم اشکبار انگشت *** چو ماه نو شود آلوده ی غبار انگشت

ز ریشه شانه ی عاج است ناخنم گویی *** ز بس گزیده ام از دست روزگار انگشت

نچیده ام چو گلی یارب از کجا دارد *** مرا به دست چو ماهی هزار خار انگشت

ز بس به سر زدم از غم، عجب نباشد اگر *** کند چو نی به کفم ناله های زار انگشت

گرهگشایی کار مرا هنوز کم است *** به کف چو شانه اگر باشدم هزار انگشت

ز بس که می گزدم نام خویشتن از ننگ *** ز خاتم است مرا در دهان مار انگشت

مرا که هیچ به دستم نمانده، حیرانم *** که چون گرفته چنینم به کف قرار انگشت

مبند شرط برای شمردن غم من *** که باخت خاتم خود را درین قمار انگشت

به راه شوق ز بس با کف تهی رفتم *** به دست بود عصای من فگار انگشت

زمانه تافته دست من آنچنان که مرا *** به کف چو شاخ غزال است تابدار انگشت

به روی آینه ی خاطرم ز دور فلک *** نشسته بر سر هم گرد غم، چهار انگشت

به من کسی ننماید ره گریز، افسوس *** که نیست در کف یک کس درین دیار انگشت

به این جهان ز عدم آمدن پشیمان است *** ازان همیشه گزد طفل شیرخوار انگشت

مجوی کام دل از روزگار و فارغ باش *** به ذوق مهره مکن در دهان مار انگشت

ز آرزوی یک انگشت انگبین چون طفل *** مکن به خانه ی زنبور، زینهار انگشت

چو غنچه کز قلم زنبق آشکار شود *** برای حرف من آرد قلم به بار انگشت

ز خون همیشه به چشمم مژه حنا دارد *** بدان صفت که به سرپنجه ی نگار انگشت

مکن به حلقه ی آن زلف تابدار انگشت *** که هیچ کس نکند در دهان مار انگشت

ز بس به حرف من انگشت آن نگار نهاد *** به دست او شده رنگین چو لاله زار انگشت

ز شوق او شدم آشفته گو، ازان دایم *** قلم نهاده به حرف من فگار انگشت

دلم به سینه ز شوق لب تو می لرزد *** چنان که در کف می خواره از خمار انگشت

چگونه پرده ز رویت کشم، که درگیرد *** ز تاب آتش روی تو شمع وار انگشت

اشاره ی تو مرا می کشد، فغان که چو تیر *** به صیدگاه تو می افکند شکار انگشت

ز آب و رنگ گل باغ عارضت گلچین *** گمان بری که مگر بسته در نگار انگشت

ز ابروی تو سراغ دل حزین کردم *** دراز کرد سوی زلف تابدار انگشت

به قمریان چمن تا ترا سراغ دهد *** چو بید شد همه تن سرو جویبار انگشت

برای آن که ز من صد سخن به دل گیری *** چه می زنی به لبم باز صفحه وار انگشت

شکن ز موی تو افتاده شیشه ی دل را *** گره ز زلف تو دارد به یادگار انگشت

قلم ز شرح حساب غمم شود عاجز *** چنان که از کرم شاه کامکار انگشت

شه سریر ولایت، علی ولی الله *** که می کند به کفش کار ذوالفقار انگشت

ایا شهی که بود گلستان همت را *** کف تو گلبن احسان و شاخسار انگشت

برد به پایه ی قدر تو آسمان حسرت *** گزد ز حیرت جاه تو روزگار انگشت

به کشوری که سپاه تو رو نهد چون سیل *** ز گردباد برآرد به زینهار انگشت

ز ذوق عهد تو خیزد صدای چینی ازو *** ز برق، ابر زند چون به کوهسار انگشت

ز فیض بخشی عهد تو خوبرویان را *** چو سرخ بید برآرد ز خود نگار انگشت

کف نوال تو دریای همت است و ازو *** بود روانه به هرسو چو جویبار انگشت

نسیم ز آتش قهرت خبر به گلشن برد *** بود به رعشه ازان در کف چنار انگشت

به زیر سر چونهد دست دشمنت در خواب *** شود برای سرش نیزه لاله وار انگشت

چنان محیط کفت در سخا تلاطم کرد *** که همچو موج ازو رفت برکنار انگشت

پی اطاعت رای تو تا نهد بر چشم *** دمیده پنجه ی خورشید را هزار انگشت

به خاک کشته ی تیغ تو شمع کی باشد؟ *** به زینهار برآورده از مزار انگشت

بود ز مایه ی بحر کف تو در عالم *** گهرفشان چو رگ ابر نوبهار انگشت

به انقیاد ضمیر تو گر نهد بر چشم *** برد ز دیده ی اعمی برون غبار انگشت

محبت تو دم مرگ دستگیر بود *** چنان که اهل هنر را به وقت کار انگشت

ازین که مدح ترا می کند به صفحه رقم *** به عضوهای دگر دارد افتخار انگشت

به سر چو تاج خروس است جای پنجه ی من *** ز بس گرفته ز مدح تو اعتبار انگشت

همان به صفحه ثنای ترا رقم سازم *** به دست اگر شودم خشک، خامه وار انگشت

ز گردباد شد از روشنایی مدحت *** بلند در طلب من ز هر دیار انگشت

عجب که وادی مدح تو طی تواند کرد *** به سعی خامه چو طفلان نی سوار انگشت

شها منم که بر خصم، طبع من هرگز *** به پشت چشم نمالیده شرمسار انگشت

ز اعتراض کلامم همیشه حاسد را *** خزیده در شکن آستین چو مار انگشت

ورق ز گفته ی رنگین من حنایی شد *** مگر نهاده به حرف من آن نگار انگشت؟

به گلستان ثنای تو چون گل صد برگ *** ازین قصیده به دستم بود هزار انگشت

بلندتر بود از آفتاب در معنی *** رباعی ام که به صورت بود چهار انگشت

به معنی سخنم نارسیده، نیست عجب *** نهد به حرف من ار خصم بی وقار انگشت

مقرر است که از بهر امتحان، اول *** نهند بر دم شمشیر آبدار انگشت

سلیم، عرض هنر پیش شاه بی ادبی ست *** بکش عنان قلم را، نگاه دار انگشت

برآر دست دعا پیش ازان که از سخنت *** زبان برآورد از بهر زینهار انگشت

همیشه تا که شود پنجه از حنا رنگین *** مدام تا که ببندند در نگار انگشت

جهان به زیر نگین تو باد و چون خاتم *** کند به چشم حسود تو روزگار انگشت

۲۳-۳۱- شعر ۱ حمیدالدین بلخی «مقدمه کتاب»

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدالله الذی شرفنا بالعلم الراسخ و عرفنا بالدین الناسخ و علمنا حقایق الاحکام و حملنا دقائق الحلال و الحرام، میزنا من الانعام و خصنا بمزایا الانعام، الذی انشاء فی الهواء من السحب امواجا و ابدع فی السماء من الشهب افواجا و انزل من المعصرات ماء ثجاجا دارت الافلاک بتدویره و سارت الاملاک بتقدیره؛

له الفضل و الافضال و القدرة و الکمال، لا اله الا هو الکبیرالمتعال نشهد به لا عن ارتیاب و نؤمن به لا عن اختلاب و نتوکل علیه فیه جیئة و ذهاب، ایمان من اعترف بذنوبه و ایقان من اغترف بعیوبه و نشهد ان محمدا خیر عباده و سید البشر فی بلاده صاحب القضیت و السنان الخضیب و راکب البراق الی المعراج السباق؛

الذی انقذنا من تیه الحیرة بمصابیح جبینه و فتح لنا ابواب المناجح بمفاتیح یمینه و علمنا دقایق شرعه و دینه، صلی الله علیه و علی الذاهبین فی سبیل الله و المهاجرین و الانصار و سلم کثیرا.

سپاس خداوندی را که بیاراست ارواح ما را به وجود اصل و بپیراست اشباح ما را به سجود وصل و در ما پوشید حِله زندگی و بر ما کشید رقم بندگی، کسوت جان بر نهاد ما نهاد بی ضَنَّتی و خلعت ایمان در سر ما افکند بی منتی؛

سواد دل ما را با شمع نور معرفت آشنایی داد و در اطباق احداق ما به کمال قدرت روشنایی نهاد، خاتم انبیاء و سید اصفیاء را دلیل راه و شفیع گناه ما کرد تا شرع شریعت ما نمود و زنگ ضلالت از آئینه طبیعت ما بزدود، و درود و تحیت نامحدود بر وی و اصحاب وی باد و رضوان و مغفرت بر احباب وی، بمنه و جوده.

فصل ترکیب این اصول را علتی ظاهر بود و ترتیب این فصول را برهانی باهر و جلوه این عروس را شهرتی در پایان و تجرع این کئوس را نعمتی در میان، خنده این برق بی طربی و فرحی نبود و خروش این رعد بی تعبی و ترحی نبود.

مرد باید که باب مقصد خویش *** می‌گشاید به عقل و می‌بندد 

رفتن بی مراد، نستاید *** گفتن بر گزاف نپسندد

ابر باشد که یافه می گیرید *** برق باشد که خیره می خندد

سخن از عبر کنعانی و حکم لقمانی باید تا بر حاشیه اوراق روزگار بپاید و ارواح متفکر ازو بیاساید و اشباح متحیر بدو بیاراید.

در سخن عندلیب باید بود *** در فصاحت خطیب باید بود

به سخن های دلربای غریب *** در زمانه غریب باید بود

به نصابی که از هنر باشد *** عالمی را نصیب باید بود

بهر دلخستگان گوشه خاک *** همچو عیسی طبیب باید بود

تهیج و تموج این بحر زاخر در اواخر جمادی آخر بود به وقتی که جرم آفتاب روز افزون از چرم بزغاله گردون می‌تافت و صورت ماه تابان بر چرخ گردان از گوشه قبضه کمال نظاره می‌کرد و سحاب سنجاب گون عقد مروارید بر بساط زمین می‌بارید و گام چمن در عشق وصال سمن می‌خارید.

وزش نسیم عنبر بیز در باغ سپید گلیم اثری نداشت و عندلیبِ خوشگوی از گل خوشبوی خبری نداشت، حوض‌ها چون صرح مُمَّرد و جوشن مُزرد بود و بساط نوبت بهمن چون دولت بهمن مُمَهد؛

در چنین وقتی این اتفاق افتاد که آئینه طبع بیکار از تطاول روزگار زنگار داشت و چرخ منقلب و دهر متغلب سر جنگ و پیکار، شب آبستن هنوز بر فراش حبل بود و نفس با حوادث در مصاف حمل، نفس را در نامرادی دمی به لب می‌رسید و در مطالعه کتب روزی به شب می‌کشید و از کتب نفیس جلیس وحشت و انیس وحدت ساخته می‌شد و با فلک شطرنج محابا و نرد مدارا باخته می‌آمد.

تا وقتی به حُسن اتفاق در نشر و طی آن اوراق، به مقامات بدیع همدانی و ابوالقاسم حریری رسیدم و آن دو درج غرر و درر بدیدم، با خود گفتم: صد هزار رحمت بر نفسی باد که از انفاس او چنین نفایس یادگار بماند و چندین عرایس در کنار روزگار ماند.

فقلت سقی الله ارواحهم *** کانی الی شخصهم ناظر

فما مات من خیره واصل *** و ماغاب من ذکره حاضر

در اثنای این اجتناء و اقتناء بفرمود مرا آنکه امتثال امر او بر جان فرض عین بود و انقیاد حکم او قرض دین بود، که این هر دو مقاله سابق و لاحق که به عبارت تازی و لغت حجازی ساخته و پرداخته شده است اگرچه بر هر دو مزید نیست، اما عوام عجم را مفید نیست.

اگر مشک و عود این بخور معنبر شدی دماغ عقل از ابن مثلث معطر شدی و اگر این کاس مثنی سه گانه گشتی، عقد او ناسخ گوهر کانی شدی، چه اگر هر یک در فصاحت کانیست و در ملاحت جانی، امنا هر دو را ترکیب و ترتیب از حروف تازیست و ابا و حلوا در ظروف حجازی است اهل عجم از آن نکات غریب بی نصیبند و پارسیان از آن لغات عجیب بی نصاب، فسانه بلخیان به لغت کرخیان خوش نیاید و سمر رازیان به عبارت تازیان دلکش ننماید.

با یار نو از غم کهن باید گفت *** لابد بزبان او سخن باید گفت

لا نفعل و افعل نکند چندین سود *** چون با عجمی کن و مکن باید گفت

پس به ضرورت این اقتراح صورت این الواح پیش بایست نهاد و این قفل عقیل را بدین مفتاح ببایست گشاد و معول از این تلفیق روحانی بر توفیق یزدانی است و عدت و آلت در ترتیب این مقالت بر مدد آسمانی امید می‌دارد که سورت تیسر ناسخ سورت تعسر آید و حکم تقدیر بر وفق اندیشه و تدبیر زاید ان شاء الله تعالی.

به حل و عقد سخن هم به کدخدایی عقل *** هر آنچه کلک تکلف بدو رسد بکنم

به عون ایزد و تأیید بخت و مایه فضل *** هر آنچه دست تصرف بدو رسد بکنم

که دنیا خانه عیب جویان است و آشیانه غیب گویان، عیب نابوده بجویند و غیب ناشنوده بگویند، همه عالم ناقد اخفش و صراف اعمش اند که آنچه در شهر خود گم کرده اند در برزن دیگران می‌جویند و جو خود نایافته ارزن دیگران می طلبند. به شب تاریک ،خس باریک در دیده یاران دیده و به روز روشن، کوه معایب خود نادیده.

در شب چه روی در ره باریک‌تر از موی *** چون روز همی بر در خود راه نبینی؟

چون بر در خود چشم تو بر کوه نیفتد *** در چشم کسان چه بود اگر کاه ببینی؟

و نیز شرط اوفق و رکن اوثق آن است که در میدان این تسوید اسب خود تازم و بر بساط این تمهید نرد خود بازم و در جمله این تصنیف با سرمایه خود سازم، الا مصراعی چند بر سبیل شهادت، نه بر وجه افادت .

و در جمله آن ابیات که رفیق ره باشد به عدد کم از ده باشد، که عروس را به پیرایه همسایه، یک شب بیش نتوان پیراست و از آرایش دو روزه به سؤال دریوزه نتوان آراست:

با مایه خود بساز و چون بی هنران *** سرمایه به عاریت مخواه از دگران

و در این اصل فصل تازی با پارسی بیامیختم و غرر عربی و درر دری از گوشوار سخن درآویختم، تا خوانندگان بدانند در آلت قصوری نیست و در حالت فتوری نه، و من الله العون و اتوفیق فی هذا الجمع و التفریق انه حسبنا و نعم الرفیق.

۲۳-۳۲- غزل ۱ جویای تبریزی

الهی ره نما سوی خود این مدهوش غافل را *** ز دردت جامه زیب داغ چون طاووس کن دل را

برد بی‌طاقتی از عالم هستی برون دل را *** تپیدن بال پرواز است مرغ نیم بسمل را

تب عشقت چنان در آتش بی‌تابی‌ام دارد *** که شریان از تپیدن در فلاخن می‌نهد دل را

برآ از خویش و در گلزار مقصد کامرانی کن *** ز خود رفتن به سالک می‌کند نزدیک منزل را

شود از جنبش گهواره خواب طفل سنگین‌تر *** تپیدن بیشتر غافل کند دل‌های غافل را

ز طوفان حوادث فیض عجزت ایمنی بخشد *** شکستن می‌برد جویا به ساحل کشتی دل را

۲۳-۳۳- غزل ۱ فیض کاشانی

فیض نور خداست در دل ما *** از دل ماست نور منزل ما

نقل ما نقل حرف شیرینش *** یاد آن روی شمع محفل ما

در دل از دوست عقده مشکل *** در کف اوست حلّ مشکل ما

تخم محنت بسینه ما کشت *** آنکه مهرش سرشته در گل ما

سالها در جوار او بودیم *** سایه دوست بود منزل ما

در محیط فراق افتادیم *** نیست پیدا کجاست ساحل ما

مهر بود و وفا که میکشتیم *** از چه جور و جفاست حاصل ما

دست و پا بس زدیم بیهوده *** داغ دل گشت سعی باطل ما

دل بتیغ فراق شد بسمل *** چند خواهد طپید بسمل ما

چونکه خواهد فکند در پایش *** سر ما دستمزد قاتل ما

طپش دل ز شوق دیدار است *** به از این چیست فیض حاصل ما

در سفر تا به کِی تپد دل ما *** نیست پیدا کجاست منزل ما

بوی جان میوزد در این وادی *** ساربانا بدار محمل ما

هر کجا میرویم او با ماست *** اوست در جان ما و در دل ما

جان چو هاروت و دل چو ماروتست *** ز آسمان اوفتاده در گل ما

زهره ماست زهره دنیا *** شهواتست چاه بابل ها

از الم های این چه بابل *** نیست واقف درون غافل ما

کچک درد تا بسر نخورد *** نرود فیل نفس کاهل ما

فیض از نفس خویشتن ما را *** نیست ره سوی شیخ کامل ما

۲۳-۳۴- رباعی ۲۳ فضولی

ای نخل ریاض کامرانی قلمت *** خضر ره روشنی سواد رقمت

امید که دیده رمد دیده ما *** روشن شود از سرمه خاک قدمت

۲۳-۳۵- غزل ۳۷ حافظ

بیا که قصرِ اَمَل سخت سست‌بنیادست *** بیار باده که بنیادِ عمر بر بادست

غلامِ همّتِ آنم که زیرِ چرخِ کبود *** ز هر چه رنگِ تعلّق پذیرد آزادست

چه گویمت که به میخانه دوش مست و خراب *** سروشِ عالَمِ غیبم چه مژده‌ها دادست

که ای بلندنظر شاهبازِ سِدره‌نشین *** نشیمن تو نه این کُنجِ محنت آبادست

تو را ز کنگره عرش می‌زنند صفیر *** ندانمت که در این دامگه چه افتادست

نصیحتی کنمت یاد گیر و در عمل آر *** که این حدیث، ز پیرِ طریقتم یادست

غمِ جهان مخور و پندِ من مَبَر از یاد *** که این لطیفه عشقم ز رهروی یادست

رضا به داده بده وز جبین گره بگشای *** که بر من و تو دَرِ اختیار نگشادست

مجو درستیِ عهد از جهانِ سست‌نهاد *** که این عجوز، عروسِ هزار دامادست

نشان عهد و وفا نیست در تبسّمِ گل *** بنال بلبل بی‌دل که جای فریادست

حسد چه می‌بری ای سست‌نظم بر حافظ؟ *** قبولِ خاطر و لطفِ سخن خدادادست

۲۳-۳۶- غزل ۳۷ مولانا

یار مرا، غار مرا، عشق جگرخوار مرا *** یار تویی، غار تویی، خواجه نگهدار مرا

نوح تویی، روح تویی، فاتح و مفتوح تویی *** سینه مشروح تویی، بر در اسرار مرا

نور تویی، سور تویی، دولت منصور تویی *** مرغ کُه طور تویی، خسته به منقار مرا

قطره تویی، بحر تویی، لطف تویی، قهر تویی *** قند تویی، زهر تویی، بیش میآزار مرا

حجره خورشید تویی، خانه ناهید تویی *** روضه امید تویی، راه دِه ای یار مرا

روز تویی، روزه تویی، حاصل دریوزه تویی *** آب تویی، کوزه تویی، آب دِه این بار مرا

دانه تویی، دام تویی، باده تویی، جام تویی *** پخته تویی، خام تویی، خام بمگذار مرا

این تن اگر کم تندی، راه دلم کم زندی *** راه شدی تا نبدی، این همه گفتار مرا

۲۳-۳۶- 1-1- غزل ۳۷ صائب تبریزی

غیر حق را می‌دهی ره در حریمِ دل چرا؟ *** می‌کِشی بر صفحه هستی خطِ باطل چرا

از رباطِ تن چو بگذشتی دگر معموره نیست *** زادِ راهی بر نمی‌داری ازین منزل چرا

هست چون جان، چار‌دیوارِ عناصر گو مباش *** می‌خوری ای لیلی عالم غمِ محمل چرا

کار با تیغِ اجل در زندگانی قطع کن *** کارها را می‌کنی بر خویشتن مشکل چرا

دَم چو آگاهی ندارد، تیغِ زهرآلوده‌ای است *** می‌زنی بر تیغ خود را هر دم ای غافل چرا

دیده صحرائیان از انتظارت شد سفید *** اینقدر در حَی توقف‌کردن ای محمل چرا

ز اشتیاقت بحر از طوفان گریبان می‌درد *** پا‌فشردن اینقدر ای سیلِ در منزل چرا

دیده قربانیان پوشش نمی‌گیرد به خود *** چشمِ حیرانِ مرا می‌بندی ای قاتل چرا

صحبتِ حال است اینجا گفتگو را بار نیست *** وقتِ ما را می‌کنی شوریده ای عاقل چرا

شد ز وصلِ غنچه خوشبو جامه بادِ سحر *** در نیامیزی درین گلشن به اهلِ دل چرا

می‌تواند کِشتِ ما را قطره‌ای سیراب کرد *** اینقدر اِستادگی ای ابرِ دریا‌دل چرا

خاکِ صحرای عدم از خونِ هستی بهتر است *** بر سرِ جان اینقدر می‌لرزی ای بسمل چرا

چون شدی تسلیم، هر کامِ نهنگی ساحل است *** اینقدر آویختن در دامنِ ساحل چرا

نوری از پیشانیِ صاحبدلان دریوزه کن *** شمعِ خود را می‌بری دلمرده زین محفل چرا

شبنم از نظاره خورشید بر معراج رفت *** چشم می‌پوشی ز روی مرشدِ کامل چرا

ای که روی عالَمی را جانبِ خود کرده‌ای *** رو نمی‌آری به روی صائبِ بیدل چرا؟

۲۳-۳۷- غزل ۳۷ بیدل دهلوی

کسی چه شکرکند دولت تمنا را *** به عالمی‌که تویی ناله می‌کشد ما را

ندارد انجمن یأس ما شراب دگر *** هم از شکست مگرپرکنیم مینا را

به عالمی‌که حلاوت نشانه ننگ است *** دو نیم چون نشود دل ز غصه خرما را

هنوز اره دندان موج در نظر است *** گهر به دامن راحت چسان‌کشد پا را

درشت‌خو چه خیال است نرم‌گو باشد؟ *** شرارخیزی محض است طبع خارا را

سلامت آینه اعتبار امکان نیست *** شکسته‌اند به صد موج رنگ دریا را

صفای دل به‌کدورت مده ز فکر دویی *** که عکس‌، تنگ برآیینه میکند جا را

برون لفظ محال است جلوه معنی *** همان زکسوت‌اسما طلب مسما را

رسیده‌ایم ز اسما به فهم معنی خویش *** گرفته‌ایم ز عنقا سراغ عنقا را

هزار معنی پیچیده در تغافل تست *** به ابروی تو چه نسبت‌زبان‌گویا را

سبکروان به هوایت چنان ز خود رفتند *** که چون نفس نرساندند برزمین پا را

همیشه تشنه لب خون ما بود بیدل‌ *** چوشیشه هرکه به دست آورد دل ما را

۲۳-۳۸- غزل ۳۷ محتشم کاشانی 

فرمود مرا سجده خویش آن بت رعنا *** در سجده فتادم که سمعنا واطعنا

ما دخل به خود در می‌دیدار نگردیم *** ما حل له شارعنا فیه شرعنا

بودیم ز ذرات به خورشید رخش نی *** الفرع رئینا والی الاصل رجعنا

روزی که دل از عین تعلق به تو بستیم *** من غیرک یاقرة عینی و قطعنا

در زاریم از ضعف عمل پیش تو صد ره *** ضعف الفرغ الاکبر و یارب فزعنا

در دار شفایت مرضی دفع نکردیم *** لکن کسل الروح من الروح و قعنا

گر محتشم از غم علم عین نگون کرد *** انا علم البهجة بالهم رفعنا

۲۳-۳۹- غزل ۷۳ شهریار

از غم جدا مشو که غنا می‌دهد به دل *** اما چه غم غمی که خدا می‌دهد به دل

گریان فرشته‌ای‌ست که در سینه‌های تنگ *** از اشک چشم نشو و نما می‌دهد به دل

این صبر تلخ و نغمه شیرین طبیب ماست *** با اشک شور خود که شفا می‌دهد به دل

چون شیر مادران که بُوَد مستحیل خون *** غم هم به استحاله غذا می‌دهد به دل

بس خنده‌ها که ظلم تن و ظلمت دل است *** ای زنده باد غم که ضیا می‌دهد به دل

تا عهد دوست خواست فراموش دل شدن *** غم می‌رسد به وقت و وفا می‌دهد به دل

دل پیشواز ناله رود ارغنون نواز *** نازم غمی که ساز و نوا می‌دهد به دل

این غم غبار یار و خود از ابر این غبار *** سر می‌کشد چو ماه و صلا می‌دهد به دل

سلطان دل صلای «بَلا للوَلا» زده است *** تا دل ولیّ اوست بلا می‌دهد به دل

فتح از مجاهدی‌ست که دل در جهاد نفس *** تا شد اسیر، جان به فدا می‌دهد به دل

صحرا و سنگلاخ ضلال است، هوشدار *** این غم نشان راه هدا می‌دهد به دل

غم خضر ما و چشمه‌اش این چشم اشکبار *** وین چشمه قطره قطره بقا می‌دهد به دل

ای اشک شوق آینه‌ام پاک کن ولی *** زنگ غمم مبر که صفا می‌دهد به دل

غم صیقل خداست خدایا ز ما مگیر *** این جوهر جلی که جلا می‌دهد به دل

قانع به استخوانم و از سایه تاج‌بخش *** با همتی که بال هما می‌دهد به دل

تسلیم با قضا و قدر باش شهریار *** وز غم جزع مکن که جزا می‌دهد به دل

۲۳-۴۰- غزل ۷۳ طبیب اصفهانی

تا قیامت دمد از خاک من خون آلود *** لاله از سینه چاک و کفن خون آلود

صبح از جامه رنگین شفق مستغنیست *** پیر کنعان چه کند پیرهن خون آلود

می توان یافت که در پای دلش خاری هست *** گل کند از لب هر کس سخن خون آلود

گرچه خون می خورد از رشگ رخت گل به چمن *** می کند وصف ترا با دهن خون آلود

اشگ خونین همه از دیده حیران ریزد *** گر در آئینه فتد عکس من خون آلود

خون خجلت نشود شسته بخون چند طبیب *** شوئی از دیده خونبار تن خون آلود

۲۳-۴۱- قصیده ۳۷ مجد همگر

کجاست آن صنم سرو قد سیم اندام *** کجاست آن بت خورشید روی ماه غلام

شگرف شاهد شمشاد قد شیرین لب *** همای فاخته طوق و تذرو کبک خرام

عقاب کنیه و طاووس حسن و طوطی خط *** سیم اندام

شکسته قیمت شکر به لعل مرجان رنگ *** ببرده رونق عنبر به خط غالیه فام

گسسته رسته پروین بدان دو رسته در *** نهفته چهره چون خور به زلف همچو غمام

به ماه و سرو اگر خوانمش روا نبود *** که ماه و سرو ندارند حسن آن مه تام

چو ماه بودی اگر مه در آمدی به سخن *** چو سرو بودی اگر سرو برگرفتی گام

نیافت ماه سخنگوی را کسی به جهان *** ندید سرو روان را کسی به هیچ ایام

فروغ عارض او از کجا و مه ز کجا *** لطافت قد او خود کدام و سرو کدام

۲۳-۴۲- غزل ۳۷ مجد همگر

غم از دلم به جدائی جدا نمی گردد *** دلم ز بند ملامت رها نمی گردد

دل مرا ز غم عشق سرزنش مکنید *** که دل به سرزنش از عشق وا نمی گردد

چو ذره ئیست دل من هوا پرست از مهر *** که ذره ای ز هوائی جدا نمی گردد

چگونه من به تن خویش پارسا گردم *** که پادشاه تنم پارسا نمی گردد

دلم به گرد بلاگشت و مبتلا شد او *** چه خوش دلی که به گرد بلا نمی گردد

مگر که بر غم او تنگ شد جهان فراخ *** که جز به گرد دل تنگ ما نمی گردد

۲۳-۴۳- دو بیتی ۱۰۸ باباطاهر

بوره ای روی تو باغ بهارم *** خیالت مونس شبهای تارم

خدا دونه که در دنیای فانی *** بغیر عشق ته کاری ندارم

۲۳-۴۴- رباعی ۱۰۸ ابوسعید ابوالخیر

ایزد که جهان به قبضه قدرت اوست *** داده‌ست ترا دو چیز کان هر دو نکوست

هم سیرت آنکه دوست داری کس را *** هم صورت آنکه کس ترا دارد دوست

۲۳-۴۵- قصیده ۱۰۸ سنایی

روحی فداک ای محتشم لبیک لبیک ای صنم *** ای رای تو شمس‌الضحی وی روی تو بدرالظلم

مایه ده آدم تویی میوه دل مریم تویی *** همشهری زمزم تویی یا قبلة الله فی العجم

دانم که از بیت‌اللهی شیری بگو یا روبهی *** در حضرت شاهنشهی بوالقاسمی یا بوالحکم

نی نی پیت فرخ بود خلقت شکر پاسخ بود *** آنرا که چونین رخ بود نبود حدیثش بیش و کم

ای جان جانها روی تو آشوب دلهای موی تو *** وندر خم گیسوی تو پنهان هزاران صبحدم

رو رو که از چشم و دهان خواهی عیان خواهی نهان *** خلق جهان را از جهان هم کعبه‌ای و هم صنم

رویت بنامیزد چو مه زلفت بنامیزد سیه *** هم عذر با تو هم گنه هم نور با تو هم ظلم

هر چینت از مشکین کله دارد کلیمی در تله *** هر بوست از لب حامله دارد مسیحی در شکم

از باد و آتش نیستی تو آب و خاکی چیستی *** جم را بگو تا کیستی او را روانی ده ز شم

چون عشق را ذات آمدی نفی قرابات آمدی *** چون در خرابات آمدی کم کن حدیث خال و عم

بر رویت از بهر شرف با ما گه قهر و لطف *** گه لعل گوید «لا تخف» گه جزع گوید «لا تنم»

رویت بهی تریاقفا بالا سهی تریاقبا *** منعت غنی‌تر یا عطا ذاتت هنی تر یا شیم

گیرم کرم وقت کرب ز اهل عجم باشد عجب *** باری تو هستی از عرب این الوفا این الکرم

ما را شرابی یار کن یا چیزکی در کار کن *** گر نور نبود نار کن آخر نباشد کم ز کم

از دستت ار آتش بود ما را ز گل مفرش بود *** هرچ آید از تو خوش بود خواهی شفا خواهی الم

ان لم یکن طود فتل ان لم یکن وبل فطل *** ان لم یکن خمر فخل ان لم یکن شهد فسم

گر طاق نبود کم ز پل گر طوق نبود کم ز غل *** ور عز نبود کم ز ذل ور مدح نبود کم ز ذم

صحرای مغرب چارسو بگرفت زاغ تنگخو *** سیمرغ مشرق را بگو تا بال بگشاید ز هم

هم گنج داری هم خدم بیرون چه از کتم عدم *** بر فرق آدم نه قدم بر بال عالم زن علم

انجم فرو روب از فلک عصمت فرو شو از ملک *** بر زن سما را بر سمک انداز در کتم عدم

کم کن ز کیوان نام را بستان ز زهره جام را *** جوشن بدر بهرام را بشکن عطارد را قلم

نه چرخ‌مان نه قدر او نه عقل نه صدر او *** نه جان‌مان نه غدر او نه خیل‌مان و نه حشم

بیرون خرام و برنشین بر شهپر روح‌الامین *** آخر گزافست این چنین تو محتشم او محتشم

تا کی ز کاس ذوالیزن گاهی عسل گاهی لبن *** می کش بسان تهمتن اندر عجم در جام جم

می‌کش که غمها می‌کشد اندوه مردان وی کشد *** در راه رستم کی کشد جز رخش رخت روستم

بستان الاهی جام را بردار از آدم دام را *** در باز ننگ و نام را اندر خرابات قدم

از عشق کانی کن دگر وز باده جانی کن دگر *** وز جان جهانی کن دگر بنشین درو شاد و خرم

یک دم بکش قندیل را بیرون کن اسرافیل را *** دفتر بدر جبریل را نه لا گذار آنجا نه لم

تو بر زمین آن مهتری کز آسمانها برتری *** ای نور ماه و مشتری قسام را هستی قسم

نور فلک را مایه‌ای روح ملک را دایه‌ای *** بر فرق عالم سایه‌ای شد فوق و تحت از تو خرم

امروز و فردا از آن تست اصل دو عالم جان تست *** رضوان کنون مهمان تست ارواح را داری خدم

کونین را افسر تویی بر مهتران مهتر تویی *** بر بازوان شهپر تویی بنوشت چون نامت قلم

هر کو ز شوقت مست شد گر نیستی بد هست شد *** خوبی به چشمت گست شد شد ایمن از جور و ستم

ای چرخ را رفعت ز تو ای ملک را دولت ز تو *** ای خلد را نعمت ز تو قلب‌ست بی‌نامت درم

در کعبه مردان بوده‌اند کز دل وفا افزوده‌اند *** در کوی صدق آسوده‌اند محرم تویی اندر حرم

از دور آدم تا به ما از انبیا تا اولیا *** نی بر زمین نی بر سما نامد چو تو یک محترم

در حسرت دیدار تو در حکمت گفتار تو *** هر ساعت از اخبار تو بر زعفران بارم به قم

فردوس زان خرم شدست وز خرمی مفخم شدست *** جای نبی آدم شدست کز نام تو دارد رقم

چون تو برفتی از جهان گشت از جهان حکمت نهان *** آمد کنون مردی چنان کز علم تو دار علم

دارد حدیثش ذوق تو از کارخانه شوق تو *** نوشید شرب ذوق تو زان بست بر مهرت سلم

هر جا که او منزل کند از مرده جان حاصل کند *** زیرا که کار از دل کند فارغ شد از کار شکم

در خواب جانش داده‌ای آب روانش داده‌ای *** بر خود نشانش داده‌ای چون گشت موجود از عدم

چون بر سر منبر شود شهری پر از گوهر شود *** بر چرخ نطقش بر شود روح‌الامین گوید نعم

بگشای کوی آنک قدم بر بای عقل آنک عدم *** بفزای عشق آنک حرم بنمای روی آنک ارم

جان کن فدای عاشقان اندر هوای عاشقان *** بر تکیه جای عاشقان شعر سنایی کن رقم

۲۳-۴۶- قصیده ۱۰۸ ناصرخسرو

ای خردمند و هنر پیشه و بیدار و بصیر *** کیست از خلق به نزدیک تو هشیار، و خطیر

گر خطیر آن بودی که‌ش دل و بازوی قوی است *** شیر بایستی بر خلق جهان جمله امیر

ور به مال اندر بودی هنر و فضل و خطر *** کوه شغنان ملکی بودی بیدار و بصیر

ور به خوبی در بودی خطر و بخت بلند *** سرو سالار جهان بودی خورشید منیر

نه بزرگ است که از مال فزون دارد بهر *** آن بزرگ است که از علم فزون دارد تیر

ای شده مغفر چون قیر تو بردست طمع *** شسته بر درگه بهمان و فلان میر چو شیر

مال در گنج شهان یابی و، در خاطر من *** هر چه یک مال خطیر است دگر مال حقیر

شیر بر مغفر چون قیر تو، ای غافل مرد *** روز چون شیر همی ریزد و شب‌های چو قیر

آن نه مال است که چو دادیش از تو بشود *** زو ستاننده غنی گردد و بخشنده فقیر

آن بود مال که گر زو بدهی کم نشود *** به ترازوی خرد سخته و بر دست ضمیر

مال من گر تو اسیر افتی آزاد کندت *** مال شاهانت گرفت از پس آزادی اسیر

نیست چون مال من اموال شهان جز که به نام *** چون به تخم است چو نرگس نه به بوی خوش سیر

نشود غره خردمند بدان ک «ز پس من *** چون پس میر نیاید نه تگین و نه بشیر»

قیمت و عزت کافور شکسته نشده‌است *** گر ز کافور به آمد به سوی موش پنیر

خطر خیر بود بر قدر منفعتش *** گر خطیر است خطیر است ازو نفع پذیر

همچنان چون نرسد بر شرف مردم خر *** نرسد بر خطر گندم پر مایه شعیر

زانکه خیرات تو از فرد قدیر است همه *** بر تو اقرار فریضه است بدان فرد قدیر

خطری را خطری داند مقدار و خطر *** نیست آگاه زمقدار شهان گاه و سریر

کور کی داند از روز شب تار هگرز؟ *** کر بنشناسد آوای خر از ناله زیر

نه هر آن چیز که او زرد بود زر بود *** نشود زر اگر چند شود زرد زریر

کرم بسیار، ولیکنت یکی کرم کند *** حاصل از برگ شجر مایه دیبا و حریر

مردمان آهن بسیار بسودند ولیک *** جز به داوود نگشت آهن و پولاد خمیر

دود ماننده ابر است ز دیدار ولیک *** نبود دود لطیف و خنک و تر و مطیر

شرف خویش نیاورد ونیاردت پدید *** تا نبوئیش اگر چند ببینیش عبیر

شرف خیر به هنگام پدید آید ازو *** چون پدید آمد تشریف علی روز غدیر

بر سر خلق مرو را چو وصی کرد نبی *** این به اندوه در افتاد ازو وان به زحیر

حسد آمد همگان را زچنان کار و ازو *** برمیدند و رمیده شود از شیر حمیر

او سزا بد که وصی بود نبی را در خلق *** که برادرش بدو بن عم و داماد و وزیر

پشت احکام قران بود به شمشیر خدای *** بهتر از تیغ سخن را نبود هیچ ظهیر

کی شناسی به جز او را پدر نسل رسول؟ *** کی شناسی به جز او قاسم جنات وسعیر؟

بی‌نظیر و ملی آن بود در امت که نبود *** مر نبی را به جز او روز مواخات نظیر

بی نظیر و ملی آن بود که گشتند به قهر *** عمرو و عنتر به سر تیغش خاسی و حسیر

ذوالفقار ایزد سوی که فرستاد به بدر؟ *** زن و فرزند که را بود چو زهرا و شبیر؟

بر سر لشکر کفار به هنگام نبرد *** چشم تقدیر به شمشیر علی بود قریر

روز صفین و به خندق به سوی ثغر جحیم *** عاصی و طاغی را تیغ علی بود مشیر

نه به مردی زد گر یاران او بود فزون؟ *** شرف نسبت و جود و شرف علم مگیر

ای که بر خیره همی دعوی بیهوده کنی *** که «فلان بوده‌است از یاران دیرینه و پیر»

شرف مرد به علم است شرف نیست به سال *** چه درائی سخن یافه همی خیره بخیر؟

چونکه پیری نفرستاد خداوند رسول؟ *** یا از این حال نبود ایزد دادار خبیر؟

جز که پیر تو نبودی به سوی خلق رسول *** گر به‌سوی تو فگنده‌ستی یزدان تدبیر

یافت احمد به چهل سال مکانی که نیافت *** به نود سال براهیم ازان عشر عشیر

علی آن یافت ز تشریف که زو روز غدیر *** شد چو خورشید درفشنده در آفاق شهیر

گر به نزد تو به پیری است بزرگی، سوی من *** جز علی نیست بنایت نه حکیم و نه کبیر

با علی یاران بودند، بلی، پیر ولیک *** به میان دو سخن گستر فرق است کثیر

به یکی لفظ رسانید، بلی، جمله کتاب *** از خداوند پیمبر به کبیر و به صغیر

لیکن از نامه همه مغز به خواننده رسد *** ورچه هر دو بپساورش دبیر و نه دبیر

جز که حیدر همگان از خط مسطور خدا *** با بصرهای پر از نور بماندند ضریر

از سخن چیز نیابد به جز آواز ستور *** مردم است آنکه بدانست سرود از تکبیر

معنی از قول علی دارد و آواز جز او *** مرد باید که ز تقصیر بداند توفیر

تو به آواز چرا می رمی از شیر خدا *** چون پی‌شیر نگیری و نباشی نخچیر؟

۲۳-۴۷- غزل ۱۰۸ محتشم کاشانی

هرکس نکرد ترک سر از اهل درد نیست *** در پای دوست هر که نشد کشته مرد نیست

ناصح مور ز مهر و غم درد ما مخور *** ما عاشقیم و در خور ما غیر درد نیست

می‌ریزم از دو دیده به یاد تو اشک گرم *** شبها که همدمم به جز آه سرد نیست

بر درگهت که نقد دو عالم نثار اوست *** ما را ز انفعال به جز روی زرد نیست

جمعند وحشیان همه بر من همین دل است *** آن وحشی که با من صحرانورد نیست

تهمت کش وصالم و در گرد کوی تو *** جز گرد کوچه بهر من کوچه گرد نیست

هرچند دل رفیق غم و درد و محنت است *** جمعست خاطرم که به کوی تو فرد نیست

شبها به دوستان چو خوری باده یاد کن *** از محتشم که یک نفسش خواب و خورد نیست

۲۳-۴۸- غزل ۱۰۸ حزین لاهیجی

چه حسن است این که مجنون می کند عقل فسونگر را؟ *** چه رنگ است این که در خون می کشد، دامان محشر را؟

صفایی کز دم صبح بنا گوش تو می بینم *** به خون رشک خواهد غوطه دادن، مهر خاور را

به چشم کم ندیدی ناز خونریز اسیرانش *** اگر می بود پروای نگاه، آن چشم کافر را

چه استغناست کز چشم سیه مست تو می بینم؟ *** به خونم تشنه کرد آن تیغ مژگان ستمگر را

حزین رسوا بود هر چند داغ سینه، می پوشم *** چه سان پنهان توانم درگریبان کرد اختر را؟

۲۳-۴۹- اقبال لاهوری » پیام مشرق » بخش ۱۰۸ - ز آغاز خودی کس را خبر نیست

ز آغاز خودی کس را خبر نیست *** خودی در حلقه شام و سحر نیست

ز خضر این نکته نادر شنیدم *** که بحر از موج خود دیرینه تر نیست

۲۳-۵۰- غزل ۱۰۸ شاه نعمت الله ولی

با تو گویم که چیست جام و شراب *** به مَثل نزد ما چو آب و حباب

خوش بیا سوی ما در این دریا *** عین ما را به عین ما دریاب

موج و دریا یکیست تا دانی *** نظری کن به چشم ما در آب

صورت و معنئی که می نگرم *** سبب است و مُسببُ الاسباب

هر که گوید که غیر او دیدم *** دیده نقش خیال او در خواب

آفتاب است و ماه گویندش *** نور مهر است و نام او مهتاب

نعمت الله خدا به من بخشید *** یافتم خوش عطائی از وهّاب

۲۳-۵۱- غزل ۱۸۰ شاه نعمت الله ولی

چشم ما روشن به نور الله ماست *** همچو نور روی نور الله ماست

هست نور الله را خیری دگر *** پادشاهست او و این و آن گداست

جز وصال او نمی خواهم دگر *** غیر عشق او دگر باد صبا است

از برای عمر جاویدان او *** دایما ورد زبان ما دعاست

هر که بد گوید ورا نیکش مباد *** بر صوابست او و بر دیگر خطاست

آفتاب ار نور رویش روشنست *** مه ز عکس روی خوبش با صفاست

باشد او سر ، خلیل الله من *** لاجرم سر حلقه هر دو سراست

۲۳-۵۲- غزل ۱۸۰ فروغی بسطامی

دوش زلف سیهت بنده‌نوازی‌ها کرد *** دل دیوانه به زنجیر تو بازی‌ها کرد

آتش چهره تو مجمره‌سوزی‌ها داشت *** عنبرین طره تو غالیه‌سازی‌ها کرد

لب پر شکر تو شهدفشانی‌ها داشت *** چشم افسونگر تو سحر طرازی‌ها کرد

تا نسیم سحر از جعد بلندت دم زد *** عمر کوتاهم از این قصه درازی‌ها کرد

تا فروغی دلش از شوق فروزان گردد *** چین کاکل به سرت چتر فرازی‌ها کرد

۲۳-۵۳- غزل ۱۸۰ محتشم کاشانی

فلک به من نفسی گرچه سر گرانش کرد *** دگر به راه تلافی سبک عنانش کرد

زبان ز پرسش حالم اگر کشید دمی *** دمی دگر به من اقبال هم زبانش کرد

فشاند مرغ دلم را روان به ساعد زلف *** به سنگ جور چو آشفته آشیانش کرد

نداده بود دلم را به چنگ غصه تمام *** که بازخواست به صد عذر و شادمانش کرد

دلم هنوز ز دریای غم کناری داشت *** که غرق مرحمت از لطف بیکرانش کرد

دمی که تیر ستم در کمان خشم نهاد *** کشید بر من و سوی دگر روانش کرد

چو خواست قدر نوازش بداند این دل زار *** نخست پیش خدنگ بلا نشانش کرد

غرض ستیزه نبودش که نقد قلب مرا *** کشید بر محک جور و امتحانش کرد

عنان همرهی از دست محتشم چو کشید *** نهفته بدرقه لطف همعنانش کرد

۲۳-۵۴- قصیده ۱۸۰ ناصرخسرو

حکمتی بشنو به فضل ای مستعین *** پاک چون ماء معین از بومعین

چون بهشتت کی شود پر نور دل *** تا درو ناید ز حکمت حور عین؟

دل به حورالعین حکمت کی رسد *** تا نگردد خالی از دیو لعین؟

دل خزینه علم دین آمد، تو را *** نیست برتر گوهری از علم دین

مکر دیوان و هوس‌ها را منه *** در خزینه علم رب‌العالمین

جان تو بر عالم علوی رسد *** چون کنی مر علم را باجان عجین

دین و دنیا هر دوان مر راست راست *** راستی را دار دین راستین

اسپ دنیا دست ندهد مر تو را *** تا ز علم و راستی ننهیش زین

گرم و خشک و سرد و تر چون راست شد *** راستیشان کرد شیر و انگبین

راستی با علم چون همبر شدند *** این ازان پیدا نباشد آن ازین

دین چه باشد جز که عدل و راستی؟ *** چیز باشد جز که خاک و آب طین؟

علم را فرمودمان جستن رسول *** جست بایدت ار نباشد جز به چین

«قیمت هر کس به قدر علم اوست» *** همچنین گفته است امیرالمؤمنین

خوب گفتن پیشه کن با هر کسی *** کاین برون آهنجد از دل بیخ کین

مر سخن را گندمین و چرب کن *** گر نداری نان چرب و گندمین

خوب گفتار، ای پسر، بیرون برد *** از میان ابروی دشمنت چین

با عمل مر قول خود را راست‌دار *** این چنان باید که باشد آن چنین

مر مرا شکر چرا وعده کنی *** گرت سنگ است، ای پسر، در آستین؟

مر مرا آن ده که بستانی همان *** گاه چونی کور و گاهی دور بین؟

دادخواهی ور بخواهند از تو داد *** پس به خاک اندر چه مالی پوستین؟

از قرین بد حذر بایدت کرد *** کز قرین بد بیالاید قرین

زر ندیده‌ستی که بی‌قیمت شود *** چون بیندائیش بر چیزی مسین

گاه نیک و بد هگرز ایمن مباش *** بر زمانه بی‌قرار ناامین

آسیائی زود گرد است این و تیز *** زو نه شاید بود شاد و نه حزین

جز که محدث نیست چیزی جز خدای *** نه زمان و نه مکان و نه مکین

گر مسلمانی به دین اندر برو *** بر طریق و راه خیر المرسلین

بر ره آن رو به دین کوت آفرید *** خود برای خویش دینی مافرین

مافرین دینی به نادانی کزان *** بر تنت نفرین کند جان آفرین

از محمد عیب اگر نامد تو را *** چون کنی هزمان امامی به گزین؟

خشم را طاعت مدار ایرا که خشم *** زیر دامن در بلا دارد دفین

بر پشیمانی خوری از تخم خشم *** خود مکار این تخم و زو این بر مچین

پارسائی را کم آزاری است جفت *** شخص دین را این شمال است آن یمین

گر نخواهی که‌ت بیازارد کسی *** بر سر گنج کم‌آزاری نشین

خوی نیکو را حصار خویش گیر *** وز قناعت بر درش زن زوفرین

علم جوی و طاعت‌آور تا به جان *** زین تن لاغر برون آئی سمین

نازنین جان را کن، ای نادان، به علم *** تن چه باشد گر نباشد نازنین؟

چون از اینجا جان تو فربی رود *** تن چه فربی چه نزار اندر زمین

خامشی به چون ندانی گفت نیک *** نانهاده به بخوان نان ارزنین

خود زبان از هردوان کوتاه کن *** چون همی نفرین ندانی ز افرین

حکمت از هر کس که گوید گوش دار *** گر مثل طوغانش گوید یا تگین

یاسمین را خوش ببوید هر کسی *** گرچه از سرگین برآید یاسمین

پند خوب و شعر حجت را بدار *** یادگار از بومعین ای مستعین

۲۳-۵۵- غزل ۱۸۰ حکیم نزاری 

اگر عنایت غم نیستی که یار من است *** که را غم من و اندوه بیشمار من است

غم تو یک نفس از من نمی شود غایب *** هم اوست در همه عالم که یارغار من است

مرا نه یار و نه اغیار جز تو یاری نیست *** غمی دگر نخورم چون غم تو یار من است

به دام زلف تو افتادم و عجب تر این *** که من مقیدم و دام من شکار من است

اگر به وصل نخواهی نواخت واویلا *** که مالک غم هجران در انتظار من است

نهاده ام سر بیچارگی و مسکینی *** همین دگر چه به بازوی اقتدار من است

به ترک هستی خود گفتن و به بودن نیست *** نه مرد کار چنینم اگر نه کار من است

ز پیر عشق شنیدم که گفت هر حلّاج *** نه رازدار انا الحق نه مرد دار من است

شدم ز دست وگر باورت نمی شود *** به خاک پای تو سوگند استوار من است

ز بس که خون دل از چشم من فرو ریزد *** گمان برند که یاقوت در کنار من است

رعایتی دگرم گر نمی کنی باری *** همین قدر که نزاری زار زار من است

۲۳-۵۶- غزل ۱۸۰ حزین لاهیجی

تلقین حجت از لب جانانم آرزوست *** من کافر محبتم، ایمانم آرزوست

کمتر نیم ز شبنم حیران درین چمن *** یک چشم، دیدن رخ جانانم آرزوست

چون بهله خاطر از کف بی حاصلم گرفت *** دستی حریف چاک گریبانم آرزوست

ای ابر فیض بر من آتش جگر ببار *** بیش ازگیاه سوخته، بارانم آرزوست

دل را ز مهر تازه جوانان بریده ام *** با پیر دیر، بستن پیمانم آرزوست

ناید سرم به سدره و طوبی فرو، حزین *** ظلّ لوای شاه خراسانم آرزوست

۲۳-۵۷- غزل ۱۸۰ فیض کاشانی

به زهر آلوده مژگان خواهدم کشت *** طبیب من به درمان خواهدم کشت

ندارد هیچ پروایی دل من *** تغافل‌های جانان خواهدم کشت

به نازی یا نگاهی سازدم کار *** به لطفی یا به احسان خواهدم کشت

به خوابم دوش حرف وصل می‌گفت *** مگر امروز هجران خواهدم کشت

ملامت گو چه می‌خواهد ز جانم *** کرانی زین کرانان خواهدم کشت

مگر اینان به شیرینی کشندم *** وگرنه زهر آنان خواهدم کشت

به رسوایی و شیدایی زن ای فیض *** وگرنه درد هجران خواهدم کشت

۲۳-۵۸- اقبال لاهوری » ارمغان حجاز » بخش ۱۸۰ - وجودش شعله از سوز درون است

وجودش شعله از سوز درون است *** چو خس او را جهان چند و چون است

کند شرح اناالحق همت او *** پی هر «کن» که میگوید «یکون» است

۲۳-۵۹- ملا احمد نراقی » مثنوی طاقدیس » بخش ۱۸۰ - در بیان رجوع به حکایت خلیل الرحمن

او دویدی خود سوی آن بحر تف *** بلکه گزگز جستی از شوق و شعف

اینچنین تا قرب دره آمدند *** عالمی کافر در آنجا صف زدند

دره ها دیدند اندر اشتعال *** شعله ها اندر جنوب و در شمال

سرکشیده شعله ها تا کهکشان *** بر یسار و بر یمین آتش فشان

از تف جانسوز آن آتش کجا *** می تواند کس گذارد پیش پا

لیکن ابراهیم از شوق شرر *** هر زمان می خواست آید پیشتر

نی ز آتش بیم او را و نه باک *** در دلش چیزی نه جز دانای پاک

حکم تکلیفش نبدگر پای بند *** پاره کردی او دو صد زنجیر و بند

صد کمند آهنین بگسیختی *** جانب آتش دوان بگریختی

بلکه صد دریای آتش بیدرنگ *** در کشیدی خود بیکدم چون نهنگ

آب بود آن آتش و ماهی خلیل *** وه چو آبی کوثری یا سلسبیل

لیک تکلیفش نگهداری نمود *** از ره تکلیف خودداری نمود

پس ببستند آن گروهش دست و پا *** تا به آتش افکنندش از جفا

قرب آتش بود لیکن چون محال *** مانده حیران آن گروه بدخصال

چون در آتش افکنند آن شاه را *** پس بسوزانند مهر و ماه را

کامد آن ابلیس چون پیری کهن *** چاره جوشد در ماین انجمن

همچو کنکاران برایشان رخ نمود *** پرده از رخسار کنکاری گشود

دادشان تعلیم علم منجنیق *** منجنیقی ساخت بهر آن فریق

پس نشانیدندش اندر منجنیق *** آن خلیل پادشاه بی رفیق

منجنیق از تاب خجلت تب گرفت *** روز شد تاریک و رنگ شب گرفت

سرد شد بر جان خود آن دم اثیر *** زآتش غم سوخت جان زمهریر

آن سه عنصر در گریز از بار خود *** در تحیر آتش اندر کار خود

چون نسوزانم که اینم اقتضاست *** طبع من سوزنده از امر خداست

چون بسوزم این خلیل داور است *** خلق عالم را دلیل و رهبر است

دیده از دیدن فروبست آفتاب *** چرخ را آمد سکون خاک اضطراب

سربسر اجزای عالم منتظر *** تا چه فرماید ملیک مقتدر

باد در جولان که تا گوید خدا *** اندران شهر افکند آن شعله ها

سرکشیده آب تا فرمان رسد *** خویش را برقلزم آتش زند

آتش بیچاره خود آماده بود *** تا از آن گبران برآرد گرد و دود

منتظر خاک و گشوده صد دهان *** تا ببلعد زمره ی نمرودیان

مشکها بر دوش بگرفته سحاب *** تا چه آید از خدا او را خطاب

موجها آورده دریاها به لب *** تا چه فرمان آید ایشان را ز رب

صف کشیده جمله مرغان در هوا *** تا کنند اندر رهش جانها فدا

کعبه سر برداشت ز اقطار حرم *** تا ببیند حال معمار حرم

دلو بر کف چاه زمزم در صدد *** تا مگر آبی بر آن آتش زند

اضطراب افتاد در رکن و مقام *** شد صفا بی نظم و مروه بی نظام

چون کشیدند آن طناب منجنیق *** واخلیلا شد بلند از هر فریق

شورشی افتاد در این نه قباب *** در ثوابت گشت پیدا انقلاب

شور و غوغا شد بپا در لامکان *** غلغله افتاد اندر قدسیان

غرفه ی بالائیان بی نور شد *** حلقله ی کروبیان پرشور شد

صف طاعات ملک از هم بریخت *** رشته ی تسبیح طاعتشان گسیخت

های و هوئی گشت پیدا در فلک *** وحشتی افتاد در موج ملک

جمله افتادند در عجز و نیاز *** کای خدا ای پادشاه کارساز

یک موحد نیست جز او در زمین *** نیست یکتن حق پرست راستین

چون پسندیش ای خدای بی قرین *** اینچنین مغلوب قوم ظالمین

در بسیط خاک و اقلیم شهود *** جز سرش در سجده ات ناید فرود

در زمین جز او دل هشیار نی *** غیر او شبها کسی بیدار نی

جز دلش یکدل به امید تو نیست *** یک زبان گویای توحید تو نیست

کف به درگاهت جز او کس برنداشت *** تخم مهرت را کسی جز او نکاشت

ای دریغ از ناله شبهای او *** ای دریغ از هی هی و هیهای او

ای دریغ از قامت خم گشته اش *** از دل بریان خوش آغشته اش

وان از فریاد یارب یاربش *** گریه های روز و افغان شبش

سینه ی پاکش محبتهای توست *** هم دل او خلوت تو گاه توست

کی توان دیدن چنین او را زبون *** ای خدا در پنجه ی این قوم دون

یا بگو تا جمله جانبازی کنیم *** با وی اندر آتش انبازی کنیم

همراه او تن در آتش درزنیم *** آتش اندر بال و اندر پر زنیم

چون خلیل تو بسوزد ای جلیل *** جان ما هم در رهش باشد سبیل

یا بده دستوری ای سلطان جان *** تا زنیم آتش بر این نمرودیان

کوههاشان جمله بر سر افکنیم *** جسمشان با خاک ره یکسان کنیم

لرزه اندازیم بر اندام خاک *** خاک را از لوثشان سازیم پاک

سرنگون سازیم شهرستان شان *** هم بسوزانیم خانمان آن

یا بفرما تا به او یاری کنیم *** مر خلیلت را نگهداری کنیم

روز و شب گردیم اندر کوی او *** چشم بد سازیم دور از روی او

پر کشیم و تا به افلاکش بریم *** هم برون زین خاک ناپاکش بریم

شد خطاب از حق به آن کروبیان *** کی برای خدمتم بسته میان

هست دستوری شما را سربسر *** سوی خاکستان کنید اکنون سفر

مر خلیلم را هواداری کنید *** گر یکی گوید دوصد چندان کنید

۲۳-۶۰- قصیده ۱۸۰ کمال الدین اسماعیل «وله ایضاً یمدحه ببلد النّشابور»

جهان کرم پادشاه شریعت *** که هستت بر اقلیم دین شهر یاری

تو آن سرفرازی که فیض بنانت *** بریزد همی آب ابر بهاری

تو آنی که روی قدرت توانی *** که پیشانی شیر گردون بخاری

تو آن فیض بخشی که در روز جودت *** چو کان گشت دریا زبس خاکساری

فلک از سر صدق تو صبگاهی *** کند در هوایت چو من جان سپاری

مزاج صبازان سبب روح بخش است *** که کردست با خلقت آمیزگاری

درختان لطف ترا میوه آبی *** نهنگان خشم ترا معده ناری

قضا کی شدی ضامن رزق مردم ؟ *** اگر نه کفت را گرفتی بیاری

گشایش زجود تو می یابد ارنی *** عروق امل را ببندد مجاری

بگاورسۀ مشک بر صفحۀ سیم *** کند کلک تو هر زمان خرده کاری

بقای ابد را به محشر همانا *** بمسمار مهرت بود استواری

خور تیغ زن گرچه هرشب زبأست *** درین خاک توده گزیند تواری

ضمیر تو هر روز گیسو کشانش *** ببازار گیتی برآرد بخواری

وقار ترا کوه می خوانم انصاف *** ازین بیشتر چون بود بردباری

بسیلاب انعام تو شسته گردد *** ز روی جهان وصمت خاکساری

قضا را بس است این قدر شغل کورا *** بدیوان حکمت بود پیشکاری

کسی را که یک ذرّه در سایه گیری *** زخورشید تابان سرش برگذاری

سوی مهر اگر بنگرد تیز کینت *** چو سایه بخاک اندر افتد بزاری

تو سلطان سیّار کان وجودی *** چو خورشید ازین روی لندر مداری

بقدر و بزرگی علی رغم دشمن *** بحمدالله امروز هریک هزاری

فلک رفعتا ! پیش صدر توام هیچ *** زبان سخن نیست از شرمساری

درین چند روز از جفا آن کشیدم *** که گر برشمارم تو باور نداری

چه از خاصۀ خود، چه از خویش و پیوند *** چه از شرمساری ، چه از سوگواری

همانا که اندر ازل کار ما را *** قرار افتادست بر بی قراری

کسی را که تیره شود آب دولت *** زآب حیاتش بود ناگواری

سزاوار آنی و در خورد اینم *** که بر ما و بر عجز ما رحمت آری

از آن می نمائیم بر جرم اقدام *** که عفوت زما می کند خواستاری

غریب و پراکنده و مستمندیم *** تبه حال و حیران زبد روزگاری

نباشد ترا ضایع از کردکارت *** اگر بی کسان را کنی دستیاری

حقوق قدیمیِ ما خود رها کن *** نه هستیم آخر ترا زینهاری

چو هرکس رسیدند از دولت تو *** باسب و ستور و مهد و عماری

اگر خسته یی را زشوق رکابت *** کند فی المثل آرزوی سواری

توقّع چنانست کز من دعا گوی *** بحکم کرم این گنه در گذاری

بر اهل نیشابور فرخنده بادا *** قدوم تو در دولت کامکاری

۲۳-۶۱- غزل ۱۸۰ آشفته شیرازی

ز عشق روی تو هر کو مرا نمود ملامت *** به یک مشاهده از عمر رفته داشت شکایت

کسی ز شنعت اعدا ز دوست روی نتابد *** که همدمند ز آغاز عاشقی و ملامت

تمام وحشت مردم به حشر این بود و بس *** که شام هجر درآید به جای روز قیامت

گناه دیگری از دیگری نخواسته ایزد *** مراست دیده نظرباز و دل کچیده غرامت

طمع ز جان ببرد هر که جا گزید در آتش *** ز عشق دم نزند هر که راست میل سلامت

ز نو قیامت دیگر کنی به پای همانا *** به محشر ار بخرامی بتا به آن قد و قامت

ز کوی میکده کی رو کنم به صومعه زاهد *** که من ز پیر مغان دیده‌ام هزار کرامت

گذر ز کوی تو کردن به خلق بس شده مشکل *** ز بس که قافله دل فکنده رحل اقامت

ز خلق راز من آشفته کی نهفته بماند *** که هست چهره و اشکم به درد عشق علامت

۲۳-۶۲- غزل ۸۱۰ مولانا

باز شیری با شکر آمیختند *** عاشقان با همدگر آمیختند

روز و شب را از میان برداشتند *** آفتابی با قمر آمیختند

رنگ معشوقان و رنگ عاشقان *** جمله همچون سیم و زر آمیختند

چون بهار سرمدی حق رسید *** شاخ خشک و شاخ تر آمیختند

رافضی انگشت در دندان گرفت *** هم علی و هم عمر آمیختند

بر یکی تختند این دم هر دو شاه *** بلک خود در یک کمر آمیختند

هم شب قدر آشکارا شد چو عید *** هم فرشته با بشر آمیختند

هم زبان همدگر آموختند *** بی نفور این دو نفر آمیختند

نفس کل و هر چه زاد از نفس کل *** همچو طفلان با پدر آمیختند

خیر و شر و خشک و تر زان هست شد *** کز طبیعت خیر و شر آمیختند

من دهان بستم تو باقی را بدان *** کاین نظر با آن نظر آمیختند

بهر نور شمس تبریزی تنم *** شمع وارش با شرر آمیختند

۲۳-۶۳- اقبال لاهوری » پیام مشرق » بخش ۲۵۳ - بیا که بلبل شوریده نغمه پرداز است

بیا که بلبل شوریده نغمه پرداز است *** عروس لاله سراپا کرشمه و ناز است

نوا ز پرده غیب است ای مقام شناس *** نه از گلوی غزل خوان نه از رگ ساز است

کسی که زخمه رساند به تار ساز حیات *** ز من بگیر که آن بنده محرمراز است

مرا ز پردگیان جهان خبر دادند *** ولی زبان نگشایم که چرخ کج باز است

سخن درشت مگو در طریق یاری کوش *** که صحبت من و تو در جهان خدا ساز است

کجاست منزل این خاکدان تیره نهاد *** که هر چه هست چو ریگ روان به پرواز است

تنم گلی ز خیابان جنت کشمیر *** دل از حریم حجاز و نوا ز شیراز است

۲۳-۶۴- غزل ۳۵۲ سعدی

جانا هزاران آفرین بر جانت از سر تا قدم *** صانع خدایی کاین وجود آورد بیرون از عدم

خورشید بر سرو روان دیگر ندیدم در جهان *** وصفت نگنجد در بیان نامت نیاید در قلم

گفتم چو طاووسی مگر عضوی ز عضوی خوب‌تر *** می‌بینمت چون نیشکر شیرینی از سر تا قدم

چندان که می‌بینم جفا امّید می‌دارم وفا *** چشمانت می‌گویند «لا» ابروت می‌گوید «نعم»

آخر نگاهی بازکن وآن گه عتاب آغاز کن *** چندان که خواهی ناز کن چون پادشاهان بر خدم

چون دل ببردی دین مبر هوش از من مسکین مبر *** با مهربانان کین مبر لاتقتلوا صید الحرم

خار است و گل در بوستان هرچ او کند نیکوست آن *** سهل است پیش دوستان از دوستان بردن ستم

او رفت و جان می‌پرورد این جامه بر خود می‌درد *** سلطان که خوابش می‌برد از پاسبانانش چه غم

می‌زد به شمشیر جفا می‌رفت و می‌گفت از قفا *** سعدی بنالیدی ز ما مردان ننالند از الم

۲۳-۶۵- غزل ۱۵۲۳ بیدل دهلوی

شبنم صبح از چمن آبله دل می‌رود *** عیش عرق می‌کند خنده خجل می‌رود

مخمصه زندگی فرصت ماکرد تنگ *** عیش والم هیچ نیست عمر مخل می‌رود

زبن همه نشو و نما منفعل است اصل ما *** درخور شاخ بلند ربشه به‌گل می‌رود

تک به هوا می زند خلق زحرص بگیر *** گرجه به دوش نفس‌*‌رد بهل می‌رود

هرچه دمد زین بهار نشئه آفت شمار *** در رگ گل آب نیست خون بحل می‌رود

رنج و الم هم نداد داد ثباتی‌که نیست *** زین مرض‌آباد یأس دق شد و سل می‌رود

فرصت‌کار نفس مغتنم غفلت است *** آمده در یاد نیست رفته ز دل می‌رود

بیدل ازین رنگ وبو غنچه دل جمع نیست *** قافله اتفاق ربط گسل می‌رود

۲۳-۶۶- غزل ۳۵۴۱ صائب تبریزی

دست تاک از اثر نشأه صهباست بلند *** این رگ ابر ز سرچشمه میناست بلند

محمل لیلی ازین بادیه چون برق گذشت *** همچنان گردن آهو به تماشاست بلند

سطری از دفتر سرگشتگی مجنون است *** گردبادی که ازین دامن صحراست بلند

جرأت خصم شود از سپر عجز افزون *** خار از افتادگی آبله پاست بلند

با تو خورشید فلک یوسف چاهی باشد *** پایه حسن تو بنگر چه قدرهاست بلند

گرد کلفت چه خیال است کند قامت راست؟ *** در حریمی که کله گوشه میناست بلند

به تماشای سر زلف نخواهی پرداخت *** گر بدانی که چه مقدار شب ماست بلند

جای رحم است نه غیرت، که بود شاهد عجز *** دست هرکس که درین قلزم خضر است بلند

دست بی حاصل ما صائب اگر کوتاه است *** دامن دولت آن زلف چلیپاست بلند

📖 مطالعه بخش اول مقاله 📚 مطالعه بخش دوم مقاله 📜 مشاهده شعرهای مقاله