گوشه‌ای از تحریف‌ها در کتاب‌های مقدس و دین‌ها | شعرهای مقاله
۳۶- شعرهایی که در مقاله به آنها اشاره شده است.
۳۶-۱- سعدی » بوستان » در نیایش خداوند » بخش ۱ - سرآغاز
به نام خداوندِ جان آفرین *** حکیمِ سخن در زبان آفرین
خداوند بخشنده دستگیر *** کریم خطابخش پوزش‌پذیر
عزیزی که هر کز درش سر بتافت *** به هر در که شد هیچ عزّت نیافت
سر پادشاهان گردن‌فراز *** به درگاه او بر زمینِ نیاز
نه گردنکشان را بگیرد به فور *** نه عذرآوران را براند به جور
وگر خشم گیرد ز کردارِ زشت *** چو بازآمدی ماجرا درنوشت
اگر با پدر جنگ جوید کسی *** پدر بی‌گمان خشم گیرد بسی
وگر خویش راضی نباشد ز خویش *** چو بیگانگانش براند ز پیش
وگر بنده چابک نباشد به کار *** عزیزش ندارد خداوندگار
وگر بر رفیقان نباشی شفیق *** به فرسنگ بگریزد از تو رفیق
وگر ترکِ خدمت کند لشکری *** شود شاهِ لشکرکُش از وی بری
ولیکن خداوندِ بالا و پست *** به عصیان، درِ رزق بر کس نبست
دو کونش یکی قطره از بحرِ علم *** گنه بیند و پرده پوشد به حلم
ادیمِ زمین، سفره عام اوست *** بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست
اگر بر جفاپیشه بشتافتی *** که از دست قهرش امان یافتی؟
بری ذاتش از تهمتِ ضد و جنس *** غنی، ملکش از طاعتِ جن و انس
پرستارِ امرش همه چیز و کس *** بنی‌آدم و مرغ و مور و مگس
چنان پهن خوان کرم گسترد *** که سیمرغ در قاف قسمت خورد
لطیف کرم‌گستر کارساز *** که دارای خَلق است و دانای راز
مر او را رسد کبریا و منی *** که ملکش قدیم است و ذاتش غنی
یکی را به سر بر نهد تاج بخت *** یکی را به خاک اندر آرد ز تخت
کلاهِ سعادت یکی بر سرش *** گلیمِ شقاوت یکی در برش
گلستان کند آتشی بر خلیل *** گروهی به آتش بَرَد ز آب نیل
گر آن است، منشورِ احسان اوست *** ور این است، توقیعِ فرمان اوست
پسِ پرده بیند عمل‌های بد *** هم او پرده پوشد به آلای خَوْد
به تهدید اگر برکشد تیغِ حکم *** بمانند کروبیان صُمّ و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم *** عزازیل گوید نصیبی برم
به درگاهِ لطف و بزرگیش بر *** بزرگان نهاده بزرگی ز سر
فروماندگان را به رحمت قریب *** تضرع‌کنان را به دعوت مجیب
بر احوالِ نابوده، علمش بصیر *** به اسرارِ ناگفته، لطفش خبیر
به قدرت، نگهدارِ بالا و شیب *** خداوندِ دیوانِ روزِ حسیب
نه مستغنی از طاعتش پشت کس *** نه بر حرف او جای انگشت کس
قدیمی نکوکارِ نیکی پسند *** به کلک قضا در رحم نقش‌بند
ز مشرق به مغرب مه و آفتاب *** روان کرد و بنهاد گیتی بر آب
زمین از تبِ لرزه آمد ستوه *** فروکوفت بر دامنش میخِ کوه
دهد نطفه را صورتی چون پری *** که کرده‌ست بر آب صورتگری؟
نهد لعل و پیروزه در صلبِ سنگ *** گل لعل در شاخ پیروزه رنگ
ز ابر افکند قطره‌ای سویِ یَم *** ز صلب افکند نطفه‌ای در شکم
از آن قطره لولوی لالا کند *** وز این، صورتی سروبالا کند
بر او علم یک ذره پوشیده نیست *** که پیدا و پنهان به نزدش یکی‌ست
مهیاکنِ روزیِ مار و مور *** اگر چند بی‌دست‌وپای‌اند و زور
به امرش وجود از عدم نقش بست *** که داند جز او کردن از نیست، هست؟
دگر ره به کتمِ عدم در برد *** وز آنجا به صحرای محشر برد
جهان مُتَفِّق بر الهیتش *** فرومانده از کُنهِ ماهیتش
بشر ماورای جلالش نیافت *** بصر منتهای جمالش نیافت
نه بر اوجِ ذاتش پرد مرغِ وهم *** نه در ذیلِ وصفش رسد دستِ فهم
در این ورطه کشتی فرو شد هزار *** که پیدا نشد تخته‌ای بر کنار
چه شبها نشستم در این سِیر، گم *** که دِهشَت گرفت آستینم که قُم
محیط است علم مَلِک بر بسیط *** قیاس تو بر وی نگردد محیط
نه ادراک در کُنهِ ذاتش رسید *** نه فکرت به غورِ صفاتش رسید
توان در بلاغت به سَحبان رسید *** نه در کُنهِ بی‌چون سُبحان رسید
که خاصان در این ره فَرَس رانده‌اند *** به لااحصی از تک فرومانده‌اند
نه هر جای مرکب توان تاختن *** که جاها سپر باید انداختن
وگر سالکی مَحرمِ راز گشت *** ببندند بر وی در بازگشت
کسی را در این بزم ساغر دهند *** که داروی بیهوشی‌اش دَردهند
یکی باز را دیده بردوخته‌ست *** یکی دیده‌ها باز و پر سوخته‌ست
کسی ره سوی گنج قارون نَبُرد *** وگر بُرد، ره باز بیرون نبرد
بمردم در این موج دریای خون *** کز او کس نبرده‌ست کشتی برون
اگر طالبی کاین زمین طی کنی *** نخست اسبِ بازآمدن پی کنی
تأمل در آیینه دل کنی *** صفایی به‌تدریج حاصل کنی
مگر بویی از عشق مستت کند *** طلبکارِ عهدِ الستت کند
به پای طلب ره بدان جا بری *** وز آنجا به بالِ محبت پری
بِدَرَّد یقین پرده‌های خیال *** نماند سراپرده إلّا جلال
دگر مرکبِ عقل را پویه نیست *** عنانش بگیرد تَحَیَّر که بیست
در این بحر جز مردِ راعی نرفت *** گم آن شد که دنبال داعی نرفت
کسانی کز این راه برگشته‌اند *** برفتند بسیار و سرگشته‌اند
خلاف پیمبر کسی ره گزید *** که هرگز به منزل نخواهد رسید
مپندار سعدی که راه صفا *** توان رفت جز بر پی مصطفی
۳۶-۲- سعدی » بوستان » باب اول در عدل و تدبیر و رای » بخش ۱ - سرآغاز
شنیدم که در وقت نزع روان *** به هرمز چنین گفت نوشیروان
که خاطر‌نگهدار درویش باش *** نه در بند آسایش خویش باش
نیاساید اندر دیار تو کس *** چو آسایش خویش جویی و بس
نیاید به نزدیک دانا پسند *** شبان خفته و گرگ در گوسفند
برو پاس درویش محتاج دار *** که شاه از رعیّت بوَد تاجدار
رعیّت چو بیخند و سلطان درخت *** درخت، ای پسر، باشد از بیخ سخت
مکُن تا توانی دل خلق ریش *** وگر می‌کُنی می‌کَنی بیخ خویش
اگر جاده‌ای بایدت مستقیم *** ره پارسایان امید است و بیم
طبیعت شود مرد را بخردی *** به امّید نیکی و بیم بدی
گر این هر دو در پادشه یافتی *** در اقلیم و مُلکش پنه یافتی
که بخشایش آرَد بر امّیدوار *** به امّید بخشایش کردگار
گزند کسانش نیاید پسند *** که ترسد که در مُلکش آید گزند
وگر در سرشت وی این خوی نیست *** در آن کشور آسودگی‌بوی نیست
اگر پای‌بندی رضا پیش گیر *** وگر یک‌سواری سر خویش گیر
فراخی در آن مرز و کشور مخواه *** که دلتنگ بینی رعیّت ز شاه
ز مستکبران دلاور بترس *** از آن کاو نترسد ز داور بترس
دگر کشور آباد بیند به خواب *** که دارد دل اهل کشور خراب
خرابی و بدنامی آید ز جور *** رسد پیش‌بین این سخن را به غور
رعیّت نشاید به بیداد کُشت *** که مر سلطنت را پناهند و پشت
مراعات دهقان کن از بهر خویش *** که مزدور خوش‌دل کند کار بیش
مروّت نباشد بدی با کسی *** کز او نیکویی دیده باشی بسی
شنیدم که خسرو به شیرویه گفت *** در آن دم که چشمش ز دیدن بخفت
بر آن باش تا هرچه نیّت کنی *** نظر در صلاح رعیّت کنی
الا تا نپیچی سر از عدل و رای *** که مردم ز دستت نپیچند پای
گریزد رعیّت ز بیدادگر *** کُنَد نام زشتش به گیتی سمر
بسی بر‌نیاید که بنیاد خوَد *** بکَند آن که بنهاد بنیاد بد
خرابی کُنَد مرد شمشیرزن *** نه چندان که دود دل طفل و زن
چراغی که بیوه‌زنی برفروخت *** بسی دیده باشی که شهری بسوخت
از آن بهره‌ورتر در آفاق کیست *** که در ملکرانی به انصاف زیست
چو نوبت رسد زین جهان غربتش *** ترحّم فرستند بر تربتش
بد و نیک مردم چو می‌بگذرند *** همان به که نامت به نیکی برند
خداترس را بر رعیّت گمار *** که معمار مُلک است پرهیزگار
بداندیش توست آن و خون‌خوار خلق *** که نفع تو جوید در آزار خلق
ریاست به دست کسانی خطاست *** که از دستشان دست‌ها بر خداست
نکوکارپرور نبیند بدی *** چو بد پروری خصم خون خودی
مکافات موذی به مالش مکُن *** که بیخش برآورد باید ز بن
مکُن صبر بر عامل ظلم‌دوست *** که از فربهی بایدش کَند پوست
سر گرگ باید هم اوّل بُرید *** نه چون گوسفندان مردم دَرید
چه خوش گفت بازارگانی اسیر *** چو گِردش گرفتند دزدان به تیر
چو مردانگی آید از رهزنان *** چه مردان لشکر، چه خیل زنان
شهنشه که بازارگان را بخَست *** در خیر بر شهر و لشکر ببَست
کی آنجا دگر هوشمندان روند *** چو آوازه رسم بد بشنوند؟
نکو بایدت نام و نیکی قبول *** نکو دار بازارگان و رسول
بزرگان مسافر به جان پرورند *** که نام نکویی به عالم برند
تبه گردد آن مملکت عن‌قریب *** کز او خاطر‌آزرده آید غریب
غریب‌آشنا باش و سیّاح‌دوست *** که سیّاح جلّاب نام نکوست
نکو دار ضیف و مسافر عزیز *** وز آسیبشان بر حذر باش نیز
ز بیگانه پرهیز کردن نکوست *** که دشمن توان بود در زیِّ دوست
غریبی که پر فتنه باشد سرش *** میازار و بیرون کن از کشورش
تو گر خشم بر وی نگیری رواست *** که خود خوی بد دشمنش در قفاست
وگر پارسی باشدش زاد و بوم *** به صنعاش مفرست و سقلاب و روم
هم آنجا امانش مده تا به چاشت *** نشاید بلا بر دگر کس گماشت
که گویند برگشته باد آن زمین *** کز او مردم آیند بیرون چنین
قدیمان خود را بیفزای قدر *** که هرگز نیاید ز پرورده غدر
چو خدمتگزاریت گردد کهُن *** حق سالیانش فرامش مکُن
گر او را هرم دست خدمت ببست *** تو را بر کرم همچنان دست هست
شنیدم که شاپور دم در‌کشید *** چو خسرو به رسمش قلم در‌کشید
چو شد حالش از بینوایی تباه *** نبشت این حکایت به نزدیک شاه
چو بذل تو کردم جوانی خویش *** به هنگام پیری مرانم ز پیش
عمل گر دهی مرد منعم شناس *** که مفلس ندارد ز سلطان هراس
چو مفلس فرو‌بُرد گردن به دوش *** از او بر‌نیاید دگر جز خروش
چو مشرف دو دست از امانت بداشت *** بباید بر او ناظری بر گماشت
ور او نیز در‌ساخت با خاطرش *** ز مشرف عمل بر‌کن و ناظرش
خداترس باید امانت‌گزار *** امین کز تو ترسد امینش مدار
امین باید از داور اندیشناک *** نه از رفع دیوان و زجر و هلاک
بیفشان و بشمار و فارغ نشین *** که از صد یکی را نبینی امین
دو همجنس دیرینه را هم‌قلم *** نباید فرستاد یک جا به هم
چه دانی که همدست گردند و یار *** یکی دزد باشد، یکی پرده‌دار
چو دزدان ز هم باک دارند و بیم *** روَد در میان کاروانی سلیم
یکی را که معزول کردی ز جاه *** چو چندی برآید ببخشش گناه
بر‌آوردن کام امّیدوار *** به از قید بندی شکستن هزار
نویسنده را گر ستون عمل *** بیفتد، نبُرَّد طناب امل
به فرمانبران بر شه دادگر *** پدروار خشم آورد بر پسر
گهش می‌زند تا شود دردناک *** گهی می‌کُند آبش از دیده پاک
چو نرمی کنی خصم گردد دلیر *** وگر خشم گیری شوند از تو سیر
درشتی و نرمی به هم در به است *** چو رگ‌زن که جرّاح و مرهم‌نه است
جوانمرد و خوش‌خوی و بخشنده باش *** چو حق بر تو پاشد تو بر خلق پاش
نیامد کس اندر جهان کاو بماند *** مگر آن کز او نام نیکو بماند
نمرد آن که مانَد پس از وی به جای *** پل و خانی و خان و مهمان‌سرای
هر آن کاو نماند از پسش یادگار *** درخت وجودش نیاورد بار
وگر رفت و آثار خیرش نماند *** نشاید پس مرگش الحمد خواند
چو خواهی که نامت بود جاودان *** مکُن نام نیک بزرگان نهان
همین نقش بر‌خوان پس از عهد خویش *** که دیدی پس از عهد شاهان پیش
همین کام و ناز و طرب داشتند *** به آخر برفتند و بگذاشتند
یکی نام نیکو ببُرد از جهان *** یکی رسم بد ماند از او جاودان
به سمع رضا مشنو ایذای کس *** وگر گفته آید به غورش برس
گنهکار را عذر نسیان بنه *** چو زنهار خواهند زنهار ده
گر آید گنهکاری اندر پناه *** نه شرط است کُشتن به اوّل گناه
چو باری بگفتند و نشنید پند *** بده گوشمالش به زندان و بند
وگر پند و بندش نیاید بکار *** درختی خبیث است بیخش برآر
چو خشم آیدت بر گناه کسی *** تأمل کنش در عقوبت بسی
که سهل است لعل بدخشان شکست *** شکسته نشاید دگرباره بست
۳۶-۳- سعدی » مجالس پنجگانه » شماره ۱ - مجلس اول
الحمدلله الذی خلق الوجود من العدم *** فبدت علی صفحاته انوارُ اسرار القدم
شکر آن خدایی را که او هست آفریده‌ست از عدم *** پس کرد پیدا بر عدم انوار اسرار قدم
ما زال فی آزاله معززا بجلاله *** مستغنیا بکماله لا بالعبید و بالخدم
مأوای هر آواره او بیچارگان را چاره او *** دلدار هر غمخواره او غفار هر صاحب ندم
بهر العقول ظهوره سحر القلوب حضوره *** نور النواظر نوره سهر النفوس بما وسم
درد و غمش مهمان دل نام لطیفش جان دل *** دل زان او او زان دل گر عاشقی در نه قدم
والی علی احبابه اصناف لطف احسانه *** یا سوء کام بلایه بمراسم الکرم الاعم
درویش او را نام نه گر چاشت باشد شام نه *** وندر دلش آرام نه از مهر بر جانش رقم
وافی الحجی عرفانه ما ضلّ فی فردانه *** سبحانه سبحانه ضاق المنی فاق الامم
از هر چه گویم برتری وز هر چه خواهم بهتری *** وز آنچه دانم مهتری ای جان جانها لاجرم
نعت النبی المصطفی لمّا عفی رسم الصفا *** تهدی به اوصافنا برشاده سبل الاعم
ای قوت دلها گفت او مهر هدی بر کفت او *** ما نام قلبی جفت او فخر عرب نور عجم
صلی علیه الله ما ضائت مصابیح السما *** بل زاد خیراً کانما الحی به خیر الامم
عقل آشنای کوی او دل خیربادی سوی او *** جانها فدای روی او او محتشم او محترم
در خبر است از آن مقتدای زمره حقیقت و از آن پیشوای لشکر طریقت، و از آن نگین خاتم جلال، و از آن جوهر عنصر کمال، و از آن اطلس‌پوشِ والضحی، و از آن قصب‌بندِ واللیل اذا سجی، و از آن طیلسان‌دارِ ولسوف یعطیک ربک فترضی، آن صاحب‌خبر و للاخرة خیر لک من الاولی، آن مهتری که اگر حرمت برکت قدم او نبودی راه دین از خاک کفر پاک نگشتی، الیوم اکملت لکم دینکم، آن سروری که اگر هیبت دست او نبودی قبای ماه چاک نگشتی که اقتربت الساعة و انشق القمر،
به از این بشنو: آدم ِ صفی خلعتِ صفوت از او یافت، ادریس با تدریس رفعت از او گرفت، روح پر فتوح در قالب نوح به عزت او درآمد، طیلسان صعود بر سر هود او کشید، کمر شمشیر خِلّت بر میان خلیل او بست، منشور امارت به نام اسماعیل او نبشت، خاتم مملکت در انگشت سلیمان او کرد، نعلین قربت در پای موسی او کرد، عمامه رفعت بر سر عیسی او نهاد.
این مهتر و این بهتر و این سیّد و این سرور که شمه‌ای از نعت او شنیدی چنین می‌فرماید: من جاوَز اربعین سنةً فلم یغلب خیره بشره فلیتجهز الی النّار. یعنی هر آن کس که در این سرای فتور و متاع غرور که تو او را دنیا می‌خوانی سال او به چهل برسد و خیر او بر شر او غالب نگردد و طاعت او بر معصیت راجح نیاید، او را بگوی که رخت برگیر و راه دوزخ گیر. عظیم وعیدی و بزرگ تهدیدی که مر عاصیان امت احمد راست. عمر عزیز خود را به حبه‌ای حرام فروخته، و خرمن بر آتش معصیت سوخته، و بی‌قیمت به قیامت آمده. دلیل این کلمه را مثالی بگویم و درّی ثمین از دریای خاطر بجویم.
آن شمع را دیده‌ای که در لگن برافروخته‌اند و محبت او در دل اندوخته، و طایفه‌ای به گرد او درآمده و حاضران مجلس با او خوش برآمده، هر کس به مراعات او کمر بسته، و او بر بالای طشت چون سلطان نشسته، که ناگاه صبح صادق بدمد، همین طایفه بینی که دم در دمند، و به تیغ و کارد گردنش بزنند. از ایشان سؤال کنند که ای عجب! همه شب طاعت او را داشتید چه شد که امروز فرو گذاشتید؟ همان طایفه گویند که شمع به نزدیک ما چندان عزیز بود که خود را می‌سوخت، و روشنایی جهت ما می‌افروخت اکنون چون صبح صادق تاج افق بر سر نهاد و شعاع خود به عالم داد شمع را دیگر قیمت نباشد و ما را با او نسبت نه.
پس ای عزیز من! این سخن را به مجاز مشنو که خواجگی دنیا بر مثال آن شمع برافروخته است و طایفه‌ای که به گرد او در آمده‌اند عیال و اطفال و خدم و حشم اویند، هر یکی به نوعی در مراعات او می‌پویند و سخن بر مراد او می‌گویند، که ناگاه صبح صادقِ اجل بدمد و تندباد قهر مرگ بوزد، خواجه را بینی که در قبضه ملک‌الموت گرفتار گردد، و از تخت مراد بر تخته نامرادی افتد. چون به گورستانش برند اطفال و عیال و بنده و آزاد به یکبار از وی اعراض کنند، از ایشان پرسند که چرا به یکبار روی از خواجه بگردانیدند، گویند خواجه را به نزدیک ما چندان عزّت بود که شمع‌صفت خود را در لگن دنیا می‌سوخت، و دانگانه از حلال و حرام می‌اندوخت، عمر نفیس خود را در معرض تلف می‌انداخت، و مال و منال از جهت ما خزینه می‌ساخت، اکنون تندباد خزان احزان بیخ عمرش از زمین زندگانی برکند و دست خواجه از گیر و دار کسب و کار فروماند، ما را با او چه نسبت و او را با ما چه مصلحت؟
آورده‌اند که در باغی بلبلی بر شاخ درختی آشیانه داشت. اتفاقاً موری ضعیف در زیر آن درخت وطن ساخته و از بهر چند روزه مقام و مسکنی پرداخته. بلبل شب و روز گرد گلستان در پرواز آمده و بربطِ نغماتِ دلفریب در ساز آورده. مور به جمع نفحات لیل و نهار مشغول گشته، و هزاردستان در چمن باغ به آواز خویش غره شده. بلبل با گل رمزی می‌گفت و باد صبا در میان غمزی می‌کرد. چون این مور ضعیف ناز گل و نیاز بلبل مشاهده می‌کرد، به زبان حال می‌گفت: از این قیل و قال چه گشاید؟ کار در وقت دیگر پدید آید.
چون فصل بهار برفت و موسم خزان درآمد، خار جای گل بگرفت، و زاغ در مقام بلبل نزول کرد. باد خزان در وزیدن آمد، و برگ از درخت ریزیدن گرفت. رخساره برگ زرد شد، و نفس هوا سرد گشت. از کُلهِ ابر دُر می‌ریخت، و از غربیل هوا کافور می‌بیخت. ناگاه بلبل در باغ آمد، نه رنگ گل دید و نه بوی سنبل شنید. زبانش با هزاردستان لال بماند، نه گل که جمال او بیند و نه سبزه که در کمال او نگرد. از بی‌برگی طاقت او طاق شد، و از بینوایی از نوا باز ماند. فرو مانده با یادش آمد که آخر نه روزی موری در زیر این درخت خانه داشت و دانه جمع می‌کرد، امروز حاجت به درِ او برم و به سبب قرب دار و حق جوار چیزی طلبم.
بلبل گرسنه ده روز، پیشِ مور به دریوزه رفت. گفت: ای عزیز! سخاوت نشان بختیاری است و سرمایه کامکاری، من عمر عزیز به غفلت می‌گذاشتم، تو زیرکی می‌کردی و ذخیره می‌اندوختی، چه شود اگر امروز نصیبی از آن کرامت کنی؟ مور گفت: تو شب و روز در قال بودی و من در حال، تو لحظه‌ای به طراوت گل مشغول بودی و دمی به نظاره بهار مغرور، نمی‌دانستی که هر بهاری را خزانی و هر راهی را پایانی باشد.
ای عزیزان! قصه بلبل بشنوید و صورت حال خود بدان جمله حمل کنید، و بدانید که هر حیاتی را مماتی از پی است، و هر وصالی را فراقی در عقب، صاف حیات بی‌دُرد نیست، اطلس بقا بی بُردِ فنا نه، اگر قدم در راه طاعت می‌نهید ان الابرار لفی نعیم برخوانید که جزای شماست، و اگر رخت در کوی معصیت می‌کشید و ان الفجّار لفی جَحیم برخوانید که سزای شماست. در بهار دنیا چون بلبل غافل مباشید و در مزرعه دنیا به زراعت اطاعت اجتهاد نمایید که الدنیا مزرعة الاخرة تا چون صرصر خزان موت در رسد، چون مور با دانه‌های عمل صالح به سوراخ گور در آیید. کارتان فرموده‌اند، بیکار مباشید تا در آن روزها که شهباز اذا وقعت الواقعة پرواز کند و پر و بال لیس لوقعتها کاذبة باز کند، و کوس القارعه بجنباند از تبش آفتاب قیامت مغزها در جوش آید، و از هیبت نفخه صور دلها در خروش، معذور باشی و پشت دست تحسّر به دندان تحیّر نبری که چنین روزی در پیش داری و جهد کنی که در این ده روزه مهلت زواده‌ای حاصل کنی و ذخیره‌ای بنهی که روز قیامت روزی باشد که خلایق زمین و ملائکه آسمان متحیر و متفکر باشند، و انبیا لرزان و اولیا ترسان و مقربان و حاضران مستعان.
گر به محشر خطاب قهر کند *** انبیا را چه جای معذرت است
پرده از روی لطف گو بردار *** کاشقیا را امید مغفرت است
اگر امروز از مزرعه دنیا توشه برداری فردا به بهشت باقی فرود آیی.
کسی گوی دولت ز دنیا بَرَد *** که با خود نصیبی به عقبی برد
۳۶-۴- ترجیع بند ۱ مولانا
هم روت خوش هم خوت خوش هم پیچ زلف و هم قفا *** هم شیوه خوش هم میوه خوش هم لطف تو خوش هم جفا
ای صورت عشق ابد وی حسن تو بیرون ز حد *** ای ماه روی سروقد ای جانفزای دلگشا
ای جان باغ و یاسمین ای شمع افلاک و زمین *** ای مستغاث العاشقین ای شهسوار هل اتی
ای خوان لطف انداخته و با لئیمان ساخته *** طوطی و کبک و فاخته گفته ترا خطبه ثنا
ای دیده خوبان چین در روی تو نادیده چین *** دامن ز گولان در مچین مخراش رخسار رضا
ای خسروان درویش تو سرها نهاده پیش تو *** جمله ثنا اندیش تو ای تو ثناها را سزا
ای صبر بخش زاهدان اخلاص بخش عابدان *** وی گلستان عارفان در وقت بسط و التقا
با عاشقانم جفت من امشب نخواهم خفت من *** خواهم دعا کردن ترا ای دوست تا وقت دعا
دارم رفیقان از برون دارم حریفان درون *** در خانه جوقی دلبران بر صفه اخوان صفا
بند ۱
ای رونق باغ و چمن ای ساقی سرو و سمن *** شیرین شدست از تو دهن ترجیع خواهم گفت من
تنها به سیران می‌روی یا پیش مستان می‌روی *** یا سوی جانان می‌روی باری خرامان می‌روی
در پیش چوگان قدر گویی شدم بی‌پا و سر *** برگیر و با خویشم ببر گر سوی میدان می‌روی
از شمس تنگ آید ترا مه تیره رنگ آید ترا *** افلاک تنگ آید ترا گر بهر جولان می‌روی
بس نادره یار آمدی بس خواب دلدار آمدی *** بس دیر و دشوار آمدی بس زود و آسان می‌روی
ای دلبر خورشیدرو وی عیسی بیمارجو *** ای شاد آن قومی که تو در کوی ایشان می‌روی
تو سر به سر جانی مگر یا خضر دورانی مگر *** یا آب حیوانی مگر کز خلق پنهان می‌روی
ای قبله اندیشه‌ها شیر خدا در بیشه‌ها *** ای رهنمای پیشه‌ها چون عقل در جان می‌روی
گه جام هش را می‌برد پرده حیا برمی‌درد *** گه روح را گوید خرد: چون سوی هجران می‌روی
هجران چه هرجا که تو گردی برای جست‌وجو *** چون ابر با چشمان تر با ماه تابان می‌روی
بند ۲
ای نور هر عقل و بصر روشنتر از شمس و قمر *** ترجیع سوم را نگر نیکو برو افگن نظر
یک مسئله می‌پرسمت ای روشنی در روشنی *** آن چه فسون در می دمی غم را چو شادی می‌کنی
خود در فسون شیرین لبی مانند داود نبی *** آهن چو مومی میشود بر می کنیش از آهنی
نی بلک شاه مطلقی به گلبرک ملک حقی *** شاگرد خاص خالقی از جمله افسونها غنی
تا من ترا بشناختم بس اسب دولت تاختم *** خود را برون انداختم از ترسها در ایمنی
هر لحظه‌ای جان نوم هردم به باغی می‌روم *** بیدست و بیدل می‌شوم چون دست بر من می‌زنی
نی چرخ دانم نی سها نی کاله دانم نی بها *** با اینک نادانم مها دانم که آرام منی
ای رازق ملک و ملک وی قطب دوران فلک *** حاشا از آن حسن و نمک که دل ز مهمان برکنی
خوش ساعتی کان سرو من سرسبز باشد در چمن *** وز باد سودا پیش او چون بید باشم منثنی
لاله بخون غسلی کند نرگس به حیرت برتند *** غنچه بیندازد کله سوسن فتد از سوسنی
بند ۳
ای ساقی بزم کرم مست و پریشان توم *** وی گلشن و باغ ارم امروز مهمان توم
آن چشم شوخش را نگر مست از خرابات آمده *** در قصد خون عاشقان دامن کمر اندر زده
سوگند خوردست آن صنم کین باده را گردان کنم *** یک عقل نگذارم بمی در والد و در والده
زین باده‌شان افسون کنم تا جمله را مجنون کنم *** تا تو نیابی عاقلی در حلقه آدم کده
لیلی ما ساقی جان مجنون او شخص جهان *** جز لیلی و مجنون بود پژمرده و بی‌فایده
از دست ما یا می‌برد یا رخت در لاشی برد *** از عشق ما جان کی برد گر مصطبه گر معبده
گر من نبینم مستیت آتش زنم در هستیت *** باده‌ت دهم مستت کنم با گیر و دار و عربده
بگذشت دور عاقلان آمد قران ساقیان *** بر ریز یک رطل گران بر منکر این قاعده
آمد بهار و رفت دی آمد اوان نوش و نی *** آمد قران جام و می بگذشت دور مایده
رفت آن عجوز پردغل رفت آن زمستان و وحل *** آمد بهار و زاد ازو صد شاهد و صد شاهده
بند ۴
ترجیع کن هین ساقیا درده شرابی چون بقم *** تا گرم گردد گوشها من نیز ترجیعی کنم
۳۶-۵- غزل ۱ حافظ
اَلا یا اَیُّهَا السّاقی اَدِرْ کَأسَاً و ناوِلْها *** که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکل‌ها
به بویِ نافه‌ای کآخِر صبا زان طُرّه بُگشاید *** ز تابِ جَعدِ مشکینش چه خون افتاد در دلها
مرا در منزلِ جانان چه امنِ عیش، چون هر دَم *** جَرَس فریاد می‌دارد که بَربندید مَحمِل‌ها
به مِی سجّاده رنگین کُن گَرَت پیرِ مُغان گوید *** که سالِک بی‌خبر نَبْوَد ز راه و رسمِ منزل‌ها
شبِ تاریک و بیمِ موج و گِردابی چنین هایل *** کجا دانند حالِ ما سبک‌بارانِ ساحل‌ها؟
همهْ کارم ز خودکامی به بدنامی کشید آخر *** نهان کِی مانَد آن رازی کَزو سازند مَحفل‌ها؟
حضوری گر همی خواهی از او غایب مشو حافظ *** مَتی ما تَلْقَ مَنْ تَهْوی دَعِ الدُّنْیا وَ اَهْمِلْها
۳۶-۶- قصیده ۱ حافظ «در مدح شاه شجاع»
شد عرصه زمین چو بساط ارم جوان *** از پرتو سعادت شاه جهان‌ستان
خاقان شرق و غرب که در شرق و غرب، اوست *** صاحب‌قران خسرو و شاه خدایگان
خورشید ملک‌پرور و سلطان دادگر *** دارای دادگستر و کسرای کی‌نشان
سلطان‌نشان عرصه اقلیم سلطنت *** بالانشین مسند ایوان لامکان
اعظم جلال دولت و دین آنکه رفعتش *** دارد همیشه توسن ایام زیر ران
دارای دهر شاه شجاع آفتاب ملک *** خاقان کامگار و شهنشاه نوجوان
ماهی که شد به طلعتش افروخته زمین *** شاهی که شد به همّتش افراخته زمان
سیمرغ وهم را نبود قوّت عروج *** آنجا که بازِ همّت او سازد آشیان
گر در خیال چرخ فتد عکس تیغ او *** از یکدگر جدا شود اجزای توأمان
حکمش روان چو باد در اطراف بر و بحر *** مهرش نهان چو روح در اعضای انس و جان
ای صورت تو ملک جمال و جمال ملک *** وی طلعت تو جان جهان و جهان جان
تخت تو رشک مسند جمشید و کیقباد *** تاج تو غبن افسر دارا و اردوان
تو آفتاب ملکی و هر جا که می‌روی *** چون سایه از قفای تو دولت بود دوان
ارکان نپرورد چو تو گوهر به هیچ قرن *** گردون نیاورد چو تو اختر به صد قران
بی‌طلعت تو جان نگراید به کالبد *** بی‌نعمت تو مغز نبندد در استخوان
هر دانشی که در دل دفتر نیامده‌ست *** دارد چو آب خامه تو بر سر زبان
دست تو را به ابر که یارد شبیه کرد؟ *** چون بدره بدره این دهد و قطره قطره آن
با پایه جلال تو افلاک پایمال *** وز دست بحر جود تو در دهر داستان
بر چرخ علم ماهی و بر فرق ملک تاج *** شرع از تو در حمایت و دین از تو در امان
ای خسرو منیع جناب رفیع قدر *** وی داور عظیم مثال رفیع شان
علم از تو در حمایت و عقل از تو با شکوه *** در چشم فضل نوری و در جسم ملک جان
ای آفتاب ملک که در جنب همّتت *** چون ذره حقیر بود گنج شایگان
در جنب بحر جود تو از ذره کمتر است *** صد گنج شایگان که ببخشی به رایگان
عصمت نهفته رخ به سراپرده‌ات مقیم *** دولت گشاده‌رخت بقا زیر کندلان
گردون برای خیمه خورشید فلکه‌ات *** از کوه و ابر ساخته پازیر و سایه‌بان
وین اطلس مقرنس زردوز زرنگار *** چتری بلند بر سر خرگاه خویش دان
بعد از کیان به ملک سلیمان نداد کس *** این ساز و این خزینه و این لشکر گران
بودی درون گلشن و از پردلان تو *** در هند بود غلغل و در زنگ بُد فغان
در دشت روم خیمه زدی و غریو کوس *** از دشت روم رفت به صحرای سیستان
تا قصر زرد تاختی و لرزه اوفتاد *** در قصرهای قیصر و در خانهای خان
آن کیست کاو به مُلک کند با تو همسری؟ *** از مصر تا به روم و ز چین تا به قیروان؟
سال دگر ز قیصرت از روم باج سر *** وز چینت آورند به درگه خراج جان
تو شاکری ز خالق و خلق از تو شاکرند *** تو شادمان به دولت و ملک از تو شادمان
اینک به طرف گلشن و بستان همی‌روی *** با بندگان، سمند سعادت به زیر ران
ای ملهمی که در صف کروبیان قدس *** فیضی رسد به خاطر پاکت زمان زمان
ای آشکار پیش دلت هر چه کردگار *** دارد همی به پردهٔ غیب اندرون نهان
داده فلک عنان‌ِ ارادت به دست تو *** یعنی که مرکبم به مراد خودم بران
گر کوششیت افتد، پر داده‌ام به تیر *** ور بخششیت باید، زر داده‌ام به کان
خصمت کجاست؟ در کف پای خودش فکن *** یار تو کیست؟ بر سر چشم منش نشان
هم کام من به خدمت تو گشته منتظم *** هم نام من به مدحت تو گشته جاودان
۳۶-۷- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «آغاز کتاب»
به نام خداوند جان و خرد *** کز این برتر اندیشه بر نگذرد
خداوندِ نام و خداوندِ جای *** خداوندِ روزی‌دِهِ رهنمای
خداوند کیوان و گَردان‌سپهر *** فروزنده ماه و ناهید و مهر
ز نام و نشان و گمان برتر است *** نگارنده برشده پیکر است
به بینندگان آفریننده را *** نبینی مرنجان دو بیننده را
نیابد بدو نیز اندیشه راه *** که او برتر از نام و از جایگاه
سخن هر چه زین گوهران بگذرد *** نیابد بدو راه جان و خرد
خرد گر سخن برگزیند همی *** همان را گزیند که بیند همی
ستودن نداند کس او را چو هست *** میانْ بندگی را ببایدْت بست
خرد را و جان را همی‌سَنجد اوی *** در اندیشه سَخته کِی گُنجد اوی؟
بدین آلت رای و جان و زبان *** ستود آفریننده را کِی توان؟
به هستیش باید که خستو شوی *** ز گفتار بیکار یکسو شوی
پرستنده باشیّ و جوینده راه *** به ژرفی به فرمانْش کردن نگاه
توانا بود هر که دانا بود *** ز دانش دل پیر برنا بود
از این پرده برتر سخن‌گاه نیست *** ز هستی مر اندیشه را راه نیست
۳۶-۸- شعر ۱ شاهنامه فردوسی « فریدون »
فریدون چو شد بر جهان کامگار *** ندانست جز خویشتن شهریار
به رسم کیان تاج و تخت مهی *** بیاراست با کاخ شاهنشهی
به روز خجسته سر مهر‌ماه *** به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
زمانه بی‌اندوه گشت از بدی *** گرفتند هر کس ره ایزدی
دل از داوری‌ها بپرداختند *** به آیین یکی جشن نو ساختند
نشستند فرزانگان شادکام *** گرفتند هر یک ز یاقوت جام
می روشن و چهره شاه نو *** جهان نو ز داد و سر ماه نو
بفرمود تا آتش افروختند *** همه عنبر و زعفران سوختند
پرستیدن مهرگان دین اوست *** تن‌آسانی و خوردن آیین اوست
اگر یادگار‌ست ازو ماه مهر *** بکوش و به رنج ایچ منمای چهر
ورا بد جهان سالیان پانصد *** نیفکند یک روز بنیاد بد
جهان چون برو بر نماند ای پسر *** تو نیز آز مپرست و انده مخور
نماند چنین دان جهان بر کسی *** درو شادکامی نیابی بسی
فرانک نه آگاه بد زین نهان *** که فرزند او شاه شد بر جهان
ز ضحاک شد تخت شاهی تهی *** سرآمد برو روزگار مهی
پس آگاهی آمد ز فرخ پسر *** به مادر که فرزند شد تاجور
نیایش‌کنان شد سر و تن بشست *** به پیش جهانداور آمد نخست
نهاد آن سرش پست بر خاک بر *** همی‌خواند نفرین به ضحاک بر
همی آفرین خواند بر کردگار *** بر آن شادمان گردش روزگار
وزان پس کسی را که بودش نیاز *** همی‌داشت روز بد خویش راز
نهانش نوا کرد و کس را نگفت *** همان راز او داشت اندر نهفت
یکی هفته زین گونه بخشید چیز *** چنان شد که درویش نشناخت نیز
دگر هفته مر بزم را کرد ساز *** مهانی که بودند گردن فراز
بیاراست چون بوستان خان خویش *** مهان را همه کرد مهمان خویش
وزان پس همه گنج آراسته *** فراز آوریده نهان خواسته
همان گنج‌ها را گشادن گرفت *** نهاده همه رای دادن گرفت
گشادن در گنج را گاه دید *** درم خوار شد چون پسر شاه دید
همان جامه و گوهر شاهوار *** همان اسپ تازی به زرین عذار
همان جوشن و خود و زوپین و تیغ *** کلاه و کمر هم نبودش دریغ
همه خواسته بر شتر بار کرد *** دل پاک سوی جهاندار کرد
فرستاد نزدیک فرزند چیز *** زبانی پر از آفرین داشت نیز
چو آن خواسته دید شاه زمین *** بپذرفت و بر مام کرد آفرین
بزرگان لشگر چو بشناختند *** بر شهریار جهان تاختند
که ای شاه پیروز‌ِ یزدانشناس *** ستایش مر او را وزویت سپاس
چنین روز روزت فزون باد بخت *** بد اندیشگان را نگون باد بخت
ترا باد پیروزی از آسمان *** مبادا به جز داد و نیکی گمان
وزان پس جهان‌دیدگان سوی شاه *** ز هر گوشه‌ای برگرفتند راه
همه زر و گوهر برآمیختند *** به تاج سپهبد فرو ریختند
همان مهتران از همه کشورش *** بدان خرمی صف زده بر درش
ز یزدان همی‌خواستند آفرین *** بران تاج و تخت و کلاه و نگین
همه دست برداشته به آسمان *** همی خواندندش به نیکی گمان
که جاوید بادا چنین شهریار *** برومند بادا چنین روزگار
وزان پس فریدون به گرد جهان *** بگردید و دید آشکار و نهان
هران چیز کز راه بیداد دید *** هر آن بوم و بر کان نه آباد دید
به نیکی ببست از همه دست بد *** چنانک از ره هوشیاران سزد
بیاراست گیتی بسان بهشت *** به جای گیا سرو گلبن بکشت
از آمل گذر سوی تمیشه کرد *** نشست اندر آن نامور بیشه کرد
کجا کز جهان گوش خوانی همی *** جز این نیز نامش ندانی همی
۳۶-۹- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «جمشید» «پادشاهی جمشید هفتصد سال بود»
گرانمایه جمشید فرزند او *** کمر بست یکدل پر از پند او
برآمد بر آن تخت فرّخ پدر *** به رسم کیان بر سرش تاج زر
کمر بست با فرّ شاهنشهی *** جهان گشت سرتاسر او را رهی
زمانه بر آسود از داوری *** به فرمان او دیو و مرغ و پری
جهان را فزوده بدو آبروی *** فروزان شده تخت شاهی بدوی
منم گفت با فرّه ایزدی *** همم شهریاری همم موبدی
بدان را ز بد دست کوته کنم *** روان را سوی روشنی ره کنم
نخست آلت جنگ را دست برد *** در نام جستن به گردان سپرد
به فرّ کیی نرم کرد آهنا *** چو خود و زره کرد و چون جوشنا
چو خفتان و تیغ و چو برگستوان *** همه کرد پیدا به روشن روان
بدین اندرون سال پنجاه رنج *** ببرد و از این چند بنهاد گنج
دگر پنجه اندیشه جامه کرد *** که پوشند هنگام ننگ و نبرد
ز کتّان و ابریشم و موی قز *** قصب کرد پر مایه دیبا و خز
بیاموختشان رشتن و تافتن *** به تار اندرون پود را بافتن
چو شد بافته شستن و دوختن *** گرفتند از او یکسر آموختن
چو این کرده شد ساز دیگر نهاد *** زمانه بدو شاد و او نیز شاد
ز هر انجمن پیشه‌ور گرد کرد *** بدین اندرون نیز پنجاه خورد
گروهی که کاتوزیان خوانی‌اش *** به رسم پرستندگان دانی‌اش
جدا کردشان از میان گروه *** پرستنده را جایگه کرد کوه
بدان تا پرستش بود کارشان *** نوان پیش روشن جهاندارشان
صفی بر دگر دست بنشاندند *** همی نام نیساریان خواندند
کجا شیر مردان جنگ آورند *** فروزنده لشکر و کشورند
کز ایشان بود تخت شاهی به جای *** و ز ایشان بود نام مردی به پای
بسودی سه دیگر گره را شناس *** کجا نیست از کس بر ایشان سپاس
بکارند و ورزند و خود بدروند *** به گاه خورش سرزنش نشنوند
ز فرمان تن‌آزاده و ژنده‌پوش *** ز آواز پیغاره آسوده گوش
تن آزاد و آباد گیتی بر اوی *** بر آسوده از داور و گفتگوی
چه گفت آن سخن‌گوی آزاده مرد *** که آزاده را کاهلی بنده کرد
چهارم که خوانند اهتوخوشی *** همان دست‌ورزان ابا سرکشی
کجا کارشان همگنان پیشه بود *** روانشان همیشه پر اندیشه بود
بدین اندرون سال پنجاه نیز *** بخورد و بورزید و بخشید چیز
از این هر یکی را یکی پایگاه *** سزاوار بگزید و بنمود راه
که تا هر کس اندازه خویش را *** ببیند بداند کم و بیش را
بفرمود پس دیو ناپاک را *** به آب اندر آمیختن خاک را
هر آنچ از گل آمد چو بشناختند *** سبک خشت را کالبد ساختند
به سنگ و به گچ دیو دیوار کرد *** نخست از بَرَش هندسی کار کرد
چو گرمابه و کاخ‌های بلند *** چو ایوان که باشد پناه از گزند
ز خارا گهر جست یک روزگار *** همی کرد از او روشنی خواستار
به چنگ آمدش چند گونه گهر *** چو یاقوت و بیجاده و سیم و زر
ز خارا به افسون برون آورید *** شد آراسته بندها را کلید
دگر بوی‌های خوش آورد باز *** که دارند مردم به بویش نیاز
چو بان و چو کافور و چون مشک ناب *** چو عود و چو عنبر چو روشن گلاب
پزشکی و درمان هر دردمند *** در تندرستی و راه گزند
همان رازها کرد نیز آشکار *** جهان را نیامد چنو خواستار
گذر کرد از آن پس به کشتی بر آب *** ز کشور به کشور گرفتی شتاب
چنین سال پنجه برنجید نیز *** ندید از هنر بر خرد بسته چیز
همه کردنی‌ها چو آمد به جای *** ز جای مهی برتر آورد پای
به فرّ کیانی یکی تخت ساخت *** چه مایه بدو گوهر اندر نشاخت
که چون خواستی دیو برداشتی *** ز هامون به گردون برافراشتی
چو خورشید تابان میان هوا *** نشسته بر او شاه فرمانروا
جهان انجمن شد بر آن تخت او *** شگفتی فرومانده از بخت او
به جمشید بر گوهر افشاندند *** مر آن روز را روز نو خواندند
سر سال نو هرمز فرودین *** بر آسوده از رنج روی زمین
بزرگان به شادی بیاراستند *** می و جام و رامشگران خواستند
چنین جشن فرخ از آن روزگار *** به ما ماند از آن خسروان یادگار
چنین سال سیصد همی رفت کار *** ندیدند مرگ اندر آن روزگار
ز رنج و ز بدشان نبد آگهی *** میان بسته دیوان به سان رهی
به فرمان مردم نهاده دو گوش *** ز رامش جهان پر ز آوای نوش
چنین تا بر آمد بر این روزگار *** ندیدند جز خوبی از کردگار
جهان سربهسر گشت او را رهی *** نشسته جهاندار با فرّهی
یکایک به تخت مهی بنگرید *** به گیتی جز از خویشتن را ندید
منی کرد آن شاه یزدان شناس *** ز یزدان بپیچید و شد ناسپاس
گرانمایگان را ز لشگر بخواند *** چه مایه سخن پیش ایشان براند
چنین گفت با سالخورده مهان *** که جز خویشتن را ندانم جهان
هنر در جهان از من آمد پدید *** چو من نامور تخت شاهی ندید
جهان را به خوبی من آراستم *** چنان است گیتی کجا خواستم
خور و خواب و آرامتان از من است *** همان کوشش و کامتان از من است
بزرگی و دیهیم شاهی مراست *** که گوید که جز من کسی پادشاست
همه موبدان سرفگنده نگون *** چرا کس نیارست گفتن نه چون
چو این گفته شد فرّ یزدان از اوی *** بگشت و جهان شد پر از گفت‌وگوی
منی چون بپیوست با کردگار *** شکست اندر آورد و برگشت کار
چه گفت آن سخن‌گوی با فرّ و هوش *** چو خسرو شوی بندگی را بکوش
به یزدان هر آن کس که شد ناسپاس *** به دلش اندر آید ز هر سو هراس
به جمشید بر تیره‌گون گشت روز *** همی کاست آن فرّ گیتی‌فروز
۳۶-۱۰- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «پادشاهی اردشیر»
به بغداد بنشست بر تخت عاج *** به سر برنهاد آن دلفروز تاج
کمر بسته و گرز شاهان به دست *** بیاراسته جایگاه نشست
شهنشاه خواندند زان پس ورا *** ز گشتاسپ نشناختی کس ورا
چو تاج بزرگی به سر برنهاد *** چنین کرد بر تخت پیروزه یاد
که اندر جهان داد گنج منست *** جهان زنده از بخت و رنج منست
کس این گنج نتواند از من ستد *** بد آید به مردم ز کردار بد
چو خشنود باشد جهاندار پاک *** ندارد دریغ از من این تیره خاک
جهان سر به سر در پناه منست *** پسندیدن داد راه منست
نباید که از کارداران من *** ز سرهنگ و جنگی سواران من
بخسپد کسی دل پر از آرزوی *** گر از بنده گر مردم نیک‌خوی
گشادست بر هرکس این بارگاه *** ز بدخواه وز مردم نیکخواه
همه انجمن خواندند آفرین *** که آباد بادا به دادت زمین
فرستاد بر هر سوی لشکری *** که هرجا که باشد ز دشمن سری
سر کینه‌ورشان به راه آورید *** گر آیین شمشیر و گاه آورید
۳۶-۱۱- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «رزم کاووس با شاه هاماوران»
ازان پس چنین کرد کاووس رای *** که در پادشاهی بجنبد ز جای
از ایران بشد تا به توران و چین *** گذر کرد ازان پس به مکران زمین
ز مکران شد آراسته تا زره *** میانها ندید ایچ رنج از گره
پذیرفت هر مهتری باژ و ساو *** نکرد آزمون گاو با شیر تاو
چنین هم گرازان به بربر شدند *** جهانجوی با تخت و افسر شدند
شه بربرستان بیاراست جنگ *** زمانه دگرگونه‌تر شد به رنگ
سپاهی بیامد ز بربر به رزم *** که برخاست از لشکر شاه بزم
هوا گفتی از نیزه چون بیشه گشت *** خور از گرد اسپان پراندیشه گشت
ز گرد سپه پیل شد ناپدید *** کس از خاک دست و عنان را ندید
به زخم اندر آمد همی فوج فوج *** بران سان که برخیزد از آب موج
چو گودرز گیتی بران گونه دید *** عمود گران از میان برکشید
بزد اسپ با نامداران هزار *** ابا نیزه و تیر جوشن گذار
برآویخت و بدرید قلب سپاه *** دمان از پس اندر همی رفت شاه
تو گفتی ز بربر سواری نماند *** به گرد اندرون نیزه‌داری نماند
به شهر اندرون هرکه بد سالخورد *** چو برگشته دیدند باد نبرد
همه پیش کاووس شاه آمدند *** جگرخسته و پرگناه آمدند
که ما شاه را چاکر و بنده‌ایم *** همه باژ را گردن افگنده‌ایم
به جای درم زر و گوهر دهیم *** سپاسی ز گنجور بر سر نهیم
ببخشود کاووس و بنواختشان *** یکی راه و آیین نو ساختشان
وزان جایگه بانگ سنج و درای *** برآمد ابا نالهٔ کره‌نای
چو آمد بر شهر مکران گذر *** سوی کوه قاف آمد و باختر
چو آگاهی آمد بریشان ز شاه *** نیایش‌کنان برگرفتند راه
پذیره شدندش همه مهتران *** به سر برنهادند باژ گران
چو فرمان گزیدند بگرفت راه *** بی‌آزار رفتند شاه و سپاه
سپه ره سوی زابلستان کشید *** به مهمانی پور دستان کشید
ببد شاه یک ماه در نیمروز *** گهی رود و می خواست گه باز و یوز
برین برنیامد بسی روزگار *** که بر گوشهٔ گلستان رست خار
کس از آزمایش نیابد جواز *** نشیب آیدش چون شود بر فراز
چو شد کار گیتی بران راستی *** پدید آمد از تازیان کاستی
یکی با گهر مرد با گنج و نام *** درفشی برافراخت از مصر و شام
ز کاووس کی روی برتافتند *** در کهتری خوار بگذاشتند
چو آمد به شاه جهان آگهی *** که انباز دارد به شاهنشهی
بزد کوس و برداشت از نیمروز *** سپه شاد دل شاه گیتی‌فروز
همه بر سپرها نبشتند نام *** بجوشید شمشیرها در نیام
سپه را ز هامون به دریا کشید *** بدان سو کجا دشمن آمد پدید
بی‌اندازه کشتی و زورق بساخت *** برآشفت و بر آب لشکر نشاخت
همانا که فرسنگ بودی هزار *** اگر پای با راه کردی شمار
همی راند تا در میان سه شهر *** ز گیتی برین‌گونه جویند بهر
به دست چپش مصر و بربر براست *** زره در میانه بر آن سو که خواست
به پیش اندرون شهر هاماوران *** به هر کشوری در سپاهی گران
خبر شد بدیشان که کاووس شاه *** برآمد ز آب زره با سپاه
هم‌آواز گشتند یک با دگر *** سپه را سوی بربر آمد گذر
یکی گشت چندان یل تیغ‌زن *** به بربرستان در شدند انجمن
سپاهی که دریا و صحرا و کوه *** شد از نعل اسپان ایشان ستوه
نبد شیر درنده را خوابگاه *** نه گور ژیان یافت بر دشت راه
پلنگ از بر سنگ و ماهی در آب *** هم اندر هوا ابر و پران عقاب
همی راه جستند و کی بود راه *** دد و دام را بر چنان رزمگاه
چو کاووس لشکر به خشکی کشید *** کس اندر جهان کوه و صحرا ندید
جهان گفتی از تیغ وز جوشن است *** ستاره ز نوک سنان روشن است
ز بس خود زرین و زرین سپر *** به گردن برآورده رخشان تبر
تو گفتی زمین شد سپهر روان *** همی بارد از تیغ هندی روان
ز مغفر هوا گشت چون سندروس *** زمین سر به سر تیره چون آبنوس
بدرید کوه از دم گاودم *** زمین آمد از سم اسپان به خم
ز بانگ تبیره به بربرستان *** تو گفتی زمین گشت لشکرستان
برآمد ز ایران سپه بوق و کوس *** برون رفت گرگین و فرهاد و طوس
وزان سوی گودرز کشواد بود *** چو گیو و چو شیدوش و میلاد بود
فگندند بر یال اسپان عنان *** به زهر آب دادند نوک سنان
چو بر کوههٔ زین نهادند سر *** خروش آمد و چاک چاک تبر
تو گفتی همی سنگ آهن کنند *** وگر آسمان بر زمین برزنند
بجنبید کاووس در قلبگاه *** سپاه اندرآمد به پیش سپاه
جهان گشت تاری سراسر ز گرد *** ببارید شنگرف بر لاژورد
تو گفتی هوا ژاله بارد همی *** به سنگ اندرون لاله کارد همی
ز چشم سنان آتش آمد برون *** زمین شد به کردار دریای خون
سه لشکر چنان شد ز ایرانیان *** که سر باز نشناختند از میان
نخستین سپهدار هاماوران *** بیفگند شمشیر و گرز گران
غمی گشت وز شاه زنهار خواست *** بدانست کان روزگار بلاست
به پیمان که از شهر هاماوران *** سپهبد دهد ساو و باژ گران
ز اسپ و سلیح و ز تخت و کلاه *** فرستد به نزدیک کاووس شاه
چو این داده باشد برو بگذرد *** سپاهش بروبوم او نسپرد
ز گوینده بشنید کاووس کی *** برین گفتها پاسخ افگند پی
که یکسر همه در پناه منید *** پرستندهٔ تاج و گاه منید
۳۶-۱۲- در شعر ۱ شاهنامه فردوسی «گفتار اندر داستان فرود سیاوش»
جهانجوی چون شد سرافراز و گرد *** سپه را بدشمن نشاید سپرد
سرشک اندر آید بمژگان ز رشک *** سرشکی که درمان نداند پزشک
کسی کز نژاد بزرگان بود *** به بیشی بماند سترگ آن بود
چو بی‌کام دل بنده باید بدن *** بکام کسی داستانها زدن
سپهبد چو خواند ورا دوستدار *** نباشد خرد با دلش سازگار
گرش زآرزو بازدارد سپهر *** همان آفرینش نخواند بمهر
ورا هیچ خوبی نخواهد به دل *** شود آرزوهای او دلگسل
و دیگر کش از بن نباشد خرد *** خردمندش از مردمان نشمرد
چو این داستان سربسر بشنوی *** ببینی سر مایهٔ بدخوی
۳۶-۱۳- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «پادشاهی بهمن اسفندیار صد و بیست سال بود»
چو بهمن به تخت نیا بر نشست *** کمر با میان بست و بگشاد دست
سپه را درم داد و دینار داد *** همان کشور و مرز بسیار داد
یکی انجمن ساخت از بخردان *** بزرگان و کار آزموه ردان
چنین گفت کز کار اسفندیار *** ز نیک و بد گردش روزگار
همه یاد دارید پیر و جوان *** هرانکس که هستید روشن‌روان
که رستم گه زندگانی چه کرد *** همان زال افسونگر آن پیرمرد
فرامرز جز کین ما در جهان *** نجوید همی آشکار و نهان
سرم پر ز دردست و دل پر ز خون *** جز از کین ندارم به مغز اندرون
دو جنگی چو نوش‌آذر و مهرنوش *** که از درد ایشان برآمد خروش
چو اسفندیاری که اندر جهان *** بدو تازه بد روزگار مهان
به زابلستان زان نشان کشته شد *** ز دردش دد و دام سرگشته شد
همانا که بر خون اسفندیار *** به زاری بگرید به ایوان نگار
هم از خون آن نامداران ما *** جوانان و جنگی سواران ما
هر آنکس که او باشد از آب پاک *** نیارد سر گوهر اندر مغاک
به کردار شاه آفریدون بود *** چو خونین بباشد همایون بود
که ضحاک را از پی خون جم *** ز نام‌آوران جهان کرد کم
منوچهر با سلم و تور سترگ *** بیاورد ز آمل سپاهی بزرگ
به چین رفت و کین نیا بازخواست *** مرا همچنان داستانست راست
چو کیخسرو آمد از افراسیاب *** ز خون کرد گیتی چو دریای آب
پدرم آمد و کین لهراسپ خواست *** ز کشته زمین کرد با کوه راست
فرامرز کز بهر خون پدر *** به خورشید تابان برآورد سر
به کابل شد و کین رستم بخواست *** همه بوم و بر کرد با خاک راست
زمین را ز خون بازنشناختند *** همی باره بر کشتگان تاختند
به کینه سزاوارتر کس منم *** که بر شیر درنده اسپ افگنم
اگر بشمری در جهان نامدار *** سواری نبینی چو اسفندیار
چه بیند و این را چه پاسخ دهید *** بکوشید تا رای فرخ نهید
چو بشنید گفتار بهمن سپاه *** هرانکس که بد شاه را نیکخواه
به آواز گفتند ما بنده‌ایم *** همه دل به مهر تو آگنده‌ایم
ز کار گذشته تو داناتری *** ز مردان جنگی تواناتری
به گیتی همان کن که کام آیدت *** وگر زان سخن فر و نام آیدت
نپیچد کسی سر ز فرمان تو *** که یارد گذشتن ز پیمان تو
چو پاسخ چنین یافت از لشکرش *** به کین اندرون تیزتر شد سرش
همه سیستان را بیاراستند *** برین بر نهادند و برخاستند
به شبگیر برخاست آوای کوس *** شد از گرد لشکر سپهر آبنوس
همی رفت زان لشکر نامدار *** سواران شمشیرزن صد هزار
۳۶-۱۴- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «پادشاهی داراب دوازده سال بود»
کنون آفرین جهان‌آفرین *** بخوانیم بر شهریار زمین
ابوالقاسم آن شاه خورشید چهر *** بیاراست گیتی به داد و به مهر
نجوید جز از خوبی و راستی *** نیارد بداد اندرون کاستی
جهان روشن از تاج محمود باد *** همه روزگارانش مسعود باد
همیشه جوان تا جوانی بود *** همان زنده تا زندگانی بود
چه گفت آن سراینده دهقان پیر *** ز گشتاسپ وز نامدار اردشیر
وزان نامداران پاکیزه‌رای *** ز داراب وز رسم و رای همای
چو دارا به تخت مهی برنشست *** کمر بر میان بست و بگشاد دست
چنین گفت با موبدان و ردان *** بزرگان و بیداردل بخردان
که گیتی نجستم به رنج و به داد *** مرا تاج یزدان به سر بر نهاد
شگفتی‌تر از کار من در جهان *** نبیند کسی آشکار و نهان
ندانیم جز داد پاداش این *** که بر ما پس از ما کنند آفرین
نباید که پیچد کس از رنج ما *** ز بیشی و آگندن گنج ما
زمانه ز داد من آباد باد *** دل زیر دستان ما شاد باد
ازان پس ز هندوستان و ز روم *** ز هر مرز باارز و آباد بوم
برفتند با هدیه و با نثار *** بجستند خشنودی شهریار
چنان بد که روزی ز بهر گله *** بیامد که اسپان ببیند یله
ز پستی برآمد به کوهی رسید *** یکی بی‌کران ژرف دریا بدید
بفرمود کز روم و وز هندوان *** بیارند کارآزموده گوان
بجویند زان آب دریا دری *** رسانند رودی به هر کشوری
چو بگشاد داننده از آب بند *** یکی شهر فرمود بس سودمند
چو دیوار شهر اندرآورد گرد *** ورا نام کردند داراب گرد
یکی آتش افروخت از تیغ کوه *** پرستندهٔ آذر آمد گروه
ز هر پیشه‌ای کارگر خواستند *** همی شهر ایران بیاراستند
به هر سو فرستاد بی‌مر سپاه *** ز دشمن همی داشت گیتی نگاه
جهان از بداندیش بی‌بیم کرد *** دل بدسگالان بدو نیم کرد
۳۶-۱۵- شعر ۱ شاهنامه فردوسی «پادشاهی هرمز دوازده سال بود»
بخندید تموز بر سرخ سیب *** همی‌کرد با بار و برگش عتاب
که آن دسته گل بوقت بهار *** بمستی همی‌داشتی درکنار
همی باد شرم آمد از رنگ اوی *** همی یاد یار آمد از چنگ اوی
چه کردی که بودت خریدار آن *** کجا یافتی تیز بازار آن
عقیق و زبرجد که دادت بهم *** ز بار گران شاخ تو هم بخم
همانا که گل را بها خواستی *** بدان رنگ رخ را بیاراستی
همی رنگ شرم آید از گردنت *** همی مشک بوید ز پیراهنت
مگر جامه از مشتری بستدی *** به لوئلؤ بر از خون نقط برزدی
زبرجدت برگست و چرمت بنفش *** سرت برتر از کاویانی درفش
بپیرایه زرد وسرخ وسپید *** مرا کردی از برگ گل ناامید
نگارا بهارا کجا رفته‌ای *** که آرایش باغ بنهفته‌ای
همی مهرگان بوید از باد تو *** بجام می‌اندر کنم یاد تو
چورنگت شود سبز بستایمت *** چو دیهیم هرمز بیارایمت
که امروز تیزست بازار من *** نبینی پس از مرگ آثار من
۳۶-۱۶- رباعی ۱ خیام
برخیز بتا بیا ز بهر دل ما *** حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم *** زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما
۳۶-۱۷- قصیده ۱ امیرخسرو دهلوی
خوش خلعتی است جسم ولی استوار نیست *** خوش حالتی است عمر ولی پایدار نیست
خوش منزلی است عرصه روی زمین دریغ *** کانجا مجال عیش و مقام قرار نیست
دل در جهان مبند که کس را ازین عروس *** جز آب دیده خون جگر در کنار نیست
غره مشو ز جاه مجازی به اعتبار *** کاین جاه را به نزد خدا اعتبار نیست
زنهار اختیار مکن بهر منزلی *** کانجا بدست هیچکس اختیار نیست
۳۶-۱۸- غزل ۱ بیدل دهلوی
آیینه بر خاک زد صُنعِ یکتا *** تا وانمودند کیفیتِ ما
بنیادِ اظهار بر رنگ چیدیم *** خود را به هر رنگ کردیم رسوا
در پرده پختیم سودایِ خامی *** چندان که خندید آیینه بر ما
از عالمِ فاش بی‌پرده گشتیم *** پنهان نبودن، کردیم پیدا
ما و رُعونت، افسانه کیست *** نازِ پری بست گردن به مینا
آیینه‌واریم محرومِ عبرت *** دادند ما را چشمی که مگشا
درهایِ فردوس وا بود امروز *** از بی‌دماغی گفتیم فردا
گوهر گره بست از بی‌نیازی *** دستی که شستیم از آبِ دریا
گر جیبِ ناموس تنگت نگیرد *** در چینِ دامن خفته‌ست صحرا
حیرت‌طرازی‌ست، نیرنگ‌سازی‌ست *** تمثالِ اوهام آیینه دنیا
کثرت نشد محو از سازِ وحدت *** همچون خیالات از شخصِ تنها
وهمِ تعلّق بر خود مچینید *** صحرانشین‌اند این خانمان‌ها
موجود نامی است، باقی توهّم *** از عالمِ خضر رو تا مسیحا
زین یأسِ مُنزَل ما را چه حاصل *** هم‌خانه بیدل، همسایه عَنقا
۳۶-۱۹- ترجیع بند ۱ شاه نعمت الله ولی
تا لوای حیدری بر طارم خضرا زدند *** کوس غرّش بر فراز عالم اعلا زدند
تا که در خلوت سرای لی مع الله شد مقیم *** ساکنان درگهش زان دم ز او ادنی زدند
جود او مفتاح موجودات کردند آنگهی *** قفل حیرت بر زبان نطق هر گویا زدند
سرفرازان در هوای خاک پایش همچو ما *** از سر همت قدم بر تارک دنیا زدند
پادشاهان از برای حشمت شاهنشهی *** سکه دولت به نامش بر سر زرها زدند
عارفان تا نکته ای خواندند از اسرار او *** طعنها بر گفته های بوعلی سینا زدند
لَمعه ای از آفتاب ذوالفقارش شد پدید *** عارفان تمثال نورش بر ید بیضا زدند
حکم فرمانش بنام انّما کرده نشان *** ابلغ توقیع آل آلش از طه زدند
مقصد و مقصود عالم اوست و ابن عم او *** این ندا روز ازل در گوش جان ما زدند
نفس خیر المرسلین است آن ولی کردگار *** لافتی الا علی لاسیف الا ذوالفقار
نور چشم عالمش خوانم علی مرتضی *** محرم راز رسول و ابن عم مصطفی
گوهر دریای عرفان بحر و علم کان وجود *** رهنمون رهروان و پیشوای اتقیا
هادئی کز نسل او مهدی هویدا می شود *** شاید ار گویند او را اهل حق نور هدی
از ولای او ولایت یافته هر کو ولیست *** رو موالی شو که این است اعتقاد اولیا
دوستدار خاندان باش و محب اهلبیت *** تابع دین محمد باش و از بهر خدا
نیست مؤمن هر که دارد با علی یک مو خلاف *** یار مؤمن شو چو ما و تابع آل عبا
از محبت آفتابی بر دل ما تافته *** می نماید نور او آئینه گیتی نما
نفس خیر المرسلین است آن ولی کردگار *** لافتی الا علی لاسیف الا ذوالفقار
مسند ملک ولایت درحقیقت آن اوست *** در حریم عصمتش روح القدس دربان اوست
هر کسی از گنج سلطانی عطائی یافته *** نقد گنج کنت کنزأ نزد سید آن اوست
حق تعالی وصف او فرمود در قرآن تمام *** هفت هیکل هر که خواند آیتی در شأن اوست
حاکم او در ولایت اولیا او را مرید *** شاه عالم خوانمش هر کو علی سلطان اوست
یافته حکم ولایت از خدا و مصطفی *** هر چه هست از جزء و کل پیوسته در فرمان اوست
روح اعظم جان عالم عقل کل از جان و دل *** در امامت این امام انس و جان جانان اوست
گرچه عالم از عطای نعمت الله منعمند *** نعمت الله نعمت شایسته از احسان اوست
نفس خیر المرسلین است آن ولی کردگار *** لافتی الا علی لاسیف الا ذوالفقار
۳۶-۲۰- شعر ۱ معراج نامه عمان سامانی «توحید»
ای که از هستی ترا آثار نیست *** عاقل از هستیت در انکار نیست
نیست محروم از ظهور یک گیاه *** خالی از انوار تو یک پر کاه
با وجود آنکه اندر پرده ای *** سر ز هر پرده برون آورده ای
کوهها پاشید از توحید تو *** زهره ها، بدرید از تمجید تو
طالبانت «رب ارنی » گو همه *** «لن ترانی » پاسخ از هر سو همه
گه وجودت مخفی از فرط ظهور *** بر مثال آفتاب از فرط نور
زان سبب تمثیل کردم آفتاب *** تا بیابد نکته فهم دیر یاب
ورنه بیرونی تو از ادراک ما *** کی بروید این گیاه از خاک ما
اندر اینجا شاهدی گیرم قوی *** از کتاب مستطاب مثنوی
«ای برون از فهم قال و قیل من *** خاک بر فرق من و تمثیل من »
عارفانت در ثنا، مبهوت و مات *** وز ثنایت جمله عاجز در صفات
جمله محتاجند و ذات تو غنی *** بر تو زیبد کبریایی و منی
مایه مجموع هستی ها تویی *** خالق بالا و پستی ها تویی
ظاهر از بود تو بوده کاینات *** ما به تو قائم تو چه قائم به ذات
نیستی و کس نداند چیستی *** هستی اما در ردای نیستی
چشم و گوشی ده که بی گفت و شنفت *** یا زبانی ده که نتوانیم گفت
ورنه بیرونی تو از فهم عقول *** ای منزه ذات تو عمایقول
یا بگیر این لغوهای خام ما *** یا زبان خود بنه در کام ما
گر که تنزیهت کنم آن فهم نیست *** گر که تشبیهت کنم از کافریست
وانکه وصفت بر مذاق خاص و عام *** این همه گفتند و مطلب ناتمام
معذرت را پیش ارباب کظیم *** خوش بگو «واستغفر الله العظیم »
کی دهد صورت ز صورتگر خبر *** آن بود مبهوت صورتگر صور
وان که باشد عارف صاحبنظر *** بیندت در هر گیاهی جلوه گر
مور را فر سلیمانی دهد *** خاک را تشریف سلطانی دهد
خوش نباشد وصف سیمرغ از مگس *** ای تو کمتر از مگس این حرف بس
ملک تو باشد قدیم و تازه نیست *** کبریایی ترا اندازه نیست
از خیال تو برون در هیچ حال *** ما نباشیم ای تو بیرون از خیال
از دل و جانت بیارای کارساز *** هر شب آریم ای تو از ما بی نیاز
ای ز اسمت مانده اندر پرده در *** پرده ما روسیاهان را مدر
کافران عشق تو ای بی قرین *** جمله را نسبت خداوندان دین
می کشی عشاق هیچت نیست غم *** نیستت اندر ترازو سنگ کم
در ره عشق تو سرها ریخته *** خونشان با خاک ره آمیخته
نه به تعریفت حدی نه غایت است *** «ماعرفناک » رسولت آیت است
۳۶-۲۱- قصیده ۱ باباطاهر
بتا تا زار چون تو دلبرستم *** به تن عود و به سینه مجمرستم
اگر جز مهر تو اندر دلم بی *** به هفتاد و دو ملت کافرستم
اگر روزی دو صد بارت بوینم *** هَنی مشتاق بار دیگرستم
فراق لاله رویان سوته دیلم *** وز ایشان در رگ جان نشترستم
منم آن شاخه بر نخل محبت *** که حسرت سایه و محنت برستم
نه کار آخرت کردم نه دنیا *** یکی بی سایه نخل بی‌برستم
نه خور نه خواب دیرم بی تو، گویی *** به پیکر هر سر مو خنجرستم
جدا از تو به حور و خلد و طوبی *** اگر خرسند گردم کافرستم
چو شمعم گر سراندازند صدبار *** فروزنده‌تر و روشن ترستم
مرا از آتش دوزخ چه غم بی *** که دوزخ جزوی از خاکسترستم
سمندروَش میان آتش هجر *** پریشان مرغ بی‌بال و پرستم
درین دیرم چنان مظلوم و مغموم *** چو طفل بی پدر بی مادرستم
نمی‌گیرد کسم هرگز به چیزی *** درین عالم ز هر کس کمترستم
به یک ناله بسوجم هر دو عالم *** که از سوز جگر خنیاگرستم
به بالینم همه الماس سوده *** همه خار و خسک در بسترستم
مثال کافرم در مومنستان *** چو مؤمن در میان کافرستم
همه سوجم همه سوجم همه سوج *** به گرمی چون فروزان اخگرستم
رخ تو آفتاب و مو چو حربا *** و یا پژمان گل نیلوفرستم
به مُلک عشق روح بی‌نشانم *** به شهر دل یکی صورت پرستم
رخش تا کرده در دل جلوه از مهر *** به خوبی، آفتاب خاورستم
بمیر ای دل که آسایش بیابی *** که مو تا جان ندادم وانرستم
مو از روز ازل طاهر بزادم *** ازین رو نام، بابا طاهرستم
۳۶-۲۲- مثنوی ۱ نسیمی
آن شه والای گرامی گهر *** واقف اسرار قضا و قدر
عالم تنزیل و کتاب کریم *** عارف تأویل کلام قدیم
مظهر اسرار الهی بود *** مظهر انوار کماهی بود
مرغ خرد طوطی بستان او *** روح قدس طفل دبستان او
پادشه ملک ولایت بود *** والی اقلیم هدایت بود
ما کشف از فضل علیم و قدیم *** بر دل او سر الف لام میم
عقل که افراخت به دانش لوا *** خواند به لوحش الف و با و تا
هرچه بر این لوح زبرجد بود *** در نظرش تخته ابجد بود
چون قلم قدرت حی قدیم *** کرد کتابت الف و لام و میم
بر رخ چون ماه تمامش نگاشت *** راز که در تخته ابداع داشت
طینت او را چو خدا می سرشت *** بر رخ او سی و دو خط می نوشت
از رخ او آتش موسی عیان *** از دم او معجز عیسی بیان
آینه روی خدا روی او *** خط خدا سلسله موی او
مصحف مجد است سراپای او *** عرش خدا هم دل دانای او
هیکل او مصحف مجد خداست *** چار کتاب است بدین بر گواست
کعبه مثال بدن پاک اوست *** عرش مثال دل دراک اوست
خیمه افلاک بدین زیب و برگ *** خیمه اقبال ورا نیم ترگ
خیمه میعاد ورا شامی است *** بارگه فضل ورا شاهی است
علت غایی وجود همه *** مقصد و مقصود ز بود همه
واسطه سلسله کاینات *** رابطه ضابطه ممکنات
مبداء این دایره و منتهی است *** مصدر فیضی که بلا انتهی است
مایه از او یافت جهان وجود *** سایه او بود وجودی که بود
جنبش این سلسله از مهر اوست *** جوشش این بحر مودت ز اوست
گوهر او مشرق خورشید ذات *** عنصر او مطلع نور و صفات
قفل گشای در گنج هدی *** راه نمای همه سوی خدا
مصدر هر فیض که فیاض راست *** مظهر حق مظهر ذات خداست
عرش برین گرچه سریر خداست *** در نظرش یافته نور و صفاست
سدره اگرچه به بسی منتهی است (؟)*** از عددش یافته نشو و نماست
دیده در آیینه حق روبرو *** گشت منور همه از نور او
حکمت ابداع همه ممکنات *** سر وجود همه کاینات
هم غرض گردش چرخ برین *** هم سبب سکه سطح زمین
هم سبب مبداء و اصل مآب *** هم غرض بودن یوم الحساب
آنچه در این دایره شش در است *** آنچه در این سلسله بی سر است
کرد به یک حرف بیان همه *** داد به یک نقطه نشان همه
علم که بود از همه اندر حجاب *** گشت بر او کشف بلا ارتیاب
علم که خاص است به دانای غیب *** در نظرش هست بلا شک و ریب
دوستی اش حبل متین یقین *** بندگیش عروه وثقی وتین
بنده او جمله کروبیان *** مجلس او مجلس روحانیان
کاشف اسرار ابد از ازل *** عارف ذات احد لم یزل
حبل و دادش ز پی اعتصام *** عروه وثقی است بلا انفصام
شمع هدی قوت عین خلیل *** فضل خدا قوت دین خلیل
فهم کن از اسم شریف و جمیل *** آمدن یوشع عمآنویل
هادی دین یحیی یوسف بیان *** مظهر حق نوح سلیمان مکان
خضر بیان موسی دریا شکاف *** واسطه دوده عبد مناف
قطب زمان آدم احمد نسب *** فخر جهان آدم عیسی حسب
مستغنی عن الالقاب والثناء *** ذلک فضل الله یوتی من یشاء
پادشه دنیی و دین، فضل حق *** برده ز مجموع به دانش سبق
فاتحه دفتر «کن » اسم او *** خاتمه نسخه حق جسم او
نیک تأمل کنی از آدم اوست *** کشف همه قاعده خاتم اوست
فاش کنم راز و بگویم صریح *** بوالبشر است این و ذبیح ذبیح
آنچه بر او رفت همه دیده بود *** سر خدا جمله پسندیده بود
گفت به تصریح و به نص کلام *** دیدن حور است مرا در خیام
دیدن حورا نبود بی حتوف *** هست جنان تحت ظلال سیوف
فهم کن از ذکر کلام قدیم *** نص «فدیناه بذبح عظیم«
بهر خلاص همه بندگان *** آنچه رسیدند هم آیندگان
کرد جدا جان و تن پاک را *** کرد رها مصطبه خاک را
۳۶-۲۳- غزل ۱ محتشم کاشانی
زلف و قدت راست ای بت سرکش، چشم و رخت راست ای گل رعنا *** سنبل و شمشاد هندو و چاکر، نرگس و لاله بنده و لالا
ساخته ظاهر معجز لعلت ز آتش سوزان چشمه حیوان *** کرده هویدا صنع جمالت در گل سوری عنبر سارا
آتش آهم ز آتش رویت سیل سرشگم بی مه رویت *** این ز درون زد شعله بگردون وان ز برون شد تا به ثریا
محو ستادند عابد و زاهد مست فتادند راکع و ساجد *** دوش که افکند در صف رندان جام هلالی شور علالا
وقت مناجات کز ته دل شد جانب گردون نعره مستان *** پرده دریدی گر نشنیدی شمع حریفان بانگ سمعنا
مایه دولت پایه رفعت نقد هدایت گنج سعادت *** هست در این ره ای دل گمره دانش دانا دانش دانا
حسن ازل را بهر طلبکار هست ظهوری کز رخ مقصود *** پرده بر افتد گر کند از میل وحش خیالی چشم به بالا
محتشم اکنون کز کشش دل نیست گذارم جز بدر او *** پیش رقیبان همچو غریبان نیست بدادم جز به مدارا
۳۶-۲۴- غزل ۱ آشفته شیرازی
ای تو ز آغاز و انتها همه دانا *** قدرت تو کرده خاک مرده توانا
بال فرو ریخت مرغ وهم ز اوجت *** لال به وصفت زبان فکرت دانا
قطره باران کجا و چشمه خورشید *** قطره کجا میشود محیط به دریا
در رحم و در صدف ز قطره ناچیز *** در سخنگو کنی و لؤلؤ لالا
وصف تو از وسعت عقول منزه *** ذات تو ز آلایش صفات مبرا
گه کنی از خاک کیمیای سعادت *** لعل بدخش آوری ز صخره صما
می تند از کرم پیله تار بریشم *** گلبن و آب آورد ز خار و ز خارا
من که به کفران نعمت اندرم امروز *** بر نکنم سر زخجلت تو به فردا
چاشنی قدرتت دهد چه حلاوت *** نوش ز نیش و زخار آرد خرما
ساخته حلوا ز غوره مشک ترازخون *** آورد از آب گنده صورت زیبا
حیف که ذرات عالمند چو خفاش *** نور تو چون آفتاب بر همه پیدا
چون بپرد در هوای اوج جلالت *** کسوت فقرت کند چو راست بر اعضا
تاج به سلطان دهد کرامت درویش *** پشه لاغر کند شکار ز عنقا
در خور آشفته نیست ذکر مدیحت *** کامده احمد به عجز معترف آنجا
۳۶-۲۵- شعر ۱ رموز بیخودی اقبال لاهوری
جهد کن در بیخودی خود را بیاب *** زود تر والله اعلم بالصواب
بند ۱
مولانای روم
۳۶-۲۶- شعر ۱ اسرار خودی اقبال لاهوری «اسرار خودی»
دی شیخ با چراغ همی‌گشت گرد شهر *** کز دام و دد ملولم و انسانم آرزوست
زاین همرهان سست‌عناصر دلم گرفت *** شیر خدا و رستم دستانم آرزوست
گفتم که یافت می‌نشود جسته‌ایم ما *** گفت آنچه یافت می‌نشود آنم آرزوست
۳۶-۲۷- شعر ۱ جاویدنامه اقبال لاهوری «دیباچه»
خیال من به تماشای آسمان بود است *** بدوش ماه و به آغوش کهکشان بود است
گمان مبر که همین خاکدان نشیمن ماست *** که هر ستاره جهان است یا جهان بود است
۳۶-۲۸- قصیده ۱ عراقی «در مدح شیخ حمیدالدین احمد واعظ»
ای صبا جلوه ده گلستان را *** با نوا کن هزاردستان را
بر کن از خواب چشم نرگس را *** تا نظاره کند گلستان را
دامن غنچه را پر از زر کن *** تا دهد بلبل خوش‌الحان را
گل خوی کرده را کنی گر یاد *** کند ایثار بر تو مرجان را
ژاله از روی لاله دور مکن *** تا نسوزد ز شعله بستان را
مفشان شبنم از سر سبزه *** به خضر بخش آب حیوان را
تا معطر شود همه آفاق *** بگشائید زلف جانان را
بهر تشویش خاطر ما را *** برفشان طره پریشان را
سر زلف بتان به رقص درآر *** تا فشانیم بر سرت جان را
برقع از روی نیکویان به ربای *** تا ببینم ماه تابان را
ور تماشای خلد خواهی کرد *** بطلب راه کوی جانان را
بگذر از روضه قصد جامع کن *** تا ببینی ریاض رضوان را
نرمکی طره از رخش وا کن *** بنگر آن آفتاب تابان را
حسن رخسار یار را بنگر *** گر به صورت ندیده‌ای جان را
مجلس وعظ واعظ اسلام *** حل کن مشکلات قرآن را
اوست اوحد حمید احمد خلق *** کز جلالش نمود برهان را
پیش تو ای صبا، چه گویم مدح *** گر توانی ادا کنی آن را
برسان از کرم زمین بوسم *** ور توانی بگوی ایشان را
خدمت ما بدو رسان و بگو *** کای فراموش کرده یاران را
ای ربوده ز من دل و جان را *** وی به تاراج داده ایمان را
در سر آن دو زلف کافر تو *** دل و دین رفت این مسلمان را
چشم تو میکند خرابی و ما *** بر فلک می‌زنیم تاوان را
گر خرابی همی کند چه عجب؟ *** خود همین عادت است مستان را
مردم چشم تو سیه کارند *** وین نه بس نسبت است انسان را
همه جایی تو را خوش است ولیک *** بی تو خوش نیست اهل ملتان را
شاد کن آرزوی دلها را *** بزدای از صدور احزان را
قصه درد من بیا بشنو *** می‌نیابم، دریغ، درمان را
باز سرگشته‌ام همی خواهد *** تا چه قصد است چرخ گردان را
خواهدم دور کردن از یاران *** خود همین عادت است دوران را
ما چه گویی، قضا چو چوگانی *** چه از آنجا که گوست چوگان را؟
میکند خاطرم پیاپی عزم *** که کند یک نظاره جانان را
دیده امیدوار می‌باشد *** تا ببیند جمال خوبان را
منتظر مانده‌ام قدوم تو را *** هین وداعی کن این گران جان را
آخر ای جان، غریب شهر توام *** خود نپرسی غریب حیران را؟
هر غریبی که در جهان بینی *** عاقبت باز یابد اوطان را
جز عراقی که نیست امیدش *** تا ببیند وصال کمجان را
من نگویم که حسنت افزون باد *** چون بدان راه نیست نقصان را
باد عمرت فزون و دولت یار *** تا بود دور چرخ گردان را
۳۶-۲۹- اوحدی » منطق‌العشاق » بخش ۱ - سر آغاز
به نام آنکه ما را نام بخشید *** زبان را در فصاحت کام بخشید
به نور خود بر افروزنده دل *** به نار بیدلی سوزنده دل
سر هر نامه‌ای از نام او خوش *** جهان جان ز عکس جام او هوش
درود از ما، سلام از حضرت او *** دمادم بر رسول و عترت او
ابوالقاسم، که شد عالم طفیلش *** فلک دهلیز چاوشان خیلش
۳۶-۳۰- قصیده ۱ اوحدی «له فی‌المناجات»
راه گم کردم، چه باشد گر به راه آری مرا؟ *** رحمتی بر من کنی وندر پناه آری مرا؟
می‌نهد هر ساعتی بر خاطرم باری چو کوه *** خوف آن ساعت که با روی چو کاه آری مرا
راه باریکست و شب تاریک، پیش خود مگر *** با فروغ نور آن روی چوماه آری مرا
رحمتی داری، که بر ذرات عالم تافتست *** با چنان رحمت عجب گر در گناه آری مرا
شد جهان در چشم من چون چاه تاریک از فزع *** چشم آن دارم که بر بالای چاه آری مرا
دفتر کردارم آن ساعت که گویی: بازکن *** از خجالت پیش خود در آه‌آه آری مرا
من که چون جوزا نمی‌بندم کمر در بندگی *** کی چو خورشید منور در کلاه آری مرا؟
اسب خیرم لاغرست و خنجر کردار کند *** آن نمی‌ارزم که در قلب سپاه آری مرا؟
لاف یکتایی زدم چندان، که زیر بار عجب *** بیم آنستم که با پشت دو تاه آری مرا
هر زمان از شرم تقصیری که کردم در عمل *** همچو کشتی ز آب چشم اندر شناه آری مرا
خاطرم تیره است و تدبیرم کژ و کارم تباه *** با چنین سرمایه کی در پیشگاه آری مرا؟
گر حدیث من به قدر جرم من خواهی نوشت *** همچو روی نامه با روی سیاه آری مرا
بندگی گرزین نمط باشد که کردم، اوحدی *** آه از آن ساعت که پیش تخت شاه آری مرا!
۳۶-۳۱- غزل ۱ فیض کاشانی
فیض نور خداست در دل ما *** از دل ماست نور منزل ما
نقل ما نقل حرف شیرینش *** یاد آن روی شمع محفل ما
در دل از دوست عقده مشکل *** در کف اوست حلّ مشکل ما
تخم محنت بسینه ما کشت *** آنکه مهرش سرشته در گل ما
سالها در جوار او بودیم *** سایه دوست بود منزل ما
در محیط فراق افتادیم *** نیست پیدا کجاست ساحل ما
مهر بود و وفا که میکشتیم *** از چه جور و جفاست حاصل ما
دست و پا بس زدیم بیهوده *** داغ دل گشت سعی باطل ما
دل بتیغ فراق شد بسمل *** چند خواهد طپید بسمل ما
چونکه خواهد فکند در پایش *** سر ما دستمزد قاتل ما
طپش دل ز شوق دیدار است *** به از این چیست فیض حاصل ما
در سفر تا به کِی تپد دل ما *** نیست پیدا کجاست منزل ما
بوی جان میوزد در این وادی *** ساربانا بدار محمل ما
هر کجا میرویم او با ماست *** اوست در جان ما و در دل ما
جان چو هاروت و دل چو ماروتست *** ز آسمان اوفتاده در گل ما
زهره ماست زهره دنیا *** شهواتست چاه بابل ها
از الم های این چه بابل *** نیست واقف درون غافل ما
کچک درد تا بسر نخورد *** نرود فیل نفس کاهل ما
فیض از نفس خویشتن ما را *** نیست ره سوی شیخ کامل ما
۳۶-۳۲- غزل ۱ فروغی بسطامی
صف مژگان تو بشکست چنان دلها را *** که کسی نشکند این گونه صف اعدا را
نیش خاری اگر از نخل تو خواهم خوردن *** کافرم ، کافر، اگر نوش کنم خرما را
گر ستاند ز صبا گرد رهت را نرگس *** ای بسا نور دهد دیده نابینا را
بی‌بها جنس وفا ماند هزاران افسوس *** که ندانست کسی قیمت این کالا را
حالیا گر قدح باده تو را هست بنوش *** که نخورده‌ست کس امروز غم فردا را
کسی از شمع در این جمع نپرسید آخر *** کز چه رو سوخته پروانه بی‌پروا را
عشق پیرانه سرم شیفته طفلی کرد *** که به یک غمزه زند راه دو صد دانا را
سیلی از گریه من خاست ولی می‌ترسم *** که بلایی رسد آن سرو سَهی بالا را
به جز از اشک فروغی که ز چشم تو فتاد *** قطره دیدی که نیارد به نظر دریا را؟
۳۶-۳۳- تضمین ۱ فروغی بسطامی
ای بهشتی رخ طوبی قد خورشید لقا *** بشنو این بیت خوش از خسرو جاوید لقا
«تو اگر پای به دشت آری شیران دژم *** بگریزند ز پیش تو چو آهوی ختا»
با دو زلفت سخن از مشک ختن محض غلط *** با دو چشمت مثل از آهوی چین عین خطا
چشم پر خواب تو هم خسته و هم خسته نواز *** زلف پر تاب تو هم عقده و هم عقده گشا
هم فکندی سر یک قوم به شمشیر ستم *** هم شکستی دل یک جمع به بازوی جفا
مدعا در دل من هیچ نماند از دهنت *** بس که دشنام شنیدم به مکافات دعا
دوش حرفی زدم از گوشه به چمن *** تا ننازد پس از این نرگس بی شرم و حیا
خون مژگان تو امروز گذشت از سر من *** تا دگر پا نگذارم به سر کوی وفا
دست خالی نتوان رفت به خاک در دوست *** قدمی همرهم ای چشم گهربار بیا
بر سر طالب اگر تیغ ببارد ز سپهر *** نکند دامن مطلوب خود از چنگ رها
بیدل شیفته هرگز نخروشد ز گزند *** عاشق دلشده هرگز نگریزد ز بلا
گر فروغی لب خسرو مددی ننماید *** من کجا نکته شیرین شکربار کجا
شرف کعبه اسلام ملک ناصردین *** آن که جان آمده در حضرتش از بهر فدا
آن شهنشاه کرم پیشه که بر خاک درش *** شیوه بنده بود گاه دعا، گاه ثنا
۳۶-۳۴- غزل ۱ شهریار
گذار آرد مَهِ من گاه‌گاه از اشتباه اینجا *** فدای اشتباهی کآرد او را گاه‌گاه اینجا
مگر رَه گم کند کو را گذار افتد به ما یارب *** فراوان کن گذارِ آن مَهِ گم‌کرده‌راه اینجا
کُلَه جا ماندش این جا و نیامد دیگرش از پی *** نیاید فی‌المثل آری گرش افتد کلاه اینجا
نگویم جمله با من باش و ترک کامکاران کن *** چو هم شاهی و هم درویش گاه آنجا و گاه اینجا
هوای ماه خرگاهی مکن ای کلبه درویش *** نگنجد موکب کیوان شکوه پادشاه اینجا
شبی کان ماه با من بود می‌گفتم کلید صبح *** به چاه افکنده‌ایم امشب که دربند است ماه اینجا
ندانستم که هم از نیمه‌شب تازد برون خورشید *** که نگذارد ز غیرت ماه را تا صبحگاه اینجا
تویی آن نوسفر سالک که هر شب شاهد توفیق *** چراغت پیش پا دارد که راه اینجا و چاه اینجا
به کوی عشق یا قصر شهان یا کلبه درویش *** فروغ دوست می‌خواهی تو خواه آنجا و خواه اینجا
بیا کز دادخواهی آن دل نازک نرنجانیم *** کدورت را فرامُش کرده با آیینه آه اینجا
سفر مپسند هرگز شهریار از مکتب حافظ *** که سیر معنوی اینجا و کنج خانقاه اینجا
۳۶-۳۵- قطعه ۱ سلیم تهرانی
ای سواد هند از کلکت نگارستان چین *** کار و بار ملک هرگز این سر و سامان نداشت
نامه ی اقبال پیش از کلک دولت پرورت *** داشت گرچه رونقی، اما به این عنوان نداشت
رشک بر شاه جهان آید سکندر را که او *** چون تو دستوری خرداندیش و حکمت دان نداشت
از خطت فرمان شه شد چون نگارستان چین *** این قدر خیل پری، جمشید در فرمان نداشت
پادشاهی آنچنان را این چنین باید وزیر *** آنچه می بایست، شد، زین خوبتر امکان نداشت
کار دولت شد قوی از کلک محکم کار تو *** خوب شد، آری ستونی این بلندایوان نداشت
از دواتت عافیت را ساز شد سامان کار *** کز برای سینه های ریش، مرهمدان نداشت
چون تو دستوری ندارد هفت اقلیم جهان *** این گمان هرگز به بخت خویش، هندستان نداشت
با شجاعت جمع در عهد تو شد دانشوری *** در زمان هیچ کس تیر قلم پیکان نداشت
مصرع شمشیر از کلک تو شد بیتی تمام *** هیچ دیوانی دو مصرع این چنین چسبان نداشت
پشت شمشیر تو از دلگرمی کلکت قوی ست *** قطره ی آبی وگرنه این همه طوفان نداشت
کرد او را خامه ات از وادی حیرت خلاص *** رهنمایی خضر سوی چشمه ی حیوان نداشت
نامت از سرچشمه ی خورشید آبش می دهد *** آبرویی کاین زمان دارد نگین در کان نداشت
شد کف دست تو دل ها را مقام عافیت *** گوهر این آسودگی در مخزن عمان نداشت
تا صلای عام، دست گوهرافشانت نداد *** جامه همچون پوست بر تن خلق را دامان نداشت
مهر جودت بر برات رزق اشیا تا نبود *** موج دریا بی دهن بود و صدف دندان نداشت
صاحبا! عزم سفر میمون و فرخ فال باد *** بی تو خیل شاه را فتح و ظفر امکان نداشت
کرده بیماری مرا نوعی ضعیف و ناتوان *** کاین تن رنجور، پنداری که هرگز جان نداشت
غربت و بیماری ام پامال حیرت کرده است *** هیچ کس را همچو من، دور جهان حیران نداشت
چند روزی رخصتم ده تا کنم درمان خود *** گرچه هرگز درد بیماران دل، درمان نداشت
مختصر کردم حدیث حال خود در خدمتت *** ورنه چون اوصاف تو، درددلم پایان نداشت
۳۶-۳۶- قصیده ۱ سلیم تهرانی
اگر برم به سوی چشم اشکبار انگشت *** چو ماه نو شود آلوده ی غبار انگشت
ز ریشه شانه ی عاج است ناخنم گویی *** ز بس گزیده ام از دست روزگار انگشت
نچیده ام چو گلی یارب از کجا دارد *** مرا به دست چو ماهی هزار خار انگشت
ز بس به سر زدم از غم، عجب نباشد اگر *** کند چو نی به کفم ناله های زار انگشت
گرهگشایی کار مرا هنوز کم است *** به کف چو شانه اگر باشدم هزار انگشت
ز بس که می گزدم نام خویشتن از ننگ *** ز خاتم است مرا در دهان مار انگشت
مرا که هیچ به دستم نمانده، حیرانم *** که چون گرفته چنینم به کف قرار انگشت
مبند شرط برای شمردن غم من *** که باخت خاتم خود را درین قمار انگشت
به راه شوق ز بس با کف تهی رفتم *** به دست بود عصای من فگار انگشت
زمانه تافته دست من آنچنان که مرا *** به کف چو شاخ غزال است تابدار انگشت
به روی آینه ی خاطرم ز دور فلک *** نشسته بر سر هم گرد غم، چهار انگشت
به من کسی ننماید ره گریز، افسوس *** که نیست در کف یک کس درین دیار انگشت
به این جهان ز عدم آمدن پشیمان است *** ازان همیشه گزد طفل شیرخوار انگشت
مجوی کام دل از روزگار و فارغ باش *** به ذوق مهره مکن در دهان مار انگشت
ز آرزوی یک انگشت انگبین چون طفل *** مکن به خانه ی زنبور، زینهار انگشت
چو غنچه کز قلم زنبق آشکار شود *** برای حرف من آرد قلم به بار انگشت
ز خون همیشه به چشمم مژه حنا دارد *** بدان صفت که به سرپنجه ی نگار انگشت
مکن به حلقه ی آن زلف تابدار انگشت *** که هیچ کس نکند در دهان مار انگشت
ز بس به حرف من انگشت آن نگار نهاد *** به دست او شده رنگین چو لاله زار انگشت
ز شوق او شدم آشفته گو، ازان دایم *** قلم نهاده به حرف من فگار انگشت
دلم به سینه ز شوق لب تو می لرزد *** چنان که در کف می خواره از خمار انگشت
چگونه پرده ز رویت کشم، که درگیرد *** ز تاب آتش روی تو شمع وار انگشت
اشاره ی تو مرا می کشد، فغان که چو تیر *** به صیدگاه تو می افکند شکار انگشت
ز آب و رنگ گل باغ عارضت گلچین *** گمان بری که مگر بسته در نگار انگشت
ز ابروی تو سراغ دل حزین کردم *** دراز کرد سوی زلف تابدار انگشت
به قمریان چمن تا ترا سراغ دهد *** چو بید شد همه تن سرو جویبار انگشت
برای آن که ز من صد سخن به دل گیری *** چه می زنی به لبم باز صفحه وار انگشت
شکن ز موی تو افتاده شیشه ی دل را *** گره ز زلف تو دارد به یادگار انگشت
قلم ز شرح حساب غمم شود عاجز *** چنان که از کرم شاه کامکار انگشت
شه سریر ولایت، علی ولی الله *** که می کند به کفش کار ذوالفقار انگشت
ایا شهی که بود گلستان همت را *** کف تو گلبن احسان و شاخسار انگشت
برد به پایه ی قدر تو آسمان حسرت *** گزد ز حیرت جاه تو روزگار انگشت
به کشوری که سپاه تو رو نهد چون سیل *** ز گردباد برآرد به زینهار انگشت
ز ذوق عهد تو خیزد صدای چینی ازو *** ز برق، ابر زند چون به کوهسار انگشت
ز فیض بخشی عهد تو خوبرویان را *** چو سرخ بید برآرد ز خود نگار انگشت
کف نوال تو دریای همت است و ازو *** بود روانه به هرسو چو جویبار انگشت
نسیم ز آتش قهرت خبر به گلشن برد *** بود به رعشه ازان در کف چنار انگشت
به زیر سر چونهد دست دشمنت در خواب *** شود برای سرش نیزه لاله وار انگشت
چنان محیط کفت در سخا تلاطم کرد *** که همچو موج ازو رفت برکنار انگشت
پی اطاعت رای تو تا نهد بر چشم *** دمیده پنجه ی خورشید را هزار انگشت
به خاک کشته ی تیغ تو شمع کی باشد؟ *** به زینهار برآورده از مزار انگشت
بود ز مایه ی بحر کف تو در عالم *** گهرفشان چو رگ ابر نوبهار انگشت
به انقیاد ضمیر تو گر نهد بر چشم *** برد ز دیده ی اعمی برون غبار انگشت
محبت تو دم مرگ دستگیر بود *** چنان که اهل هنر را به وقت کار انگشت
ازین که مدح ترا می کند به صفحه رقم *** به عضوهای دگر دارد افتخار انگشت
به سر چو تاج خروس است جای پنجه ی من *** ز بس گرفته ز مدح تو اعتبار انگشت
همان به صفحه ثنای ترا رقم سازم *** به دست اگر شودم خشک، خامه وار انگشت
ز گردباد شد از روشنایی مدحت *** بلند در طلب من ز هر دیار انگشت
عجب که وادی مدح تو طی تواند کرد *** به سعی خامه چو طفلان نی سوار انگشت
شها منم که بر خصم، طبع من هرگز *** به پشت چشم نمالیده شرمسار انگشت
ز اعتراض کلامم همیشه حاسد را *** خزیده در شکن آستین چو مار انگشت
ورق ز گفته ی رنگین من حنایی شد *** مگر نهاده به حرف من آن نگار انگشت؟
به گلستان ثنای تو چون گل صد برگ *** ازین قصیده به دستم بود هزار انگشت
بلندتر بود از آفتاب در معنی *** رباعی ام که به صورت بود چهار انگشت
به معنی سخنم نارسیده، نیست عجب *** نهد به حرف من ار خصم بی وقار انگشت
مقرر است که از بهر امتحان، اول *** نهند بر دم شمشیر آبدار انگشت
سلیم، عرض هنر پیش شاه بی ادبی ست *** بکش عنان قلم را، نگاه دار انگشت
برآر دست دعا پیش ازان که از سخنت *** زبان برآورد از بهر زینهار انگشت
همیشه تا که شود پنجه از حنا رنگین *** مدام تا که ببندند در نگار انگشت
جهان به زیر نگین تو باد و چون خاتم *** کند به چشم حسود تو روزگار انگشت
۳۶-۳۷- ترجیع بند ۱ خاقانی «در مدح جلال الدین اخستان شروان شاه»
جام ز می دو قله کن خاص برای صبحدم *** فرق مکن دو قبله دان جام و صفای صبحدم
بر تن چنگ بند رگ وز رگ خم گشای خون *** که‌آتش و مشک زد به هم نافه‌گشای صبحدم
جام چو دور آسمان در ده و زمین فشان *** جرعه چنان که بر‌چکد خون به قفای صبحدم
چرخ قرابه تهی است پاره خاک در میان *** پری آن قرابه ده جرعه برای صبحدم
حلق و لب قنینه بین سرفه‌کنان و خنده زن *** خنده بهار عیش دان، سرفه نوای صبحدم
ساقی اگر نه سیب تر بر سر آتش افکند *** این همه بوی چون دهد می به هوای صبحدم؟
صورت جام و باده بین معجز دست ساقیان *** ماه نو و شفق نگر نور فزای صبحدم
باده به گوش‌ماهی‌یی بیش مده که در جهان *** هیچ نهنگ بحرکش نیست سزای صبحدم
صبح شد از وداع شب با دم سرد و خون دل *** جامه دران گرفت کوه، اینت وفای صبحدم
شمع که در عنان شب زرده بش سیاه بود *** از لگد براق جم، مرد بقای صبحدم
موکب صبح را فلک دید رکابدار شه *** داد حلی اختران نعل بهای صبحدم
بند ۱
شاه معظم اخستان شهر گشای راستین *** داد ده ظفر ستان، ملک خدای راستین
رطل کشان صبح را نزل و نوای تازه بین *** زخمه زنان بزم را ساز و نوای تازه بین
رنگ بشد ز مشک شب، بوی نماند لاجرم *** باد بر آبگون صدف غالیه‌سای تازه بین
بید بسوز و باده کن راوق و لعل باده را *** چون دم مشک و عود تر عطر فزای تازه بین
سوخته بید و باده‌بین رومی و هندویی بهم *** عشرت زنگیانه را برگ و نوای تازه بین
نافه چین کلید زد صبح و کلید عیش را *** بر در عده‌دار خم قفل گشای تازه بین
ترک سلاح‌پوش را زلف چو بر هم اوفتد *** عقل صلاح کوش را مست هوای تازه بین
شاهد روز کز هوا غالیه‌گون غلاله شد *** شاهد توست جام می زو تو هوای تازه بین
نیست جهان تنگ را جای طرب که دم زنی *** ز آن سوی خیمه فلک خم زن و جای تازه بین
زیر پل فلک مجوی آب وفا ز جوی کس *** بگذر از این پل کهن آب وفای تازه بین
لهجه راوی مرا منطق طیر در زبان *** بر در شاه جم نگین، تحفه دعای تازه بین
قلعه گلستان شه قله بوقبیس دان *** حصن شما خیش حرم کعبه سرای تازه بین
بند ۲
رستم کیقباد فر حیدر مصطفی ظفر *** همره رخش و دل دلش فتح و غزای راستین
بر ره قول کاسه‌گر نوای نو زند *** بر سر خوانچه طرب مرغ صلای نو زند
مرغ قنینه چون زبان در دهن قدح کند *** جان قدح به صد زبان لاف صفای نو زند
طاس چو بحر بصره بین جزر و مدش به جرعه‌ای *** ساحل خاک را ز در موج عطای نو زند
بزم چو هشت باغ بین باده چهار جوی دان *** خاصه که ساز عاشقان حور لقای نو زند
سنگ به لشکر افکند منهی عقل و آخرش *** قاضی لشکر مغان حد جفای نو زند
و آن می عقل دزد هم نقب زند سرای غم *** لاجرمش صفیر خوش چنگ سرای نو زند
چنگ بریشمین سلب کرده پلاس دامنش *** چون تن زاهدان کز او بوی ریای نو زند
نای چو زاغ کنده پر نغز نوا چو بلبلان *** زاغ که بلبلی کند طرفه نوای نو زند
دست رباب را مجس تیز و ضعیف و هر نفس *** نبض‌شناس بر رگش نیش عنای نو زند
بربط اگر دم از هوا زد به زبان بی‌دهان *** نی به دهان بی‌زبان دم ز هوای نو زند
چنبر دف شود فلک مطرب بزم شاه را *** ماه دو تا سبو کشد زهره ستای نو زند
بند ۳
شاه خزر گشای را هند و خزر شرف دهد *** بر پسر سبکتکین هند گشای راستین
جام و تنوره بین به هم باغ و سرای زندگی *** ز آتش و می بهار و گل زاده برای زندگی
بر در درج خط قدح از افق تنوره بین *** عکس دو آفتاب را نورفزای زندگی
حجره آهنین نگر، حقه آبگینه بین *** لعل در این و زر در آن، کیسه‌گشای زندگی
جام پری در آهن است از همه طرفه‌تر ولی *** نقش پری به شیشه بین سحرنما‌ی زندگی
دایره تنوره بین ریخته نقطه‌های زر *** کرده چو سطح آسمان خط سرای زندگی
شبه سپید باز بین بر سر کوه پر طلا *** باز سپید روز بین بسته قبای زندگی
قطره و میغ تیره بین شیره سفید و تخمه کان *** عالم دردمند را کرده دوای زندگی
سال نو است و قرص خور خوانچه ماهی افکند *** وز بره خوان نو نهد بهر نوای زندگی
تابه زر ندیده‌ای بر سر ماهی آمده *** چشمه خور به حوت بین وقت صفای زندگی
ابر چو پیل هندوان آمد و باد پیلبان *** دیمه روس طبع را کشته به پای زندگی
روز یکم ز سال نو جشن سکندر دوم *** خاک ز جمره سوم کرده قضای زندگی
بند ۴
شاه سکندر هدی، چشمه خضر رای او *** بی‌ظلمات چشمه بین زاده ز رای راستین
ای به هزار جان دلم مست وفای روی تو *** خانه جان به چار حد وقف هوای روی تو
رشته جان برون کشم هر مژه سوزنی کنم *** دیده بدوزم از جهان بهر وفای روی تو
تا چو کبوتر‌ان مرا بام تو نقش دیده شد *** کافرم ار طلب کنم کعبه به جای روی تو
گرچه چو پشت آینه حلقه به گوش تو شدم *** آینه کردم اشک را خاص برای روی تو
از همه تا همه مرا نیم دل است و یک نفس *** هر دو به مهر کرده‌ام بهر رضای روی تو
قفل به سینه برزدم کوست خزینه غمت *** قفل خزینه ساختم دست‌گشای روی تو
غمزه زنان چو بگذری سنبله موی و مه قفا *** روی بتان قفا شود پیش صفای روی تو
چون به قفای جان دود عمر به پای روز و شب *** عمر فشان همی‌دود جان به قفای روی تو
هر که نظاره تو شد دست بریده میشود *** یوسف عهدی و جهان نیم بهای روی تو
هستی خاقنی اگر نیست شد از تو جو به جو *** بر دل او به نیم جو باد بقای روی تو
سمع خدایگان شود چون دهن تو گنج در *** چون به زبان من رود مدح و ثنای روی تو
بند ۵
پانصد هجرت از جهان هیچ ملک چنو نزاد *** از خلفای سلطنت تا خلفای راستین
نیست به پای چون منی راه هوای چون تویی *** خود نرسد به هر سری تیغ جفای چون تویی
دل چه سگ است تا بر او قفل وفای تو زنم *** کی رسد آن خرابه را قفل وفای چون تویی
بوسه‌خرانت را همه زر تر است در دهن *** وان‌ِ من است خشک جان بوسه بهای چون تویی
گرچه چراغ در دهن زر عیار دارمی *** کی شودی لبم محک از کف پای چون تویی
گه گه اگر زکات لب بوسه دهی، به بنده ده *** تا به خراج ری زنم لاف عطای چون تویی
همچو سپند پیش تو سوزم و رقص می‌کنم *** خود به فدا چنین شود مرد برای چون تویی
گفتی اگرچه خسته‌ای غم مخور این سخن سزد *** خود به دلم گذر کند غم به بقای چون تویی
با همه خستگی دلم بوسه رباید از لبت *** گربه شیردل نگر لقمه ربای چون تویی
نوبه خواجگی زنم بهر هوای تو مگر *** نشکند از شکستگان قدر هوای چون تویی
بر سر خاقانی اگر دست فرو کنی سزد *** کوست دلی و نیم جان روی نمای چون تویی
از تو به بارگاه شه لاف دو کون می‌زنم *** کم ز خراج این دوده نزل گدای چون تویی
بند ۶
از شه عیسوی نفس عازر ملک زنده شد *** معجزه را همین قدر هست گوای راستین
اهل نماند بر زمین، اینت بلای آسمان *** خاک بر آسمان فشان هم ز جفای آسمان
چون پس هر هزار سال اهل دلی نیاورد *** این همه جان چه میکند دور برای آسمان
ای مه مگو که‌آسمان اهل برون نمی‌دهد *** اهل که نامد از عدم چیست خطا‌ی آسمان
کوه کوه میرسد، چون نرسد دل به دل؟ *** غصه بیدلی نگر هم ز عنای آسمان
با همه دل شکستگی روی به آسمان کنم *** آه که قبله دگر نیست ورای آسمان
محنت و حال ناپسند، اینت فتوح روز و شب *** پلپل و چشم دردمند، اینت دوای آسمان
باد دریغ در دلم کشت چراغ زندگی *** بوی چراغ کشته شد سوی هوای آسمان
بر سر پای جان کنان گردم و طالع مرا *** پا و سری پدید نه چون سر و پای آسمان
گرچه به مویی آسمان داشته‌اند بر سرم *** موی به موی دیده‌ام تعبیه‌های آسمان
زعم من است که‌آسمان سجده سگدلان کنم *** زان چو دم سگان بود پشت دوتای آسمان
بس که قفای آسمان خوردم و یافتم ادب *** تا ادب اذ السما کوفت قفای آسمان
جیب دریده می‌رود گرد قواره زمین *** بو که رسم به محرمی زیر وطای آسمان
نیست فرود آسمان محرم هیچ ناله‌ای *** ناله خاقانی از آن رفت ورای آسمان
یا کند آسمان قضا عمر مرا که شد به غم *** یا کنم از بقای شه دفع قضای آسمان
بند ۷
از گهر یزیدیان زاده علی شجاعتی *** کز سر ذوالفقار او زاده قضای راستین
تاجور جهان چو جم تخت خدای مملکت *** خاتم دیوبند او بند گشای مملکت
انس و پریش چون ملک زله‌ربا‌ی مائده *** دام و ددش چو مورچه هدیه فزای مملکت
دیودلان سرکشش حامل عرش سلطنت *** مرغ پران ترکشش پیک سبای مملکت
افسر گوهر کیان، گوهر افسر سران *** خاک درش چو کیمیا بیش بهای مملکت
عقل که دید طلعتش حرز بر او دمید و گفت *** اینت شه ملک سپه، عرش لوای مملکت
گفت جهانش ای ملک تو ز کیانی از کیان *** گفت ز تخم آرشم نجل بقای مملکت
گفت به تیغش آسمان کای گهری تو کیستی *** گفت من آتش اجل زهر گیای مملکت
گرچه به باطل اختران افسر عاجزان برند *** اوست مظفری به حق خانه خدای مملکت
مار به ظلم اگر برد خایه موش ناسزا *** جان پلنگ چون برد کوست سزای مملکت
مشتری از پی ملک کرد سجل خط بقا *** بست بنات نعش را عقد برای مملکت
بدر ستاره لشکر است اوج طراز آسمان *** بحر نهنگ خنجر است ابر سخای مملکت
بند ۸
بدر چو شعری سیم بحر چو کسری دوم *** دولت ظلم کاه او عدل فزای راستین
چون شه پیلتن کشد تیغ برای معرکه *** غازی هند را نهد پیل به جای معرکه
بینی از اژدها دلان صف زدگان چو مورچه *** خایه مورچه شده چرخ ورای معرکه
تیغ نیام بفکند چون گه حشر تن کفن *** راست چو صور دردمند از سر نای معرکه
اسب به چار صولجان گوی زمین کند هبا *** طاق فلک به پا کند هم به هبای معرکه
بیشه ستان نیزه‌ها ایمن از آتش سنان *** شیردلان ز نیزه‌ها بیشه فزای معرکه
قلزم تیغها زده موج به فتح باب کین *** زاده ز موج تیغها صاعقه زای معرکه
تیغ کبود غرق خون صوفی کار آب کن *** زاغ سیاه پوش را گفته صلای معرکه
مغز سران کدوی خشک اشک یلان زرشک تر *** زین دو به تیغ چون نمک پخته ابای معرکه
تخته خاک رزم را جذر اصم شده ظفر *** خنجر شه چو هندوئی جذر گشای معرکه
رایت شه تذرو وش لیک عقاب حمله‌بر *** پرچم شه غراب گون لیک همای معرکه
رشته جان دشمنان مهره پشت گردنان *** چون به هم آورد کند عقد برای معرکه
بند ۹
حلقه تن عدوی او بر سر شه ره اجل *** شه چو سماک نیزه‌ور حلقه ربای راستین
عرش نگر به جای تخت آمده پای شاه را *** کعبه نگر به قبله درساخته جای شاه را
جام کیان به دست شه زمزم مکیان شده *** بر مکیان زکات چین گنج عطای شاه را
برده مهندس بقا ز آن سوی خطه فلک *** خندق حصن ملک را حد سرای شاه را
چون ز سواد شابران سوی خزر سپه کشد *** روس والان نهند سر خدمت پای شاه را
ور به سریر بگذرد رایت شاه صاحبش *** تاج و سریر خود نهد نعل بهای شاه را
هود هدایت است شاه اهل سریر عادیان *** صرصر رستخیز دان قوت رای شاه را
چرخ چو باز ازرق است این شب و روز چون دو سگ *** باز و سگ‌اند نامزد صید و هوای شاه را
مرغ که آبکی خورد سر سوی آسمان کند *** گوئی اشارتی است آن بهر دعای شاه را
دهر شکست پشت من نیست به رویش آب شرم *** ورنه چنین نداشتی مدح سرای شاه را
چرخ چرا به خاک زد گوهر شب چراغ من *** کافسر گوهران کنم در ثنای شاه را
دیده شرق و غرب را بر سخنم نظر بود *** آه که نیست این نظر عین رضای شاه را
بند ۱۰
دزد بیان من بود هرکه سخنوری کند *** شاه سخنوران منم شاه ستای راستین
باد مثال را حکم قضای ایزدی *** بر سر هر مثال او مهر رضای ایزدی
هفت فلک به خدمتش یکدل و تا ابد زده *** چار ملک سه نوبتش در دو سرای ایزدی
رخنه ز دست هیبتش ناخن شیر آسمان *** ناخن دست همتش بحر عطای ایزدی
باد دل جهانیان واله نور طلعتش *** چون نظر بهشتیان مست لقای ایزدی
قوت روان خسروان شمه خاک درگهش *** چون غذی ملائکه باد ثنای ایزدی
باد چو باد عیسوی گرد سم براق او *** ای پی چشم درد جان شاف شفای ایزدی
خامه مار پیکرش باد رقیب گنج دین *** مهره و زهر در سرش درد و دوای ایزدی
کرده ضمان ازو ظفر فتح و سریر و روس را *** او به فزودن ظفر شکرفزای ایزدی
چرخ ز خنجر زحل ساخته درع دولتش *** آینه‌های درع او فر و بهای ایزدی
دهر ز چرخ اطلسش کرده ردای کبریا *** نقش طراز آن ردا عین بقای ایزدی
بند ۱۱
شاه جهان گشای را از شب و روز آن جهان *** باد هزار سال عمر، اینت دعای راستین
۳۶-۳۸- قطعه ۱ خاقانی
مرا شاه بالایِ خواجه نشانده است *** از آن خواجه آزرده برخاست از جا
چه بایستش آزردن از سایه حق *** که نوری است این سایه از حق تعالی
نه زیرِ قلم جایِ لوح است چونان *** که بالایِ کرسی است عرشِ مُعَلّا
نداند که از دورِ پرگارِ قدرت *** بوَد نقطه کل بر از خطِّ اجزا
معمّا بر از ابجد آمد به معنی *** چو معنی که هم برتر آمد ز اسما
بخور از برِ عنبر آمد به مجلس *** عقول از برِ انفس آمد به مبدا
کواکب بوَد زیرِ پایِ ملایک *** حواری بوَد بر زبردستِ حورا
ببین نُه طبق برتر از هفت قلعه *** ببین هفت خاتون بر از چار ماما
زمین زیر به کو کثیف است و ساکن *** فلک به زبر کو لطیف است و دروا
الف را بر اعداد مرقوم ببینی *** که اعداد فرعند و او اصل و والا
نه شاخ از برِ بیخ باشد مرتَّب *** نه بار از برِ برگ باشد مهیّا
قیاس از درختانِ بُستان چه گیری *** ببین شاخ و بیخِ درختانِ دانا
هنرمند کی زیرِ نادان نشنید *** که بالایِ سرطان نشسته است جوزا
نه لعل از برِ خاتمِ زر نشیند *** نه لعل و زر کل چنین است عمدا
دبیری چو من زیردستِ وزیری *** ندارند حاشا که دارند حاشا
دبیر است خازن به اسرارِ پنهان *** وزیر است ضامن به اشکالِ پیدا
دبیری ورایِ وزیری است یعنی *** عطارد ورایِ قمر یافت ماوا
چو ریگی است تیره گران‌سایه نادان *** چو آبی است روشن سبک‌روح دانا
نه آب از برِ ریگ باشد به چشمه *** نه عنبر بر از آب باشد به دریا
گران‌سایه زیرِ سبک‌روح بهتر *** چو سنگِ سیه زیرِ آبِ مصفّا
دو سنگ است بالا و زیر آسیا را *** گران‌سِیر زیر و سبک‌سِیر بالا
۳۶-۳۹- قصیده ۱ ادیب الممالک «در برانگیختن ایرانیان و وطن پرستان بر ضد تقسیم ایران فرماید»
چند کشی جور این سپهر کهن را *** چند بکاهی روان و خواهی تن را
مرد چو رخت شرافت ندوخت بر اندام *** باید پوشد به دوش خویش کفن را
سلسله اش چون بنات نعش گسستی *** گر نبدی اتحاد عقد پرن را
ای شده سیراب ز اشک دیده مادر *** وی تو به خون پدر خریده وطن را
دامن خوابت کشد به پیرهن مرگ *** گر نربائی ز دیده کحل و سن را
باغ پدر چون به رهن داده ای ای پور *** جان تو مرهون شده است بیت حزن را
گر زن و فرزند را به خصم سپردی *** بر تن خود پوش رخت دختر و زن را
چون زن و فرزند رفت فاتحه بر خوان *** یکسره خویش و تبار و صهر و ختن را
زور نداری به چاره کوش و به تدبیر *** گر تو شنیدی حدیث مور و لگن را
غره به بازوی خود مباش که بایست *** شانه ز پولاد آهنین مجن را
خسرو چین گر به خویش غره نگشتی *** کس نگشودی جبین عروس ختن را
در طرف راست، یار عربده جو بین *** در طرف چپ، حریف عهد شکن را
شاهد روسی نخست از ره بیداد *** کرد عیان حیله های سرو علن را
فاش و هویدا به خرمن تو برافروخت *** نائره اشتعال جور و فتن را
آنسان رفتار کرد با تو که بروی *** هیچ نکردی خطا عقیده و ظن را
لیک بت انگلیسی از در اخلاص *** آمد و وارونه کرد طرح سخن را
گفت منم آنکه دست من برباید *** از دل تو انده وز دیده وسن را
پس به فسون و فسانه برد به کارت *** باده ناخوشگوار مرد فکن را
مست فتادی ازین شراب و سحرگاه *** زهر هلاهل زدی خمار شکن را
باد بروتت برفت یکسره ای شیخ *** ریش تو جاروب کرده دردی دن را
همچو مضارع شدی که نصب و سکونش *** منتظر یک نظر بود لم و لن را
عهد بریتانیا نسیم صبا بود *** طرفه نسیمی که سوخت سرو و سمن را
طرفه نسیمی که تا وزید به بستان *** کند پر و بال مرغکان چمن را
طرفه نسیمی که خست خاطر گلبن *** خانه بلبل سپرد زاغ و زغن را
ایران باشد بهشت عدن و تو آدم *** عدن تو آن کس برد که برد عدن را
ما را بیند چنانکه گویی دیده است *** جانوری بی زبان و بسته دهن را
ما هم از آن دیده بنگریم که بیند *** مار گزیده سیه سپید رسن را
مانا فرموش کرده اند حریفان *** نیزه گیو دلیر و جنگ پشن را
یا بنخواندند در متون تواریخ *** قصه شاپورشاه و والرین را
ای علما تا بکی کنید پر حرص *** آلت بیداد خویش شرع و سنن را
ای ادبا تا بکی معانی بی اصل *** می بتراشید ابجد و کلمن را
ای شعرا چند هشته در طبق فکر *** لیموی پستان یار و سیب ذقن را
ای عرفا چند گسترید در این راه *** دانه تسبیح و دام حیله و فن را
ای خطبا تا بکی دریدن و خستن *** با دم خنجر دل حسین و حسن را
ای وزرا تا بچند در گله ما *** راهنمائی کنید گرگ کهن را
ای وکلا تا بکی دهید به دشمن *** از ره جهل و هوس عروس وطن را
خون شهیدان درین دو ساله به ایران *** کرد ز خارا عیان عقیق یمن را
ساغر می نیست خونبهای شهیدان *** نیک بسنج ای پسر مبیع و ثمن را
امت موسی نه ای که باز فروشی *** در عوض سیر و تره سلوی و من را
گر رگ ایرانیت به تن بود ایدر *** جیحون سازی ز دیده طل و دمن را
مرد، وطن را چنان عزیز شمارد *** با دل و با جان که شیرخواره لبن را
مرد، وطن را چنان ز صدق پرستد *** فاش و هویدا که بت پرست وثن را
هر که ز حب الوطن نیافت سعادت *** بسته بزنجیر ننگ گردن تن را
شامه پیغمبری چو نیست محال است *** بشنوی از دور بوی پیر قرن را
عشق بتان را درون دل ندهد جای *** پیر علیلی که مبتلاست عنن را
کور نبیند عروس ماه جبین را *** طفل نخواهد نگار سیم بدن را
۳۶-۴۰- قصیده ۱ جهان ملک خاتون «فی التوحید»
ای ز امر کن فکانت گشته پیدا کاینات *** ذات بی چون تو را ترک صفت عین صفات
با کمال قدرتت کار دو گیتی بی محل *** با ثبات ملکتت ملک دو عالم بی ثبات
شمّه ای از فیض فضلت عذرخواه غافلان *** لمعه ای از تاب قهرت کارساز حادثات
نیست در فکرم ز مرگ و زندگی امّید و بیم *** بیم و امّیدم تویی ای خالق موت و حیات
بادی از لطف تو گر بر صحن غبرا بگذرد *** عیسی مریم شود هر ریزه از عظم رُفات
گر چکد از ابر احسانت بر انسان قطره ای *** از نهاد مؤمن و مشرک بشوید سیئات
ور سموم صرصر عَنف تو آید در وجود *** محو گردد صورت هستی ز لوح کاینات
آنکه شد در راه عرفان با هوایت یک جهت *** گشت در دنیا و دین فارغ ز تشویش جهات
وآنکه با گنج قناعت شد مقیم کنج فقر *** سوی گنج حاصل کونین ننمود التفات
یا رب از من خدمتی شایسته ناید در جهان *** کز نکوکاری توانم داشت امّید نجات
عفو کن جرمم مکن محرومم از رحمت که من *** تکیه بر لطف تو می‌دارم نه بر صوم و صلات
۳۶-۴۱- غزل ۱ جهان ملک خاتون
نه توان پیشِ تو آمد نه تو آیی بر ما *** کیست پیغام‌رسان من و تو غیر صبا؟
بیش از این طاقتِ بارِ شبِ هجرانم نیست *** ای عزیز از سر لطفت ز در بنده درآ
بنده خسته بیچاره به وصلت بنواز *** تا به کی بر منِ بیدل رَوَد این جور و جفا؟
دردم از حد بِگُذشت و جگرم خون بِگِرفت *** چون طبیب دلِ مایی ز که جوییم دوا؟
جز جفا نیست نصیبِ من دل‌خسته ز دوست *** برگرفتند ز عالم مگر آیینِ وفا؟
شمعِ جمعی تو و پروانه رخسارِ تو دل *** نیست در مجلس ما بی رخ تو نور و صفا
خبرت نیست که بیچاره تنِ من به جهان *** بنده خاص تو از جان شده بی روی و ریا
۳۶-۴۲- قصیده ۱ پروین اعتصامی
ای دل عبث مخور غم دنیا را *** فکرت مکن نیامده فردا را
کنج قفس چو نیک بیندیشی *** چون گلشن است مرغ شکیبا را
بشکاف خاک را و ببین آنگه *** بی مهری زمانهٔ رسوا را
این دشت، خوابگاه شهیدانست *** فرصت شمار وقت تماشا را
از عمر رفته نیز شماری کن *** مشمار جدی و عقرب و جوزا را
دور است کاروان سحر زینجا *** شمعی بباید این شب یلدا را
در پرده صد هزار سیه کاریست *** این تند سیر گنبد خضرا را
پیوند او مجوی که گم کرد است *** نوشیروان و هرمز و دارا را
این جویبار خرد که می‌بینی *** از جای کنده صخرهٔ صما را
آرامشی ببخش توانی گر *** این دردمند خاطر شیدا را
افسون فسای افعی شهوت را *** افسار بند مرکب سودا را
پیوند بایدت زدن ای عارف *** در باغ دهر حنظل و خرما را
زاتش بغیر آب فرو ننشاند *** سوز و گداز و تندی و گرما را
پنهان هرگز می‌نتوان کردن *** از چشم عقل قصهٔ پیدا را
دیدار تیره‌روزی نابینا *** عبرت بس است مردم بینا را
ای دوست، تا که دسترسی داری *** حاجت بر آر اهل تمنا را
زیراک جستن دل مسکینان *** شایان سعادتی است توانا را
از بس بخفتی، این تن آلوده *** آلود این روان مصفا را
از رفعت از چه با تو سخن گویند *** نشناختی تو پستی و بالا را
مریم بسی بنام بود لکن *** رتبت یکی است مریم عذرا را
بشناس ایکه راهنوردستی *** پیش از روش، درازی و پهنا را
خود رای می‌نباش که خودرایی *** راند از بهشت، آدم و حوا را
پاکی گزین که راستی و پاکی *** بر چرخ بر فراشت مسیحا را
آنکس ببرد سود که بی انده *** آماج گشت فتنهٔ دریا را
اول بدیده روشنئی آموز *** زان پس بپوی این ره ظلما را
پروانه پیش از آنکه بسوزندش *** خرمن بسوخت وحشت و پروا را
شیرینی آنکه خورد فزون از حد *** مستوجب است تلخی صفرا را
ای باغبان، سپاه خزان آمد *** بس دیر کشتی این گل رعنا را
بیمار مرد بسکه طبیب او *** بیگاه کار بست مداوا را
علم است میوه، شاخهٔ هستی را *** فضل است پایه، مقصد والا را
نیکو نکوست، غازه و گلگونه *** نبود ضرور چهرهٔ زیبا را
عاقل بوعدهٔ برهٔ بریان *** ندهد ز دست نزل مهنا را
ای نیک، با بدان منشین هرگز *** خوش نیست وصله جامهٔ دیبا را
گردی چو پاکباز، فلک بندد *** بر گردن تو عقد ثریا را
صیاد را بگوی که پر مشکن *** این صید تیره روز بی آوا را
ای آنکه راستی بمن آموزی *** خود در ره کج از چه نهی پا را
خون یتیم در کشی و خواهی *** باغ بهشت و سایهٔ طوبی را
نیکی چه کرده‌ایم که تا روزی *** نیکو دهند مزد عمل ما را
انباز ساختیم و شریکی چند *** پروردگار صانع یکتا را
برداشتیم مهرهٔ رنگین را *** بگذاشتیم لؤلؤ لالا را
آموزگار خلق شدیم اما *** نشناختیم خود الف و با را
بت ساختیم در دل و خندیدیم *** بر کیش بد، برهمن و بودا را
ای آنکه عزم جنگ یلان داری *** اول بسنج قوت اعضا را
از خاک تیره لاله برون کردن *** دشوار نیست ابر گهر زا را
ساحر، فسون و شعبده انگارد *** نور تجلی و ید بیضا را
در دام روزگار ز یکدیگر *** نتوان شناخت پشه و عنقا را
در یک ترازو از چه ره اندازد *** گوهرشناس، گوهر و مینا را
هیزم هزار سال اگر سوزد *** ندهد شمیم عود مطرا را
بر بوریا و دلق، کس ای مسکین *** نفروختست اطلس و خارا را
ظلم است در یکی قفس افکندن *** مردار خوار و مرغ شکرخا را
خون سر و شرار دل فرهاد *** سوزد هنوز لالهٔ حمرا را
پروین، بروز حادثه و سختی *** در کار بند صبر و مدارا را
۳۶-۴۳- قصیده ۱ حزین لاهیجی
پرتو روی تو را نیست جهان پرده دار *** امتلأ الخافقین شارق ضوء النهار
ای من و بهتر ز من، بنده فرمان تو *** گر دل و گر دین بری، این لنا الاختیار؟
عالم اگر دشمن است چون تو پناهی چه غم؟ *** رد شطاط الذی، عند ذوی الاقتدار
لطف تو بیگانه نیست، از چه شفیع آورم؟ *** بائسک المستجیر، عزتک المستجار
لاله گلزار توست، سینه اخگرفروز *** واله دیدار توست دیده اخترشمار
زاهد گر باهشی، باده کش و توبه کن *** از خرد دوربین وز هوس نابکار
گوش به حکم توایم، مرد زبان نیستیم *** طاعت اگر ردکنی، حاش لنا الاختیار
عربده افزون کند حادثه با گوشه گیر *** لطمه زند بیشتر، موج به دریا کنار
وه که ندارد درنگ، گردش گردنده چرخ *** شهد کند در شرنگ، ساغر لیل و نهار
زحمت بیهوده دید ناخن اندیشه ام *** آه که جز باد نیست، در گره روزگار
این به دمی بسته است وان به غمی می رود *** هستی بد عهد بین، شادی بی اعتبار
همسر دیرینه اند، دیده گشا و ببین *** خنده رنگین گل، گریه ابر بهار
آه چه سازد کسی با تب و تابی چنین؟ *** چهره روز آتشین، طره شب تابدار
خار به چشمم خلد، از گل و ربحان او *** روی جهان دیدنی نیست درین روزگار
از فلک پشت خم، شد قد دونان علم *** کار جهان شد بهم، گشت هنر عیب و عار
تافت به فن زال دهر، دست قوی چیرگان *** همچو کمان حلقه شد، بازوی خنجرگذار
تاب تحمّل نماند، یا لجاالهاربین *** علم ستیرالجبین، جهل خلیع العذار
پشت جوانمرد را بار لئیمان شکست *** ریخت جو برگ خزان، پنجه گوهرنثار
بار خران چون برد، دوش غزال حرم؟ *** شیر ژیان چون کشد ناز سگ جیفه خوار؟
هر طرفی یکّه تاز، کودن دون فطرتی ست *** تکیه زنان هر خری ست جای صدور کبار
خامه همان به که رو تابد ازین گفتگو *** نیست به شکر نکو، حنظل ناخوشگوار
رونق بستان بود شور صفیرت حزین *** بلبل دستان شود، چون تو یکی از هزار
چون که پی امتحان با مژه خون چکان *** خامه نهی در بنان، صفحه کشی در کنار
مایه به معدن دهد کلک جواهر رقم *** نکته به دامن برد طبع بدایع نگار
صبح قیامت دمید از جگر سوخه *** خوشترم آمد درین گرم صفیر اختصار
۳۶-۴۴- رباعی ۱ حزین لاهیجی
شد صید خم زلف رسایی دل ما *** افتاد به دام اژدهایی دل ما
از بوی کباب می توان دانستن *** کز عشق در آتش است جایی دل ما
۳۶-۴۵- ترکیبات ۱ مجد همگر
وقت آنست که گلبن تر و خندان گردد *** گریه ابر همه زیور بستان گردد
شکل اوراق بر اشجار چو خنجر باشد *** صورت غنچه سیراب چو پیکان گردد
قطره ای کابر درافشان به بحار افشاند *** باز در کام صدف در درافشان گردد
باد آئین دم عیسی مریم گیرد *** تا شکوفه چو کف موسی عمران گردد
خطبه بر نام گلسرخ کند بلبل مست *** به چه رخصت چو بود مست خطب خوان گردد
چشم نرگش متحیر نگرد عاشق وار *** به تبسم دهن غنچه چو خندان گردد
چون خط سبز بنفشه بدمد از غیرت *** طره سنبل سیراب پریشان گردد
بند ۱
گاه آنست که در حجله نشیند غنچه *** صبحدم لاله سیراب چو ساغر گیرد
در چمن گرد سمن چونکه بنفشه بدمد *** عارض یار من آن را به زنخ برگیرد
بلبل از منبر گلبن چونکه درآید به سخن *** سرخ گل جامه دران پایه منبر گیرد
قمری از سرو چو آهی بزند سوخته وار *** فاخته ناله به آهنگ دگر درگیرد
بزم در باغ نموداری فردوس کند *** باده در ساغر خاصیت کوثر گیرد
هر که عاشق بود و باده خورد درهر جام *** یاد نظم و سخن عالی همگر گیرد
بند ۲
گاه آنست که لاف از گل خود روی زنند *** چون سراپرده گل بر طرف جوی زنند
وقت آنست که مستان به سحر برخیزند *** می آذرگون در جام بلورین ریزند
عیش سازند و می آرند و سماع آغازند *** پای کوبند به یکبار و نشاط انگیزند
گاه مستی چو سر از خواب گران آیدشان *** هر یکی در سر زلف صنمی آویزند
شاهدان چون طلب جام می و رود کنند *** عاشقان از سر جان و غم تن برخیزند
نوعروسان چمن هر سحری جلوه کنند *** نقشبندان صبا رنگ بهار آمیزند
هر سحر ابر گهربار و نسیم سحری *** بر سر سبزه و گل لولو و مرجان ریزند
لشکر بلبل ترکی لقب آیند به باغ *** خیل زاغ حبشی روی همه بگریزند
بند ۳
گاه آنست که مر صومعه بدرود کنند *** زاهدان نیز حکایت ز می و رود کنند
وقت آنست که یاران می روشن گیرند *** بزم آراسته را درگل و سوسن گیرند
صبحدم باده خوران سوی گلستان آیند *** شامگه مست و خرامان ره گلشن گیرند
شاهدان میل همه سوی در دوست کنند *** عاشقان بر سر ره منزل و مسکن گیرند
دلبران چون می و رود و گل و صحرا طلبند *** بیدلان ترک دل و جان و سر و تن گیرند
قمری و ساری در باغ وطنگه سازند *** بلبل و فاخته بر سرو نشیمن گیرند
بلبلان چون به سحر زمزمه و ناله کنند *** همه آهنگ ز آه سحر من گیرند
پختگانی که به هر جام می خام خورند *** همه بر یاد من سوخته خرمن گیرند
بند ۴
گاه آنست که سرمست در یار زنیم *** دست در دامن آن دلبر عیار زنیم
وقت آنست که بلبل به گلستان آید *** هر که عاشق بود از خانه به بستان آید
غنچه در پوست نگنجد ز نشاط می و رود *** تا که از طرف گلستان به شبستان آید
راستی گل به وفا یار مرا می ماند *** که وصالش به یکی هفته به پایان آید
گل به بزم همه کس عیش کند چون بت من *** تا چو من بلبل بیچاره به افغان آید
بلبل خسته چو من از پی یکهفته وصال *** رنج یکساله کشد چون گه هجران آید
همه شب ناله کنم بر صفت بلبل لیک *** ناله بلبل و من هردو نه یکسان آید
ناله بلبل مست از طرب گل خیزد *** ناله من همه از سوز دل و جان آید
بند ۵
گاه آنست که آهنگ خرابات کنیم *** خاک در دیده سالوسی و طامات کنیم
وقت آنست که بر دشت تماشا باشد *** باغ را زینت و زیب از گل رعنا باشد
هر که او جانور است آرزوی یار کند *** هر که را هست دلی عاشق و شیدا باشد
ذره سنگ همه لعل بدخشان گردد *** قطره ابر همه لولو لالا باشد
صبحدم سوی گلستان به تماشا بنگر *** که به هرگوشه یکی عیش مهیا باشد
من مسکین حزینم که ندارم این بخت *** که به صحرا شدنم زهره و یارا باشد
محنت فرقت یارم چو بدین روز نشاند *** گر نشاطی کنم آن از سر سودا باشد
با چنین خاطر آشفته و این دل که مراست *** کی مرا خاطر باغ و سر صحرا باشد
بند ۶
گاه آنست که عشق کهنم تازه شود *** عالم از ناله من باز پرآوازه شود
وقت آنست که شوریده سری پیشه کنم *** باز بر قاعده بیخواب و خوری پیشه کنم
چون دل من به جز از عشق ندارد پیشه *** به جز آن نیست که آن پیشه وری پیشه کنم
طرب و عیش چو با باده خوران می بینم *** تا توانم طرب و باده خوری پیشه کنم
چون ز احداث جهان بیخبران بیخبرند *** من بکوشم که همه بیخبری پیشه کنم
همچو بلبل که به گلزار بنالد بر گل *** من بر دلبر خود لابه گری پیشه کنم
وگر از من بت من لابه گری نپسندد *** گوشه ای گیرم و خونابه گری پیشه کنم
رسم مداحی و آئین تخلص چو نماند *** در غزل پروری و شعروری پیشه کنم
۳۶-۴۶- شعر ۱ حمیدالدین بلخی «مقدمه کتاب»
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدالله الذی شرفنا بالعلم الراسخ و عرفنا بالدین الناسخ و علمنا حقایق الاحکام و حملنا دقائق الحلال و الحرام، میزنا من الانعام و خصنا بمزایا الانعام، الذی انشاء فی الهواء من السحب امواجا و ابدع فی السماء من الشهب افواجا و انزل من المعصرات ماء ثجاجا دارت الافلاک بتدویره و سارت الاملاک بتقدیره؛
له الفضل و الافضال و القدرة و الکمال، لا اله الا هو الکبیرالمتعال نشهد به لا عن ارتیاب و نؤمن به لا عن اختلاب و نتوکل علیه فیه جیئة و ذهاب، ایمان من اعترف بذنوبه و ایقان من اغترف بعیوبه و نشهد ان محمدا خیر عباده و سید البشر فی بلاده صاحب القضیت و السنان الخضیب و راکب البراق الی المعراج السباق؛
الذی انقذنا من تیه الحیرة بمصابیح جبینه و فتح لنا ابواب المناجح بمفاتیح یمینه و علمنا دقایق شرعه و دینه، صلی الله علیه و علی الذاهبین فی سبیل الله و المهاجرین و الانصار و سلم کثیرا.
سپاس خداوندی را که بیاراست ارواح ما را به وجود اصل و بپیراست اشباح ما را به سجود وصل و در ما پوشید حِله زندگی و بر ما کشید رقم بندگی، کسوت جان بر نهاد ما نهاد بی ضَنَّتی و خلعت ایمان در سر ما افکند بی منتی؛
سواد دل ما را با شمع نور معرفت آشنایی داد و در اطباق احداق ما به کمال قدرت روشنایی نهاد، خاتم انبیاء و سید اصفیاء را دلیل راه و شفیع گناه ما کرد تا شرع شریعت ما نمود و زنگ ضلالت از آئینه طبیعت ما بزدود، و درود و تحیت نامحدود بر وی و اصحاب وی باد و رضوان و مغفرت بر احباب وی، بمنه و جوده.
فصل ترکیب این اصول را علتی ظاهر بود و ترتیب این فصول را برهانی باهر و جلوه این عروس را شهرتی در پایان و تجرع این کئوس را نعمتی در میان، خنده این برق بی طربی و فرحی نبود و خروش این رعد بی تعبی و ترحی نبود.
مرد باید که باب مقصد خویش *** می‌گشاید به عقل و می‌بندد
رفتن بی مراد، نستاید *** گفتن بر گزاف نپسندد
ابر باشد که یافه می گیرید *** برق باشد که خیره می خندد
سخن از عبر کنعانی و حکم لقمانی باید تا بر حاشیه اوراق روزگار بپاید و ارواح متفکر ازو بیاساید و اشباح متحیر بدو بیاراید.
در سخن عندلیب باید بود *** در فصاحت خطیب باید بود
به سخن های دلربای غریب *** در زمانه غریب باید بود
به نصابی که از هنر باشد *** عالمی را نصیب باید بود
بهر دلخستگان گوشه خاک *** همچو عیسی طبیب باید بود
تهیج و تموج این بحر زاخر در اواخر جمادی آخر بود به وقتی که جرم آفتاب روز افزون از چرم بزغاله گردون می‌تافت و صورت ماه تابان بر چرخ گردان از گوشه قبضه کمال نظاره می‌کرد و سحاب سنجاب گون عقد مروارید بر بساط زمین می‌بارید و گام چمن در عشق وصال سمن می‌خارید.
وزش نسیم عنبر بیز در باغ سپید گلیم اثری نداشت و عندلیبِ خوشگوی از گل خوشبوی خبری نداشت، حوض‌ها چون صرح مُمَّرد و جوشن مُزرد بود و بساط نوبت بهمن چون دولت بهمن مُمَهد؛
در چنین وقتی این اتفاق افتاد که آئینه طبع بیکار از تطاول روزگار زنگار داشت و چرخ منقلب و دهر متغلب سر جنگ و پیکار، شب آبستن هنوز بر فراش حبل بود و نفس با حوادث در مصاف حمل، نفس را در نامرادی دمی به لب می‌رسید و در مطالعه کتب روزی به شب می‌کشید و از کتب نفیس جلیس وحشت و انیس وحدت ساخته می‌شد و با فلک شطرنج محابا و نرد مدارا باخته می‌آمد.
تا وقتی به حُسن اتفاق در نشر و طی آن اوراق، به مقامات بدیع همدانی و ابوالقاسم حریری رسیدم و آن دو درج غرر و درر بدیدم، با خود گفتم: صد هزار رحمت بر نفسی باد که از انفاس او چنین نفایس یادگار بماند و چندین عرایس در کنار روزگار ماند.
فقلت سقی الله ارواحهم *** کانی الی شخصهم ناظر
فما مات من خیره واصل *** و ماغاب من ذکره حاضر
در اثنای این اجتناء و اقتناء بفرمود مرا آنکه امتثال امر او بر جان فرض عین بود و انقیاد حکم او قرض دین بود، که این هر دو مقاله سابق و لاحق که به عبارت تازی و لغت حجازی ساخته و پرداخته شده است اگرچه بر هر دو مزید نیست، اما عوام عجم را مفید نیست.
اگر مشک و عود این بخور معنبر شدی دماغ عقل از ابن مثلث معطر شدی و اگر این کاس مثنی سه گانه گشتی، عقد او ناسخ گوهر کانی شدی، چه اگر هر یک در فصاحت کانیست و در ملاحت جانی، امنا هر دو را ترکیب و ترتیب از حروف تازیست و ابا و حلوا در ظروف حجازی است اهل عجم از آن نکات غریب بی نصیبند و پارسیان از آن لغات عجیب بی نصاب، فسانه بلخیان به لغت کرخیان خوش نیاید و سمر رازیان به عبارت تازیان دلکش ننماید.
با یار نو از غم کهن باید گفت *** لابد بزبان او سخن باید گفت
لا نفعل و افعل نکند چندین سود *** چون با عجمی کن و مکن باید گفت
پس به ضرورت این اقتراح صورت این الواح پیش بایست نهاد و این قفل عقیل را بدین مفتاح ببایست گشاد و معول از این تلفیق روحانی بر توفیق یزدانی است و عدت و آلت در ترتیب این مقالت بر مدد آسمانی امید می‌دارد که سورت تیسر ناسخ سورت تعسر آید و حکم تقدیر بر وفق اندیشه و تدبیر زاید ان شاء الله تعالی.
به حل و عقد سخن هم به کدخدایی عقل *** هر آنچه کلک تکلف بدو رسد بکنم
به عون ایزد و تأیید بخت و مایه فضل *** هر آنچه دست تصرف بدو رسد بکنم
که دنیا خانه عیب جویان است و آشیانه غیب گویان، عیب نابوده بجویند و غیب ناشنوده بگویند، همه عالم ناقد اخفش و صراف اعمش اند که آنچه در شهر خود گم کرده اند در برزن دیگران می‌جویند و جو خود نایافته ارزن دیگران می طلبند. به شب تاریک ،خس باریک در دیده یاران دیده و به روز روشن، کوه معایب خود نادیده.
در شب چه روی در ره باریک‌تر از موی *** چون روز همی بر در خود راه نبینی؟
چون بر در خود چشم تو بر کوه نیفتد *** در چشم کسان چه بود اگر کاه ببینی؟
و نیز شرط اوفق و رکن اوثق آن است که در میدان این تسوید اسب خود تازم و بر بساط این تمهید نرد خود بازم و در جمله این تصنیف با سرمایه خود سازم، الا مصراعی چند بر سبیل شهادت، نه بر وجه افادت .
و در جمله آن ابیات که رفیق ره باشد به عدد کم از ده باشد، که عروس را به پیرایه همسایه، یک شب بیش نتوان پیراست و از آرایش دو روزه به سؤال دریوزه نتوان آراست:
با مایه خود بساز و چون بی هنران *** سرمایه به عاریت مخواه از دگران
و در این اصل فصل تازی با پارسی بیامیختم و غرر عربی و درر دری از گوشوار سخن درآویختم، تا خوانندگان بدانند در آلت قصوری نیست و در حالت فتوری نه، و من الله العون و اتوفیق فی هذا الجمع و التفریق انه حسبنا و نعم الرفیق.
۳۶-۴۷- غزل ۱ جویای تبریزی
الهی ره نما سوی خود این مدهوش غافل را *** ز دردت جامه زیب داغ چون طاووس کن دل را
برد بی‌طاقتی از عالم هستی برون دل را *** تپیدن بال پرواز است مرغ نیم بسمل را
تب عشقت چنان در آتش بی‌تابی‌ام دارد *** که شریان از تپیدن در فلاخن می‌نهد دل را
برآ از خویش و در گلزار مقصد کامرانی کن *** ز خود رفتن به سالک میکند نزدیک منزل را
شود از جنبش گهواره خواب طفل سنگین‌تر *** تپیدن بیشتر غافل کند دل‌های غافل را
ز طوفان حوادث فیض عجزت ایمنی بخشد *** شکستن می‌برد جویا به ساحل کشتی دل را
۳۶-۴۸- الهامی کرمانشاهی » شاهدنامه (چهار خیابان باغ فردوس) » خیابان دوم » بخش ۱ - توحید یه مقدمه ی خیابان دوم
به یکتا جهانداور دادراست *** نیایش روا و ستایش سزاست
که بینش ده هر دو بیننده اوست *** جهان را جهان آفریننده اوست
چو ره زی شناسایی اش بسپرد *** زتک باز ماند سمند خرد
خدایی که نشناسدش هیچ کس *** شناسای او ذات اوی است و بس
نیارد سزاوار یزدان سپاس *** جز آن کایزدش کرد یزدانشناس
همان به کزین گفتگو بگذریم *** فرستاده گان را درود آوریم
که نیک اختر و پاکرای آمدند *** به پیغمبر ی از خدای آمدند
جهان را زهر بد نگه داشتند *** روان را سوی راست ره داشتند
درود از خدا برچنان رهبران *** سزد ویژه برختم پیغمبران
محمد (ص) که هستی بدوهست گشت *** به دین رایت کفر ازو پست گشت
درخشده چون شد رخ فرخش *** جهان را خدا خلق کرد از رخش
به معراج به عرش اکبر نشست *** به تختی که بودش سزا برنشست
چو از قدرتش ذوالجلال آفرید *** مر او را چو خود بی همال آفرید
نبی گنج حق بود و گنجور اوی *** علی بود با یازده پور اوی
بدان شهریاران پناهنده ایم *** وزین داوران مزد خواهنده ایم
۳۶-۴۹- فرخی سیستانی » دیوان اشعار » ترجیعات » شماره ۱ - در مدح امیر ابویعقوب یوسف بن ناصرالدین
زباغ ای باغبان ما را همی بوی بهار آید *** کلیدباغ ما را ده که فردامان به کار آید
کلید باغ را فردا هزاران خواستار آید *** تو لختی صبر کن چندانکه قمری بر چنار آید
چواندر باغ تو بلبل به دیدار بهار آید *** ترا مهمان ناخوانده بروزی صد هزار آید
کنون گر گلبنی را پنج شش گل در شمار آید *** چنان دانی که هر کس را همی زو بوی یار آید
بهار امسال پنداری همی خوشتر ز پار آید *** ازین خوشتر شود فردا که خسرو از شکار آید
بند ۱
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
کنون در زیر هر گلبن قنینه در نماز آید *** نبیند کس که از خنده دهان گل فراز آید
زهر بادی که برخیزد گلی با می به راز آید *** به چشم عاشق از می تابه می عمری دراز آید
به گوش آواز هر مرغی لطیف و طبعساز آید *** به دست می زشادی هر زمان ما را جواز آید
هوا خوش گردد و بر کوه برف اندر گداز آید *** علمهای بهاری از نشیبی بر فراز آید
کنون ما را بدان معشوق سیمین بر نیاز آید *** به شادی عمر بگذاریم اگر معشوق باز آید
بند ۲
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
زمین از خرمی گویی گشاده آسمانستی *** گشاده آسمان گویی شکفته بوستانستی
به صحرا لاله پنداری ز بیجاده دهانستی *** درخت سبز را گویی هزار آوا زبانستی
به شب در باغ گویی گل چراغ باغبانستی *** ستاک نسترن گویی بت لاغر میانستی
درخت سیب ار گویی ز دیبا طیلسانستی *** جهان گویی همه پر وشّی و پر پرنیانستی
مرا دل گر نه اندر دست آن نامهربانستی *** به دو دستم بشادی بر، می چون ارغوانستی
بند ۳
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
دلا باز آی تا با تو غم دیرینه بگسارم *** حدیثی از تو بنیوشم نصیبی از تو بردارم
دلا گرمن به آسانی ترا روزی به چنگ آرم *** چو جان دارم ترا زیرا که بی تو خوارم وزارم
دلا تا تو زمن دوری نه درخوابم نه بیدارم *** نشان بیدلی پیداست از گفتار و کردارم
دلا تا تو زمن دوری ندانم بر چه کردارم *** مرا بینی چنان بینی که من یکساله بیمارم
دلا با تو وفا کردم کزین بیشت نیازارم *** بیا تا این بهاران را به شادی باتو بگذارم
بند ۴
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
چه کرد آن سنگدل باتو به سختی صبر چون کردی *** چرا یکبارگی خود را چنین خوارو زبون کردی
چنین خو داشتی همواره یا این خو کنون کردی *** دوبهر از خویشتن بگداختی یک بهره خون کردی
نمودی خوار خود را و مرا چون خود زبون کردی *** ترا هر چند گفتم کم کن این سودا فزون کردی
نخستم برگراییدی و لختی آزمون کردی *** چو گفتم هر چه خواهی کن فسار از سر برون کردی
برفتی جنگجویی را سوی من رهنمون کردی *** چو گل خندنده گشت ای بت مرا گرینده چون کردی
بند ۵
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
ترا گرهمچنین شاید بگوی آن سرو سیمین را *** بگوی آن سرو سیمین رابگوی آن ماه و پروین را
بگو آن توده گل را بگو آن شاخ نسرین را *** بگو آن فخر خوبان را نگار چین و ماچین را
که دل بردی و دعوی کرده ای مرجان شیرین را *** کم از رویی که بنمایی من مهجور مسکین را
بیا تاشاد بگذاریم ما بستان غزنین را *** مکن بر من تباه این جشن نوروز خوش آیین را
همی بر تو شفیع آرم ثنای گوهر آگین را *** ثنای میر عالم یوسف بن ناصرالدین را
بند ۶
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
نبینی باغ را کز گل چگونه خوب و دلبر شد *** نبینی راغ را کز لاله چون زیبا و در خور شد
زمین از نقش گوناگون چون دیبای ششتر شد *** هزار آوای مست اینک به شغل خویشتن در شد
تذرو جفت گم کرده کنون با جفت همبر شد *** جهان چون خانه پر بت شد و نوروز بتگرشد
درخت روداز دیبا و از گوهر توانگر شد *** گوزن از لاله اندر دشت بابالین و بستر شد
زهر بیغوله و باغی نوای مطربی بر شد *** دگر باید شدن ما را کنون کآفاق دیگر شد
بند ۷
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی با دو نوروزی
می اندر خم همی گوید که یاقوت روان گشتم *** درخت ارغوان بشکفت و من چون ارغوان گشتم
اگر زین پیش تن بودم کنون پاکیزه جان گشتم *** به من شادی کند شادی، که شادی را روان گشتم
مرا زین پیش دیدستی نگه کن تا چسان گشتم *** نیم زان سان که من بودم دگر گشتم جوان گشتم
زخوشرنگی چوگل گشتم ز خوشبویی چو نان گشتم *** ز بیم بادو برف دی به خم اندر نهان گشتم
بهار آید برون آیم که از وی با امان گشتم *** روانهارا طرب گشتم طربها را روان گشتم
بند ۸
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
می اندرگفتگو آمد پس از گفتار جنگ آمد *** خم و خمخانه اندر چشم من تاریک و تنگ آمد
به گوش من همی از باغ بانگ نای و چنگ آمد *** کس ار می خورد بی آواز نی بر سرش سنگ آمد
مرا باری همه مهر از می بیجاده رنگ آمد *** زمرد را روان خواهم چواز روی پرنگ آمد
به خاصه کزهوا شبگیر آواز کلنگ آمد *** زکاخ میر بانگ رود بو نصر پلنگ آمد
کنون هر عاشقی کو را می روشن به چنگ آمد *** به طرف باغ همدم با نگاری شوخ و شنگ آمد
بند ۹
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
ملک یوسف کنون در کاخ خود چون رودزن خواند *** ندیمان را و خوبان را به نزد خویشتن خواند
من بیجاده گون خواهد بت سیمین ذقن خواند *** بتی خواند که اورا شاخ باغ نسترن خواند
گروهی ماهرویان را به خدمت بر چمن خواند *** نگاری از چگل خواند نگاری از ختن خواند
ز خوب آیت الکرسی سه ره بر تن به تن خواند *** مرا گر آرزوش آید میان انجمن خواند
گهی اشعار من خواند گهی ابیات من خواند *** وگر شیرین سخن گویم مرا شیرین سخن خواند
بند ۱۰
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
امیر این گویدم زیرا که او دلها نگه دارد *** به نزد خویشتن هرکهتری را پایگه دارد
چه باشد گرچو من مداح در هر شهرو ده دارد *** ز مدح اندر نماندهر که از رادی سپه دارد
به نزد میر ابو یعقوب نیک ایمن نگه دارد *** زبهر زایر آوردن به ره برمرد ره دارد
عدو را بند و چه دارد ولی را تاج و گه دارد *** همیشه روز بدخواهان دولت را سیه دارد
نه چاهی را به گه دارد نه گاهی را به چه دارد *** زعفوش بهره ورتر هر که افزون ترگنه دارد
بند ۱۱
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
امیرا! باهنر میرا خداوندت معین بادا *** ز ایزد بر تن و جانت هزاران آفرین بادا
به دست تو همیشه جام و شمشیرو نگین بادا *** کمینه چاکری زان تو بیش از مستعین بادا
کسی کو بر زمین عیب تو جوید در زمین بادا *** همه شغل تو با نیکان و سالاران دین بادا
ره آموز تو اندر کارها روح الامین بادا *** همه ساله چنین بادی همه روزه چنین بادا
زمانه دشمنت را وقت کین اندر کمین بادا *** زعدل توجهان همواره چون خلد برین بادا
بند ۱۲
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادونوروزی
گر از ده فضل تو شاها یکی در آفتابستی *** همانا در پرستیدنش هر کس را شتابستی
ور آن رادی که اندر دست توست اندر سحابستی *** ز بارانش زمین پر گوهر و پر زرّ نابستی
ور این پاکی که اندر مذهب توست اندر آبستی *** به آب اندر نگه کردن همه مزد و ثوابستی
ور این آرام کاندر حلم توست اندر ترابستی *** حدیث زلزله کردن به چشم خلق خوابستی
ور این خوشی که اندر خلق توست اندر شرابستی *** علاج دردها را چون دعای مستجابستی
بند ۱۳
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
امیرا ! گرجوانمردی به کار آید، جوانمردی *** وگر مردی همی باید، به مردی در جهان فردی
همی پاید ز تو رادی همی پوید ز تو مردی *** خزانه درخروش آمد چو آگه شد که می خوردی
ز غم بفزاید اندر گونه دینارها زردی *** به هر هفته جهانی را بپیمایی وبنوردی
چو گفتی صید خواهم کرد ،کردی و عجب کردی *** به صحرا شیر افکندی ز بیشه کرگ آوردی
بلی شاگرد سلطانی و لیکن نیک شاگردی *** نباید روزگاری دیر کاستاد جهان گردی
بند ۱۴
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
امیرا ! تابه زین کردی به غزنین اسب تازی را *** دو پای اندر تکاپو یست گرگانی و رازی را
اگر زان سو فروتازی تماشا را و بازی را *** نه شامی رادل اندرتن بماندنه حجازی را
به تک بردی نشیبی را برآوردی فرازی را *** بر آوردی حقیقی را فروبردی مجازی را
امیرا ! کارسازی تو و زینی کارسازی را *** نیندیشی بلندی را نیندیشی فرازی را
به مردی شادمان کردی روان میر غازی را *** بدنی خوشنود کردستی نظام دین تازی را
بند ۱۵
بدان شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
طراز جامه شاهان همی بینم به نام تو *** بر اسبان برفکنده خلعتی زین و ستام تو
همی ترسند جباران عالم از حسام تو *** ستاره از فلک رشوت فرستد زی سهام تو
مه و خورشید را رشک آید ای خسرو ز جام تو *** خطایی کس نیابد هیچگه اندر کلام تو
نظام عالمی بنهاد یزدان در نظام تو *** به شکر اندر جهان مانده‌ست هر کس زیر وام تو
سزد بر مهتران فخر آورد کهتر غلام تو *** منظم کشور و لشکر بود از انتظام تو
بند ۱۶
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
کجا اندر جهان میری و سالاری همی بینم *** ز شکر منتت بر گردنش باری همی بینم
نه اندرمردمی کردن ترا یاری همی بینم *** نه جز آزادگی کردن ترا کاری همی بینم
زتو خوبی به جای خلق بسیاری همی بینم *** کریمی را بر تو تیز بازاری همی بینم
ز کردار تو هر کس را به گفتاری همی بینم *** ز نیکویی به هر دم از تو کرداری همی بینم
بر دیگر کسان با هر گلی خاری همی بینم *** ترابر جایگه بیخار گلزاری همی بینم
بند ۱۷
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
امیرا! بر نتابد پیل خفتان گرانت را *** زگردان کس به زه کردن نداند مرکمانت را
نگه کن تا کمر بینی که چون زیبد میانت را *** یقین بخردان بنگر که چون ماند گمانت را
همی رشوت پذیردجان جباران سنانت را *** همی دعوی کند پایندگی بخت جوانت را
چنان خوداده ای بر چیز بخشیدن بیانت را *** که در بخشیدن گنجی نرنجاند زبانت را
زمانه آشکارا کرد نتواندنهانت را *** همه آسایش و شادی تنت را باد وجانت را
بند ۱۸
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
ترا عار آیدار جز گرد مردی پر جگر گردی *** کنون معروفی و فردا ازین معروفتر گردی
تو آن شاهی که اندر صید گرد شیر نر گردی *** به میدان گر سالاران بازور و هنر گردی
به نام نیکو ودولت فریدون دگرگردی *** به مردی چون پدر گشتی به شاهی چون پدر گردی
شه فرخنده پی هستی شه پیروز گر گردی *** بزرگی را و شاهی را درخت بارور گردی
چو اسکندر به پیروزی جهان را گرد بر گردی *** به داد و عدل در گیتی چو نوشیروان سمر گردی
بند ۱۹
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
امیرا باش تا سلطان ترا طبل و علم سازد *** ز بهر جنگ بدخواهان ترا خیل و حشم سازد
سپاهی از عرب خواهد سپاهی از عجم سازد *** ترا اندر سپهداری مکان روستم سازد
در آن کشور که تو خواهی ترا باغ ارم سازد *** چوایوان مداین مر ترا ایوان جم سازد
ز بهر خدمتت مردان مرد محتشم سازد *** زمال خویشتن یک یک ز بهر تو نعم سازد
به مدح تو عطا بخشد بنام تو درم سازد *** نه آن خسرو ز فرزندان همی یک خوب کم زد
بند ۲۰
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد ونوروزی
بسازد کار تو زیرا که شاه کارسازست او *** امیر حق شناسست او، شه کهتر نوازست او
جهان او را ست و ز شاهان گیتی بی نیازست او *** خداوند نشیبست اوخداوند فراز ست او
گهی کهتر نوازست او گهی دشمن گدازست *** به رادی چون سحابست اوبه پاکی چون نماز ست او
حجاز او گر ترا بخشد خداوند حجازست او *** وگر گویی طرازم ده خداوند طراز ست او
به طاعت خلق را ز ایزد سوی جنت جو از ست او *** ترا از آشکارا یکدل و پاکیزه رازست او
بند ۲۱
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
دگر نوروز را خیل از در مشکوی بگذاری *** به هنجاری که کاری تو گل خودروی بگذاری
وز آن سوخان وزین سورای را یکسوی بگذاری *** نه آنجا رنگ بگذاری نه اینجا بوی بگذاری
قضای تیغها را بر سر بدگوی بگذاری *** به نیرو زورمندان را بر و بازوی بگذاری
نه تاب اندر تن شیر نر از نیروی بگذاری *** نه طاقت در روان دشمن بدخوی بگذاری
کجا چوگان به کف گیری ز کیوان گوی بگذاری *** به نیزه موی بشکافی به ناوک روی بگذاری
بند ۲۲
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک رادر جهان هر روز جشنی بادو نوروزی
همی تا بر جهان فضلست فرزندان آدم را *** چو بر هر چشمه ای، حیوان وبر هر چاه، زمزم را
همی تابرخزان باشد بهی نوروز خرم را *** چو بر خلدی وبر کرباس دیبار او ملحم را
همیشه تابه گیتی شادیی از پی بود غم را *** چنان چون کز پی هر سور دارد دهر ماتم را
همی تا بر هنرهر جای بستایند رستم را *** چنان کاندر جهانداری و اندر مرتبت جم را
مقدم بادی اندر پادشاهی هر مقدم را *** مطیع خویش گردانیده جباران عالم را
بند ۲۳
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روزجشنی بادو نوروزی
سپه را پشتبان بادی جهان را پادشا بادی *** جهان را پادشا بادی طرب را آشنا بادی
امیر کاردان بادی شه فرمانروا بادی *** عجم را روستم بادی عرب را مرتضا بادی
مخالف را شقا بادی موافق را بقا بادی *** معین مؤمنان بادی امید اولیا بادی
خداوند سخن بادی خداوند سخا بادی *** خداوند نعم بادی خداوند عطا بادی
شفای هر غمی بادی و دفع هر بلا بادی *** بزرگی را بقا بادی بقا را منتها بادی
بند ۲۴
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی *** ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
۳۶-۵۰- شعر ۱ دیگر سروده‌های فرخی یزدی «مسمط»
شبِ دوشین که شبی بود شبیهِ شبِ قدر *** همچو نوروز درآمد ز در آن سمین‌صدر
ابرویش بود به رخ همچو هلالی درِ بدر *** بر خَدَش زلف چو آویخته صدقی با عذر
بند ۱
در خطش لعل چو آمیخته سَم با تریاق
آمد از مهر چه آن ماه رخ چهارده‌سال *** داشت بر چهره نکو خالی و در پا خلخال
کرد در پای بسی فتنه ز خلخال و ز خال *** از دو رخسار سپید آیتی از صبح وصال
بند ۲
وز دو گیسوی سیه جلوه‌ای از شام فراق
به جفاکاری، هرچند بُد آن مَه موصوف *** لیک شد عمر به امّیدِ وفایش مَصروف
عارِضش از دو طرف در شکنِ مو مَحفوف *** راستی هم چو یکی مهر اسیر دو کسوف
بند ۳
یا که یک ماه گرفتار میان دو مُحاق
چه دهم شرح ز طنّازیِ آن تُرکِ چِگِل *** که زِ رو آفت جان بود و به مو غارت دل
سخت‌کین، سُست‌وفا، دیرصفا، زودگُسِل *** خسروِ دل به شکر خنده قندش مایل
بند ۴
همچو فرهاد به گلگون‌رخِ شیرین مشتاق
عمر من کوته از آن سلسله زلف بلند *** که سراپاست شکنج و گره و بند و کمند
دین از آن رفته و جان شیفته و دل دربند *** علم الله دو رخت خورده به جنّت سوگند
بند ۵
لک طوبی دو لبت بسته به کوثر میثاق
باری آمد چو به کاشانه‌ام آن حادِثِ ذوق *** خون یک خلق به گردن بُدش از حلقه طوق
خشمگین بود چه شد تکیه‌زن مسندِ فوق *** آنچنانی که به یک لحظه چنین الفتِ شوق
بند ۶
سربهسر گشت مبدل به یکی کلفت شاق
گفتمش چیست بتا امشب این گفت و شنفت *** عیش بی‌طیش نبایست نهاد از کف مفت
چون شنید این سخن از من مُتِبَسِّم شد و گفت *** طاق ابروی مرا از چه جهت گفتی جفت
بند ۷
جفت گیسوی مرا از چه جهت خواندی طاق
۳۶-۵۱- رباعی ۱ فرخی یزدی
بی چیزی من اگرچه پا بست مرا *** غم نیست که تاب نیستی هست مرا
با بی سر و پائی ز قناعت دایم *** سرمایه روزگار در دست مرا
۳۶-۵۲- قصیده ۱ طبیب اصفهانی «در لذت غم و مدح رسول اکرم (ص) با تجدید مطلع گوید»
حاشا که کشم بهر طرب ساغر جم را *** از غم چه شکایت من خو کرده بغم را
هیهات کز ایام حیاتش بشمارم *** روزی که نیابم بدل آسیب الم را
زنهار که می نوشم و بیهوده بخندم *** تا یافته ام چاشنی زهر ستم را
ای عشرتیان اینهمه انکار ز غم چیست *** رفتم بچشانم بشما لذت غم را
ذوق الم از سینه خونین جگران پرس *** کافسرده دلان قدر بدانند الم را
آن قدر شناسم که چو شبها ستم و غم *** سازند بسر منزل من رنجه قدم را
از ذوق زنم بوسه و بر دیده گذارم *** شکرانه آن پای غم و دست ستم را
از بسکه چو دیرینه رفیقان موافق *** دانیم غنیمت من و غم صحبت هم را
زان بیم که افتد بمیان طرح جدائی *** غم دامن من گیرد و من دامن غم را
غم نیست اگر برشکند محفل عشرت *** یارب که شکستی نرسد مجلس غم را
یاران غم آشام چو با هم بنشینند *** تا باز نمایند بهم طاقت هم را
افتد چو بمن دور بگویند که دوران *** از حوصله افزون دهدم ساغر جم را
دی برد فریب هوسم جانب گلشن *** گفتم بصبا کز چه کنم چاره غم را
حاشا که دگر لب بشکر خنده گشایم *** آن به که کنم صرف غمی این دو سه دم را
از باده اگر تائبم از زهد و ورع نیست *** ای آنکه بمن عرضه کنی ساغر جم را
ساقی اگرم دوست بود بوسم و نوشم *** ریزد همه گر در قدحم شربت سم را
دوشینه که پنهان ز خرد بود خیالم *** تا یاد کنم چاره جگر کاوی غم را
رفتم به خرابات و چو پیر خردم دید *** در پای خم افتاده و درباخته دم را
گفتا که زته جرعه جم دل نگشاید *** بگذار ز کف ساغر و بردار قلم را
اوراق معانیت فراموش و تو خاموش *** مپسند ازین بیش نگهبانی دم را
تاری دو سه از زلف عروسان سخن کش *** شیرازه کن این دفتر پاشیده ز هم را
این نغمه چو شد گوشزد شاهد طبعم *** بگذاشت درین عرصه دلیرانه قدم را
گفتم بود آن به که بآرایش عنوان *** مدحی کنم و تحفه برم فخر امم را
آسوده یثرب شه لولاک محمد(ص) *** کز قرب حریمش شرف افزوده حرم را
۳۶-۵۳- مفردات ۱ طبیب اصفهانی
به غیر از وصل نبود چاره‌ای هجر عزیزان را *** که چشم از توتیا روشن نگردد پیر کنعان را
۳۶-۵۴- قصیده ۱ سوزنی سمرقندی «در توحید»
ای خداوندی که از لطف تو جاه آورده‌ام *** ز آنچه بودستم گرفته بارگاه آورده‌ام
هست روشن هست نور روشنی چندین دلیل *** هفت شاه از چرخ و از اَنجُم سپاه آورده‌ام
گر کسی خواهد گواه از شرق عالم تا به غرب *** بندگانت را خداوندا گواه آورده‌ام
ز آنکه حی لایموتی و نداری شبه و مثل *** از صفات پاک اینک احتباه آورده‌ام
لااله آورده را اثبات الاالله ز من *** عشق الاالله و صدق لااله آورده‌ام
تو یکی اندر حساب و من به شرط بندگی *** با دل یکتای خود پشت دوتاه آورده‌ام
پادشاها رشته اندر گردن خود کرده‌ام *** یاغی در بندگی پادشاه آورده‌ام
هیچگه روزی به خدمت نامدم پنجاه سال *** رو به سوی درگه تو گاه گاه آورده‌ام
بی‌رهان بودند همراهان من در راه دین *** گمرهی کردند لیکن من به راه آورده‌ام
گر خطا کردم به دل وز دیده اکنون از ندم *** گویی از دل بار و از دیده میاه آورده‌ام
گرچه از حشمت به فرق من کلاه بندگی است *** دیده گریان و فرق بی‌کلاه آورده‌ام
کیمیایی بود طاعت چون گیاهی معصیت *** چون ستوران رخ همی سوی گیاه آورده‌ام
آتش و آب از دل و چشمم پدید آید چنانکه *** گوییا از دوزخ و دریا سپاه آورده‌ام
وقت برنایی به نعمت های‌هویی کردمی *** های و هویم را کنون صد آه آه آورده‌ام
عذر برنایی بخواهم وقت پیری گفتمی *** چون فرو ماندم زبان عذرخواه آورده‌ام
کوه که گردان به فضلت کاه گه گردان به لطف *** گر گنه چون کوه و طاعت همچو کاه آورده‌ام
نیست پنهان از همه خلق و تو می‌دانی که من *** برگ توحید از برای عِزّ و جاه آورده‌ام
چار چیز آورده‌ام شاها که در گنج تو نیست *** نیستی و حاجت و عذر و گناه آورده‌ام
پادشاها این مناجات از میان جان به صدق *** چون گهر از بحر و چون یوسف ز چاه آورده‌ام
در سمرقند از دل پاک این صفات پاک تو *** از اسد چون شمس و از سرطان چو ماه آورده‌ام
سوزنی القاب دارم لیک بوبکرم به نام *** خوب نامستم گنه کردم پناه آورده‌ام
گر ز رحمت درگذاری کرده‌های سابقم *** من ز عفو سابقت اینک گواه آورده‌ام
۳۶-۵۵- قصیده ۱ امیر معزی
با نصرت و فتح و ظفر و دولت والا *** بنگر علم شاه جهان بر سر بالا
لشکر شده آسوده و تِرمَذ شده ایمن *** نصرت شده پیوسته و دولت شده والا
فتح آمده و تهنیت آورده جهان را *** سلطان جهانگیر به این فتح مهنا
بشکفته به دین داری او جان پیمبر *** نازنده به فرزندی او آدم و حوا
بهروزی او در همه گیتی شده معروف *** پیروزی او در همه عالم شده پیدا
رزمش همه با نصرت و رسمش همه نیکو *** روزش همه با دولت و کارش همه زیبا
ای شاه غلامان تو دارند به اقطاع *** چین و خُتَن و کاشغر و خَلُخٌ و یغما
بر بیعت و پیمان تو صد نامه رسیدست *** از مکه و غزنین و سمرقند و بخارا
از موکب تو کوه نماید همه هامون *** وز لشکر تو شهر نماید همه صحرا
آنجاکه تَف توست چه جیحون و چه هامون *** وانجا که صف توست چه جنگ و چه‌تماشا
تاگَرد سپاه تو برآمد ز خراسان *** یک باره به اِدبار فرو شد سر اعدا
زین نصرت و زین فتح که دیدند و شنیدند *** دیگر به خراسان نبود غارت و غوغا
نشگفت اگر از بیم توشیران بگریزند *** کز هیبت تو موم شود آهن و خارا
تا دست تو دریا بود و تیغ تو آتش *** نشگفت نهیب و خطر از آتش و دریا
هر شاه که یک راه زتیغ تو بترسد *** از ملک و ولایت نبود نیز شکیبا
سو‌دش نکند تعبیه قلعه و لشکر *** آن به که کند با سرِ تیغِ تو مدارا
گر تعبیه‌سازی به‌سوی روم دگر بار *** زُنّار چو افسار کنی بر سر ترسا
فرمان تو مسجد کند از خانه رُهبان *** شمشیر تو خَرزین کند از چوبِ چلیپا
شاها، مَلِکا، جمله آفاق تو داری *** شد دیده دین از ظفر و فتح تو بینا
بیم است ز شیران جهان وز تو رعایت *** عذرست ز شاهان جهان وز تو مُحابا
شادند و سرافراز به عدل تو خداوند *** چه خویش و چه بیگانه و چه پیر و چه برنا
تا، بنده معزی ز فتوح تو سخن گفت *** زیر قدمش گشت ثَری همچو ثُریا
هر شعر پسندیده که در مدح تو گوید *** باشد چو یکی عقد پر از لؤلؤِ لالا
تا عقل شناسنده تمام است به دانش *** تا مهر فروزنده بلندست به جَوزا
زیر علم فتح تو بادا همه عالم *** زیر قدم عدل تو بادا همه دنیا
شمشیر تو برنده و دست تو دهنده *** فرمان تو پاینده و بخت تو توانا
۳۶-۵۶- سعدی » گلستان » باب اول در سیرت پادشاهان » حکایت شماره ۱۰
بر بالینِ تربتِ، یحیی، پیغامبر عَلَیْهِ‌السّلامُ، معتکف بودم در جامع دِمشق که یکی از ملوکِ عرب که به بی‌انصافی منسوب بود اتّفاقاً به زیارت آمد و نماز و دعا کرد و حاجت خواست.
درویش و غنی بنده این خاک درند *** و آنان که غنی‌ترند محتاج‌ترند
آنگه مرا گفت: از آن جا که همّتِ درویشان است و صدقِ معاملت ایشان، خاطری همراه من کنید که از دشمنی صعب، اندیشناکم. گفتمش: بر رعیّتِ ضعیف رحمت کن تا از دشمنِ قوی زحمت نبینی.
به بازوانِ توانا و قوّتِ سرِ دست *** خطاست پنجه مسکینِ ناتوان بشکست
نترسد آن که بر افتادگان نبخشاید؟ *** که گر ز پای در آید کسش نگیرد دست؟
هر آن که تخمِ بدی کشت و چشمِ نیکی داشت *** دِماغِ بیهده پخت و خیالِ باطل بست
ز گوش پنبه برون آر و دادِ خلق بده *** وگر تو می‌ندهی داد، روزِ دادی هست!
بنی آدم اعضایِ یکدیگرند *** که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار *** دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنتِ دیگران بی‌غمی *** نشاید که نامت نهند آدمی
۳۶-۵۷- غزل ۱ غنی کشمیری
جنونی کو که از قید خرد بیرون کشم پا را *** کنم زنجیر پای خویشتن دامان صحرا را
به بزم می پرستان محتسب خوش عزتی دارد *** که چون آید به مجلس شیشه خالی می کند جا را
اگر شهرت هوس داری اسیر دام عزلت شو *** که در پرواز دارد گوشه گیری نام عنقا را
به بزم می پرستان سرکشی بر طاق نه زاهد *** که می ریزند مستان بی محابا خون مینا را
شکست از هر در و دیوار می بارد مگر گردون *** به رنگ چهره ما ریخت رنگ خانه ما را
ندارد ره به گردون روح تا باشد نفس در تن *** رسایی نیست در پرواز مرغ رشته در پا را
غنی روز سیاه پیر کنعان را تماشا کن *** که روشن کرد نور دیده اش چشم زلیخا را
۳۶-۵۸- ترجیع بند ۱ میلی » ترجیع فی‌الهجو
الحذر الحذر که دیگر بار *** اژدر خامه‌ام شد آتشبار
آنچنان کرده نیش دندان تیز *** که ازو زینهار جوید مار
از پی نیش جان آنکه زند *** بهر دینار، خویش را بر نار
کیسه پر زر، دفینه پر گوهر *** گنج را گشته مار و گل را خار
جیب او پر چو کیسه غنچه *** کف او کفچه همچو دست چنار
چون شترمرغ، لیک در پرواز *** همچو اشتر، ولی گسسته مهار
لک‌لک ماده‌ای که بهر نشست *** احتیاجی نباشدش به منار
بند ۱
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
زشت و بدنفس چون سگ مسلخ *** چرب و چرکین چو گربه مطبخ
تُنُک و سست همچو بال مگس *** خشک و کجواج همچو پای ملخ
زنخ سردِ زردِ بی‌مویش *** شیشه شاشه‌ای که بندد یخ
ریش از بیم دیدن رویش *** سر نیارد برون ز چاه زنخ
دست و پا چون ره دراز عدم *** بندهایش علامت فرسخ
بدنی همچو سوزن و... نی *** که در او وصله خر است چونخ
شاخ چوب دراز اگر خواهند *** که بکاوند آتش دوزخ
بند ۲
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
همچو شاشه سبک، چو شیشه تُنُک *** همچو شبهای دی دراز و خُنُک
همچو قاروره‌ای‌ست آگنده *** رنگ زرد و طبیعت نازک
رود آن ماده استر بدراه *** همچو یابوی اوزبکی لُک‌لُک
به دو زانو دمی که بنشیند *** همچو آروانه‌ای‌ست کو زده چک
با گران‌خیزی‌اش توان گفتن *** خر درگل فتاده را چابک
آنکه چون روده سگ تازیست *** که شد از استخوان خر، لُک و پک
وانکه چون خامه‌ای‌ست سوخته‌دل ***...ن گشاد و درون سیاه و سبک
بند ۳
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
جرعه‌خواری به بزم همّت...س *** کاسه لیسی به خوان نعمت...س
بسته آن پیرحیز خواجه‌سرا *** همچو...م کمر به خدمت...س
بهر روزی، چو خر شبانروزی *** مانده در زیر بار منّت...س
...س گرفتار شد به نکبت او *** گرچه عالم گرفت نکبت...س
بشکند خُرد، گردن مردی *** که بزرگی کند به دولت...س
شرمم آید ز روی...س که کنم *** با چنان روی کوسه، نسبت...س
آنکه از وی شد امتحان قلم *** چون رقم می‌زدند صورت...س
بند ۴
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
مادرش را پدر چو می...ـایید *** گوه می‌خورد و ژاژ می‌خایید
وصله نیم‌خیز در مستی *** گه به پس، گه به پیش می‌سایید
مادر از بیم شوهران دگر ***...ر می‌خورد و راه می‌پایید
جای انزال، شاشه زور آورد *** ریخت در موضعی که می...ـایید
خورد آن قحبه مسهلی،وز...ن *** طرفه ماهیّتی فرو زایید
کیست آن ننگ مرد و زن که ازو *** دامن عالمی ببالایید؟
بند ۵
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
زند آن خر چو در شترغو چنگ *** جمع گردند عقرب و خرچنگ
روی زرد و دراز و باریکش *** کهنه تیغی که شد نهان در زنگ
قلم موی در دو انگشتش *** چون زبانی‌ست در دهان کلنگ
صورت ناموجّهی که کند *** رنگ‌آمیزی‌اش به صد نیرنگ،
جای آن است اگر به صورت او *** اهل معنی ریند رنگارنگ
کهنه چنگ سپهر را تاری *** کز درازی فتاده از آهنگ
ناجوانمرد پیر خنثایی *** که زن و مرد راست از وی ننگ
بند ۶
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
بس که تریاک خورده آن ناپاک *** می‌خورد گوه و می‌رید تریاک
...ر سختی ز دور چون بیند *** کش بود میل دیده ادراک،
بر وی از حکّه آنچنان پیچد *** که مگر بر درخت پیچد تاک
مردمان مار در کفن بینند *** افکنندش چو با کفن در خاک
بهر او قبر چون ککنند، ز ننگ *** خاک خواهد زدن گریبان چاک
ای خوش آن دم که بر سر خاکش *** گویم این کهنه مرده بوناک
بند ۷
پسر سرفراز سلطان است *** نام او میرزا علی‌خان است
میخ می‌خواهمش به...ن تا بیخ *** چون کلنگی که می‌کشند به سیخ
تا نگوید نصاب ناخوانده *** سیْب تُفّاح و خربزه بطّیخ
روی زردش ز داغهای برص *** چون سفالی پر آهک و زرنیخ
قد او همچو سیخ آتش‌کاو *** سر چو سرگین فتاده بر سر سیخ
ای خوش آن دم که بر سر میدان *** زند از رنج چوب قیلقه ریخ
چون بگوید کسی علی‌خان رید *** اتّفاقاً همان بود تاریخ!
۳۶-۵۹- شعر سایه گیسو رهی معیری
ای مشک سوده گیسوی آن سیمگون‌تنی؟ *** یا خرمن عبیری یا پار سوسنی؟
سوسن نه‌ای که بر سر خورشید افسری *** گیسو نه‌ای که بر تن گلبرگ جوشنی
زنجیر حلقه‌حلقه آن فتنه‌گستری *** شمشاد سایه‌گستر آن تازه‌گلشنی
بستی به شب ره من مانا که شبروی *** بردی ز ره دل من مانا که رهزنی
گه در پناه عارض آن مشتری رخی *** گه در کنار ساعد آن پرنیان‌تنی
گر ماه و زهره شب به جهان سایه افکنند *** تو روز و شب به زهره و مه سایه افکنی
دلخواه و دل‌فریبی دلبند و دلبری *** پرتاب و پرشکنجی پرمکر و پرفنی
دامی تو یا کمند؟ ندانم به راستی *** دانم همی که آفت جان و دل منی
از فتنه‌ات سیاه بود صبح روشنم *** ای تیره‌شب که فتنه بر آن ماه روشنی
همرنگ روزگار منی ای سیاه‌فام *** مانند روزگار مرا نیز دشمنی
ای خرمن بنفشه و ای توده عبیر *** ما را به جان‌گدازی چون برق خرمنی
ابر سیه نه‌ای ز چه پوشی عذار ماه؟ *** دست رهی نه‌ای ز چه او را به گردنی؟
۳۶-۶۰- شعر دیوان البسه، دیباچه نظام قاری
نفایس حمد و اجناس ثنا خزائن افضال کریم خطا پوشی را سزد که (الکبریاء ردائی و العظمه ازاری) کسوت الوهیت و لباس ربو بیت اوست. خرگاه اطلس چرخی مطبق آسمانرا شقه خارای کوه بر دامن دوخت و مشعله برق در خیام سحاب بر افروخت. دیبای سیمگون ابر مطیر ابره سنجاب سپهر مستدیر گردانید.(الذی جعل لکم اللیل لباسا و النوم سباتا) قطیفه آل خورشید چتر شاهی اوست وتتق دارائی افق مزین ایوان قدرت نامتناهی او.
شام را بر فرق بنهاده کلاهی از سمور *** صبح را در برفکنده پوستینی از فنک
و صلوات بیشمار بعدد پود و تار بر آن پادشاه سریر رسالت و ماه مسند جلالت و آن مشرف بتشریف(یا ایها المدثر) و آن محلی مجلیه (و ثیابک فطهر).
ای پایه جلال ترا چرخ صندلی *** وی مسند کمال ترا عرش متکا
و بآل عبا و اصحاب ظل لوای آنحضرت تا دامن قیامت باد.
(اما بعد) چنین گوید نساج این جامه رنگین و خیاط این خلعت با تمکین از لباس رعونت عاری(محمود بن امیر احمد المدعو بنظام قاری) کساه الله لباس التقوی و حفظ اذیال عافیته من ترشح البلوی. که چون حضرت حق جل و علا از خزانه الطاف و جامه دان اعطاف بنده راثوب ثواب قرائت قرآن پوشانید و مبصر اثاث علوم احادیث گردانید. شناسای ارخته اخبار و نقود آثار شدم و دوتوی نظم و مرقع نثر شعار و دثار من گشت. تا با قمشه معانی رنگین وامتعه عبارات دلنشین از آستین فضل دستبردی نمودم که اگر هنر پوشان عیب نمارا پرده حسد از پیش چشم رفع شود زیبایی این خلعت دیبا برایشان نیک جلوه دهد.
حسن این شاهد کمخا بتو رو ننماید *** تا چو اطلس نکنی ساده دل از نقش عیوب
و بدین منوال بیرون ازین طرز ریسمان سخن دراز کشید تا دیوانی در اقسام شعر بده هزار بیت رسانید(تلک عشره کامله) . ومع ذلک مدتی این خیال دامنگیرم شده بود که بنوعی دیگر از جامه در بر مردم خاص گردم که هرگز کسی نپوشیده باشد و باعث علم من شود. اتفاقا روزی محفلی از اهل لباس دست داد و اهل دستار با جامهای ملون متکلف حاضر بودند. خوانی آراسته در میان آمد دران رختهای رنگین و سفره سنگین دیدم. با خود اندیشه کردم که چون (شیخ بسحاق علیه الرحمه) در اطعمه دیک خیال بر آتش فکرت نهاد من نیز در البسه اقمشه معانی در کارگاه دانش ببارنهم. و بر ضمیر همگنان پوشیده نیست که همچنانچه از ماکول ناگزیر است از ملبوس نیز چاره نیست. و دیگر آنکه چون تاجداران ممالک نظم بحکم (الشعراء امراء الکلام) او را با ورچی خوان نعمت گردانیدند و مطبخ بوی سپردند دعا گوی را نیز دست تصرف در رختخانه اشعار دادند و قیچجی؟ و صاحب گرگ یراق کردند. خداوندان تمیز دانند که این منصب رآبان منصب نسبتی نیست.
صفت جامه خوش آینده تر از ذکر طعام *** قصه عقد سپیچست به از و صف مبار
و عرب گوید( المامول خیر من الماکول) فی الجمله از او کشگینه و از ما پشمینه. چه اگر در لطایف او قطایفست اینجا قطیفه است. اگر آنجا قطاب و سنبوسه است اینجا آستین بسنبوسه است. اگر آنجا کدکست اینجا قدکست. اگر آنجا بورانیست اینجا بارنیست. اگر آنجا باخره است اینجا بانمداست. اگر آنجا آش عروسی است اینجا کتان روسیست. اگر آنجانان حریر بیزاست اینجا کمخای کلریز است. اگر آنجا حسیبک وزیچک است اینجا سرآغوش و پیچک است.اگر آنجا پیاز و سیر است اینجا والا و حریر است. اگر آنجا شلغم بلغمی است اینجا کلاه شلغمی است. اگر آنجا زخم بریان و تره است اینجا پوستین بره است. اگر آنجا کیپاست اینجا دیباست. اگر آنجا رشته و بند قباست اینجا کلکینه و عباست. اگر آنجا سیخک است اینجا میخک است . اگر آنجا برنج کاهی است اینجا والای شاهی است. اگر آنجا قاز و کلنک است اینجا قیغاج و چلنک است. آنجا خرمای بصری اینجا قصب مصری آنجا کجری اینجا چتری. آنجا سفره اینجا بقچه. آنجا اطعمه اینجا البسه. آنجا سخنان پخته اینجا معانی پرداخته. آنجا قصهای شیرین اینجا خیالات رنگین. آنجا لقمه بی استخوان نه اینجا بی حشوی قبای پرنیان نه. القصه.
(الکلام یجر الکلام)
صد دست دگر دارم ازین زیباتر
بنابرین مقدمات دیوانی مشتمل بر قصاید و غزلیات و رسائل و مقطعات و رباعیات و فردیات درین لباس قلمی گردید. مامول که بر قد قبول همه اینجامه باندام آید چه برازش جامه عطائی است خدائی(والله الموفق لذلک)
۳۶-۶۱- شعر ۱۴ شاهنامه فردوسی «سهراب»
چو بشنید این گفتهای درشت *** نهان کرد ازو روی و بنمود پشت
ز بالا زدش تند یک پشت دست *** بیفگند و آمد به جای نشست
بپوشید خفتان و بر سر نهاد *** یکی خود چینی به کردار باد
ز تندی به جوش آمدش خون برگ *** نشست از بر بارهٔ تیزتگ
خروشید و بگرفت نیزه به دست *** به آوردگه رفت چون پیل مست
کس از نامداران ایران سپاه *** نیارست کردن بدو در نگاه
ز پای و رکیب و ز دست و عنان *** ز بازوی وز آب داده سنان
ازان پس دلیران شدند انجمن *** بگفتند کاینت گو پیلتن
نشاید نگه کردن اسان بدوی *** که یارد شدن پیش او جنگجوی
ازان پس خروشید سهراب گرد *** همی شاه کاووس را بر شمرد
چنین گفت با شاه آزاد مرد *** که چون است کارت به دشت نبرد
چرا کرده‌ای نام کاووس کی *** که در جنگ نه تاو داری نه پی
تنت را برین نیزه بریان کنم *** ستاره بدین کار گریان کنم
یکی سخت سوگند خوردم به بزم *** بدان شب کجا کشته شد ژنده‌رزم
کز ایران نمانم یکی نیزه‌دار *** کنم زنده کاووس کی را به دار
که داری از ایرانیان تیز چنگ *** که پیش من آید به هنگام جنگ
همی گفت و می بود جوشان بسی *** از ایران ندادند پاسخ کسی
خروشان بیامد به پرده‌سرای *** به نیزه درآورد بالا ز جای
خم آورد زان پس سنان کرد سیخ *** بزد نیزه برکند هفتاد میخ
سراپرده یک بهره آمد ز پای *** ز هر سو برآمد دم کرنای
رمید آن دلاور سپاه دلیر *** به کردار گوران ز چنگال شیر
غمی گشت کاووس و آواز داد *** کزین نامداران فرخ نژاد
یکی نزد رستم برید آگهی *** کزین ترک شد مغز گردان تهی
ندارم سواری ورا هم نبرد *** از ایران نیارد کس این کار کرد
بشد طوس و پیغام کاووس برد *** شنیده سخن پیش او برشمرد
بدو گفت رستم که هر شهریار *** که کردی مرا ناگهان خواستار
گهی گنج بودی گهی ساز بزم *** ندیدم ز کاووس جز رنج رزم
بفرمود تا رخش را زین کنند *** سواران بروها پر از چین کنند
ز خیمه نگه کرد رستم بدشت *** ز ره گیو را دید کاندر گذشت
نهاد از بر رخش رخشنده زین *** همی گفت گرگین که بشتاب هین
همی بست بر باره رهام تنگ *** به برگستوان بر زده طوس چنگ
همی این بدان آن بدین گفت زود *** تهمتن چو از خیمه آوا شنود
به دل گفت کین کار آهرمنست *** نه این رستخیز از پی یک تنست
بزد دست و پوشید ببر بیان *** ببست آن کیانی کمر بر میان
نشست از بر رخش و بگرفت راه *** زواره نگهبان گاه و سپاه
درفشش ببردند با او بهم *** همی رفت پرخاشجوی و دژم
چو سهراب را دید با یال و شاخ *** برش چون بر سام جنگی فراخ
بدو گفت از ایدر به یکسو شویم *** به آوردگه هر دو همرو شویم
بمالید سهراب کف را به کف *** به آوردگه رفت از پیش صف
به رستم چنین گفت کاندر گذشت *** ز من جنگ و پیکار سوی تو گشت
از ایران نخواهی دگر یار کس *** چو من با تو باشم بورد بس
به آوردگه بر ترا جای نیست *** ترا خود به یک مشت من پای نیست
به بالا بلندی و با کتف و یال *** ستم یافت بالت ز بسیار سال
نگه کرد رستم بدان سرافراز *** بدان چنگ و یال و رکیب دراز
بدو گفت نرم ای جوانمرد گرم *** زمین سرد و خشک و سخن گرم و نرم
به پیری بسی دیدم آوردگاه *** بسی بر زمین پست کردم سپاه
تپه شد بسی دیو در جنگ من *** ندیدم بدان سو که بودم شکن
نگه کن مرا گر ببینی به جنگ *** اگر زنده مانی مترس از نهنگ
مرا دید در جنگ دریا و کوه *** که با نامداران توران گروه
چه کردم ستاره گوای منست *** به مردی جهان زیر پای منست
بدو گفت کز تو بپرسم سخن *** همه راستی باید افگند بن
من ایدون گمانم که تو رستمی *** گر از تخمهٔ نامور نیرمی
چنین داد پاسخ که رستم نیم *** هم از تخمهٔ سام نیرم نیم
که او پهلوانست و من کهترم *** نه با تخت و گاهم نه با افسرم
از امید سهراب شد ناامید *** برو تیره شد روی روز سپید
۳۶-۶۲- شعر ۱۴ شاهنامه فردوسی «پادشاهی سیاوش»
چو آگاهی آمد به کاووس شاه *** که شد روزگار سیاوش تباه
به کردار مرغان سرش را ز تن *** جدا کرد سالار آن انجمن
ابر بی‌گناهش به خنجر به زار *** بریدند سر زان تن شاهوار
بنالد همی بلبل از شاخ سرو *** چو دراج زیر گلان با تذرو
همه شهر توران پر از داغ و درد *** به بیشه درون برگ گلنار زرد
گرفتند شیون به هر کوهسار *** نه فریادرس بود و نه خواستار
چو این گفته بشنید کاووس شاه *** سر نامدارش نگون شد ز گاه
بر و جامه بدرید و رخ را بکند *** به خاک اندر آمد ز تخت بلند
برفتند با مویه ایرانیان *** بدان سوگ بسته به زاری میان
همه دیده پرخون و رخساره زرد *** زبان از سیاوش پر از یادکرد
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر *** چو شاپور و فرهاد و رهام شیر
همه جامه کرده کبود و سیاه *** همه خاک بر سر بجای کلاه
پس آگاهی آمد سوی نیمروز *** به نزدیک سالار گیتی فروز
که از شهر ایران برآمد خروش *** همی خاک تیره برآمد به جوش
پراگند کاووس بر یال خاک *** همه جامهٔ خسروی کرد چاک
تهمتن چو بشنید زو رفت هوش *** ز زابل به زاری برآمد خروش
به چنگال رخساره بشخود زال *** همی ریخت خاک از بر شاخ و یال
چو یک هفته با سوگ بود و دژم *** به هشتم برآمد ز شیپور دم
سپاهی فراوان بر پیلتن *** ز کشمیر و کابل شدند انجمن
به درگاه کاووس بنهاد روی *** دو دیده پر از آب و دل کینه جوی
چو نزدیکی شهر ایران رسید *** همه جامهٔ پهلوی بردرید
به دادار دارنده سوگند خورد *** که هرگز تنم بی‌سلیح نبرد
نباشد بشویم سرم را ز خاک *** همه بر تن غم بود سوگناک
کله ترگ و شمشیر جام منست *** به بازو خم خام دام منست
چو آمد به نزدیک کاووس کی *** سرش بود پرخاک و پرخاک پی
بدو گفت خوی بد ای شهریار *** پراگندی و تخمت آمد ببار
ترا مهر سودابه و بدخوی *** ز سر برگرفت افسر خسروی
کنون آشکارا ببینی همی *** که بر موج دریا نشینی همی
از اندیشهٔ خرد و شاه سترگ *** بیامد به ما بر زیانی بزرگ
کسی کاو بود مهتر انجمن *** کفن بهتر او را ز فرمان زن
سیاوش به گفتار زن شد به باد *** خجسته زنی کاو ز مادر نزاد
دریغ آن بر و برز و بالای او *** رکیب و خم خسرو آرای او
دریغ آن گو نامبرده سوار *** که چون او نبیند دگر روزگار
چو در بزم بودی بهاران بدی *** به رزم افسر نامداران بدی
همی جنگ با چشم گریان کنم *** جهان چون دل خویش بریان کنم
نگه کرد کاووس بر چهر او *** بدید اشک خونین و آن مهر او
نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم *** فرو ریخت از دیدگان آب گرم
تهمتن برفت از بر تخت اوی *** سوی خان سودابه بنهاد روی
ز پرده به گیسوش بیرون کشید *** ز تخت بزرگیش در خون کشید
به خنجر به دو نیم کردش به راه *** نجنبید بر جای کاووس شاه
بیامد به درگاه با سوگ و درد *** پر از خون دل و دیده رخساره زرد
همه شهر ایران به ماتم شدند *** پر از درد نزدیک رستم شدند
چو یک هفته با سوگ و با آب چشم *** به درگاه بنشست پر درد و خشم
به هشتم بزد نای رویین و کوس *** بیامد به درگاه گودرز و طوس
چو فرهاد و شیدوش و گرگین و گیو *** چو بهرام و رهام و شاپور نیو
فریبرز کاووس درنده شیر *** گرازه که بود اژدهای دلیر
فرامرز رستم که بد پیش رو *** نگهبان هر مرز و سالار نو
به گردان چنین گفت رستم که من *** برین کینه دادم دل و جان و تن
که اندر جهان چون سیاوش سوار *** نبندد کمر نیز یک نامدار
چنین کار یکسر مدارید خرد *** چنین کینه را خرد نتوان شمرد
ز دلها همه ترس بیرون کنید *** زمین را ز خون رود جیحون کنید
به یزدان که تا در جهان زنده‌ام *** به کین سیاوش دل آگنده‌ام
بران تشت زرین کجا خون اوی *** فرو ریخت ناکاردیده گروی
بمالید خواهم همی روی و چشم *** مگر بر دلم کم شود درد و خشم
وگر همچنانم بود بسته چنگ *** نهاده به گردن درون پالهنگ
به خاک اندرون خوار چون گوسفند *** کشندم دو بازو به خم کمند
و گر نه من و گرز و شمشیر تیز *** برانگیزم اندر جهان رستخیز
نبیند دو چشمم مگر گرد رزم *** حرامست بر من می و جام و بزم
به درگاه هر پهلوانی که بود *** چو زان گونه آواز رستم شنود
همه برگرفتند با او خروش *** تو گفتی که میدان برآمد به جوش
ز میدان یکی بانگ برشد به ابر *** تو گفتی زمین شد به کام هژبر
بزد مهره بر پشت پیلان به جام *** یلان بر کشیدند تیغ از نیام
برآمد خروشیدن گاودم *** دم نای رویین و رویینه خم
جهان پر شد از کین افراسیاب *** به دریا تو گفتی به جوش آمد آب
نبد جای پوینده را بر زمین *** ز نیزه هوا ماند اندر کمین
ستاره به جنگ اندر آمد نخست *** زمین و زمان دست خون را بشست
ببستند گردان ایران میان *** به پیش اندرون اختر کاویان
گزین کرد پس رستم زابلی *** ز گردان شمشیرزن کابلی
ز ایران و از بیشهٔ نارون *** ده و دو هزار از یلان انجمن
سپه را فرامرز بد پیش‌رو *** که فرزند گو بود و سالار نو
همی رفت تا مرز توران رسید *** ز دشمن کسی را به ره بر ندید
دران مرز شاه سپیجاب بود *** که با لشکر و گنج و با آب بود
ورازاد بد نام آن پهلوان *** دلیر و سپه تاز و روشن روان
سپه بود شمشیرزن سی هزار *** همه رزم جوی از در کارزار
ورازاد از قلب لشکر برفت *** بیامد به نزد فرامرز تفت
بپرسید و گفتش چه مردی بگوی *** چرا کرده‌ای سوی این مرز روی
سزد گر بگویی مرا نام خویش *** بجویی ازین کار فرجام خویش
همانا به فرمان شاه آمدی *** گر از پهلوان سپاه آمدی
چه داری ز افراسیاب آگهی *** ز اورنگ و ز تاج و تخت مهی
نباید که بی‌نام بر دست من *** روانت برآید ز تاریک تن
فرامرز گفت ای گو شوربخت *** منم بار آن خسروانی درخت
که از نام او شیر پیچان شود *** چو خشم آورد پیل بیجان شود
مرا با تو بدگوهر دیوزاد *** چرا کرد باید همی نام یاد
گو پیلتن با سپاه از پس است *** که اندر جهان کینه خواه او بس است
به کین سیاوش کمر بر میان *** ببست و بیامد چو شیر ژیان
برآرد ازین مرز بی‌ارز دود *** هوا گرد او را نیارد بسود
ورازاد بشنید گفتار او *** همی خوار دانست پیگار او
به لشکر بفرمود کاندر دهید *** کمانها سراسر به زه بر نهید
رده بر کشید از دو رویه سپاه *** به سر بر نهادند ز آهن کلاه
ز هر سو برآمد ز گردان خروش *** همی کر شد از نالهٔ کوس گوش
چو آواز کوس آمد و کرنای *** فرامرز را دل برآمد ز جای
به یک حمله اندر ز گردان هزار *** بیفگند و برگشت از کارزار
دگر حمله کردش هزار و دویست *** ورازاد را گفت لشکر مه‌ایست
که امروز بادافرهٔ ایزدیست *** مکافات بد را ز یزدان بدیست
چنین لشکر گشن و چندین سوار *** سراسیمه شد از یکی نامدار
همی شد فرامرز نیزه به دست *** ورازاد را راه یزدان ببست
فرامرز جنگی چو او را بدید *** خروشی چو شیر ژیان برکشید
برانگیخت از جای شبرنگ را *** بیفشرد بر نیزه بر چنگ را
یکی نیزه زد بر کمربند او *** که بگسست زیر زره بند او
چنان برگرفتش ز زین خدنگ *** که گفتی یک پشه دارد به چنگ
بیفگند بر خاک و آمد فرود *** سیاووش را داد چندی درود
سر نامور دور کرد از تنش *** پر از خون بیالود پیراهنش
چنین گفت کاینت سر کین نخست *** پراگنده شد تخم پرخاش و رست
همه بوم و بر آتش اندرفگند *** همی دود برشد به چرخ بلند
یکی نامه بنوشت نزد پدر *** ز کار ورازاد پرخاشخر
که چون برگشادم در کین و جنگ *** ورا برگرفتم ز زین پلنگ
به کین سیاوش بریدم سرش *** برافروختم آتش از کشورش
وزان سو نوندی بیامد به راه *** به نزدیک سالار توران سپاه
که آمد به کین رستم پیلتن *** بزرگان ایران شدند انجمن
ورازاد را سر بریدند زار *** برانگیخت از مرز توران دمار
سپه را سراسر بهم بر زدند *** به بوم و به بر آتش اندر زدند
چو بشنید افراسیاب این سخن *** غمی شد ز کردارهای کهن
نماند ایچ بر دشت ز اسپان یله *** بیاورد چوپان به میدان گله
در گنج گوپال و برگستوان *** همان نیزه و خنجر هندوان
همان گنج دینار و در و گهر *** همان افسر و طوق زرین کمر
ز دستور گنجور بستد کلید *** همه کاخ و میدان درم گسترید
چو لشکر سراسر شد آراسته *** بریشان پراگنده شد خواسته
بزد کوس رویین و هندی درای *** سواران سوی رزم کردند رای
سپهدار از گنگ بیرون کشید *** سپه را ز تنگی به هامون کشید
فرستاد و مر سرخه را پیش خواند *** ز رستم بسی داستانها براند
بدو گفت شمشیرزن سی هزار *** ببر نامدار از در کارزار
نگه دار جان از بد پور زال *** به رزمت نباشد جزو کس همال
تو فرزندی و نیکخواه منی *** ستون سپاهی و ماه منی
چو بیدار دل باشی و راه‌جوی *** که یارد نهادن بروی تو روی
کنون پیش رو باش و بیدار باش *** سپه را ز دشمن نگهدار باش
ز پیش پدر سرخه بیرون کشید *** درفش و سپه را به هامون کشید
طلایه چو گرد سپه دید تفت *** بپیچید و سوی فرامرز رفت
از ایران سپه برشد آوای کوس *** ز گرد سپه شد هوا آبنوس
خروش سواران و گرد سپاه *** چو شب کرد گیتی نهان گشت ماه
درخشیدن تیغ الماس گون *** سنانهای آهار داده به خون
تو گفتی که برشد به گیتی بخار *** برافروختند آتش کارزار
ز کشته فگنده به هر سو سران *** زمین کوه گشت از کران تا کران
چو سرخه بران گونه پیگار دید *** درفش فرامرز سالار دید
عنان را به بور سرافراز داد *** به نیزه درآمد کمان باز داد
فرامرز بگذاشت قلب سپاه *** بر سرخه با نیزه شد کینه‌خواه
یکی نیزه زد همچو آذرگشسپ *** ز کوهه ببردش سوی یال اسپ
ز ترکان به یاری او آمدند *** پر از جنگ و پرخاشجو آمدند
از آشوب ترکان و از رزم سخت *** فرامرز را نیزه شد لخت لخت
بدانست سرخه که پایاب اوی *** ندارد غمی گشت و برگاشت روی
پس اندر فرامرز با تیغ تیز *** همی تاخت و انگیخته رستخیز
سواران ایران به کردار دیو *** دمان از پسش برکشیده غریو
فرامرز چون سرخه را یافت چنگ *** بیازید زان سان که یازد پلنگ
گرفتش کمربند و از پشت زین *** برآورد و زد ناگهان بر زمین
پیاده به پیش اندر افگند خوار *** به لشکرگه آوردش از کارزار
درفش تهمتن همانگه ز راه *** پدید آمد و گرد پیل و سپاه
فرامرز پیش پدر شد چو گرد *** به پیروزی از روزگار نبرد
به پیش اندرون سرخه را بسته دست *** بکرده ورازاد را یال پست
همه غار و هامون پر از کشته بود *** سر دشمن از رزم برگشته بود
سپاه آفرین خواند بر پهلوان *** بران نامبردار پور جوان
تهمتن برو آفرین کرد نیز *** به درویش بخشید بسیار چیز
یکی داستان زد برو پیلتن *** که هر کس که سر برکشد ز انجمن
خرد باید و گوهر نامدار *** هنر یار و فرهنگش آموزگار
چو این گوهران را بجا آورد *** دلاور شود پر و پا آورد
از آتش نبینی جز افروختن *** جهانی چو پیش آیدش سوختن
فرامرز نشگفت اگر سرکش است *** که پولاد را دل پر از آتش است
چو آورد با سنگ خارا کند *** ز دل راز خویش آشکارا کند
به سرخه نگه کرد پس پیلتن *** یکی سرو آزاده بد بر چمن
برش چون بر شیر و رخ چون بهار *** ز مشک سیه کرده بر گل نگار
بفرمود پس تا برندش به دشت *** ابا خنجر و روزبانان و تشت
ببندند دستش به خم کمند *** بخوابند بر خاک چون گوسفند
بسان سیاوش سرش را ز تن *** ببرند و کرگس بپوشد کفن
چو بشنید طوس سپهبد برفت *** به خون ریختن روی بنهاد تفت
بدو سرخه گفت ای سرافراز شاه *** چه ریزی همی خون من بی‌گناه
سیاوش مرا بود هم سال و دوست *** روانم پر از درد و اندوه اوست
مرا دیده پرآب بد روز و شب *** همیشه به نفرین گشاده دو لب
بران کس که آن تشت و خنجر گرفت *** بران کس که آن شاه را سرگرفت
دل طوس بخشایش آورد سخت *** بران نامبردار برگشته بخت
بر رستم آمد بگفت این سخن *** که پور سپهدار افگند بن
چنین گفت رستم که گر شهریار *** چنان خسته‌دل شاید و سوگوار
همیشه دل و جان افراسیاب *** پر از درد باد و دو دیده پرآب
همان تشت و خنجر زواره ببرد *** بدان روزبانان لشکر سپرد
سرش را به خنجر ببرید زار *** زمانی خروشید و برگشت کار
بریده سر و تنش بر دار کرد *** دو پایش زبر سر نگونسار کرد
بران کشته از کین برافشاند خاک *** تنش را به خنجر بکردند چاک
جهانا چه خواهی ز پروردگان *** چه پروردگان داغ دل بردگان
۳۶-۶۳- شعر ۱۴ شاهنامه فردوسی «داستان کاموس کشانی»
چو خورشید زد پنجه بر پشت گاو *** ز هامون برآمد خروش چکاو
ز درگاه کاموس برخاست غو *** که او بود اسپ افگن و پیش رو
سپاه انجمن کرد و جوشن بداد *** دلش پر ز رزم و سرش پر ز باد
زره بود در زیر پیراهنش *** کله ترگ بود و قبا جوشنش
بایران خروش آمد از دیده‌گاه *** کزین روی تنگ اندر آمد سپاه
درفش سپهبد گو پیلتن *** پدید آمد از دور با انجمن
وزین روی دیگر ز توران سپاه *** هوا گشت برسان ابر سیاه
سپهبد سورای چو یک لخت کوه *** زمین گشته از نعل اسپش ستوه
یکی گرز همچون سر گاومیش *** سپاه از پس و نیزه‌دارانش پیش
همی جوشد از گرز آن یال و کفت *** سزد گر بمانی ازو در شگفت
وزین روی ایران سپهدار طوس *** بابر اندر آورد آوای کوس
خروشیدن دیده‌بان پهوان *** چو بشنید شد شاد و روشن‌روان
ز نزدیک گودرز کشواد تفت *** سواری بنزد فریبرز رفت
که توران سپه سوی جنگ آمدند *** رده برکشیدند و تنگ آمدند
تو آن کن که از گوهر تو سزاست *** که تو مهتری و پدر پادشاست
که گرد تهمتن برآمد ز راه *** هم اکنون بیاید بدین رزمگاه
فریبرز با لشکری گرد نیو *** بیامد بپیوست با طوس و گیو
بر کوه لشکر بیاراستند *** درفش خجسته بپیراستند
چو با میسره راست شد میمنه *** همان ساقه و قلب و جای بنه
برآمد خروشیدن کرنای *** سپه چون سپهر اندر آمد ز جای
چو کاموس تنگ اندر آمد بجنگ *** بهامون زمانی نبودش درنگ
سپه را بکردار دریای آب *** که از کوه سیل اندر آید شتاب
بیاورد و پیش هماون رسید *** هوا نیلگون شد زمین ناپدید
چو نزدیک شد سر سوی کوه کرد *** پر از خنده رخ سوی انبوه کرد
که این لشکری گشن و کنداورست *** نه پیران و هومان و آن لشکرست
که دارید ز ایرانیان جنگجوی *** که با من بروی اندر آرند روی
ببینید بالا و برز مرا *** برو بازوی و تیغ و گرز مرا
چو بشنید گیو این سخن بردمید *** برآشفت و تیغ از میان برکشید
چو نزدیک‌تر شد بکاموس گفت *** که این را مگر ژنده پیلست جفت
کمان برکشید و بزه بر نهاد *** ز دادار نیکی دهش کرد یاد
بکاموس بر تیرباران گرفت *** کمان را چو ابر بهاران گرفت
چو کاموس دست و گشادش بدید *** بزیر سپر کرد سر ناپدید
بنیزه درآمد بکردار گرگ *** چو شیری برافراز پیلی سترگ
چو آمد بنزدیک بدخواه اوی *** یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
چو شد گیو جنبان بزین اندرون *** ازو دور شد نیزهٔ آبگون
سبک تیغ را برکشید از نیام *** خروشید و جوشید و برگفت نام
به پیش سوار اندر آمد دژم *** بزد تیغ و شد نیزهٔ او قلم
ز قلب سپه طوس چون بنگرید *** نگه کرد و جنگ دلیران بدید
بدانست کو مرد کاموس نیست *** چنو نیزه‌ور نیز جز طوس نیست
خروشان بیامد ز قلب سپاه *** بیاری بر گیو شد کینه‌خواه
عنان را بپیچید کاموس تنگ *** میان دو گرد اندر آمد بجنگ
ز تگ اسپ طوس دلاور بماند *** سپهبد برو نام یزدان بخواند
به نیزه پیاده به آوردگاه *** همی گشت با او بپیش سپاه
دو گرد گرانمایه و یک سوار *** کشانی نشد سیر زان کارزار
برین گونه تا تیره شد جای هور *** همی بود بر دشت هر گونه شور
چو شد دشت بر گونهٔ آبنوس *** پراگنده گشتند کاموس و طوس
سوی خیمه رفتند هر دو گروه *** یکی سوی دشت و دگر سوی کوه
چو گردون تهی شد ز خورشید و ماه *** طلایه برون شد ز هر دو سپاه
ازان دیده گه دیده، بگشاد لب *** که شد دشت پر خاک و تاریک شب
پر از گفتگویست هامون و راغ *** میان یلان نیز چندین چراغ
همانا که آمد گو پیلتن *** دمان و ز زابل یکی انجمن
چو بشنید گودرز کشواد تفت *** شب تیره از کوه خارا برفت
پدید آمد آن اژدهافش درفش *** شب تیره‌گون کرد گیتی بنفش
چو گودرز روی تهمتن بدید *** شد از آب دیده رخش ناپدید
پیاده شد از اسپ و رستم همان *** پیاده بیامد چو باد دمان
گرفتند مر یکدگر را کنار *** ز هر دو برآمد خروشی بزار
ازان نامدارن گودرزیان *** که از کینه جستن سرآمد زمان
بدو گفت گودرز کای پهلوان *** هشیوار و جنگی و روشن‌روان
همی تاج و گاه از تو گیرد فروغ *** سخن هرچ گویی نباشد دروغ
تو ایرانیان را ز مام و پدر *** بهی هم ز گنج و ز تخت و گهر
چنانیم بی‌تو چو ماهی بخاک *** بتنگ اندرون سر تن اندر هلاک
چو دیدم کنون خوب چهر ترا *** همین پرسش گرم و مهر ترا
مرا سوگ آن ارجمندان نماند *** ببخت تو جز روی خندان نماند
بدو گفت رستم که دل شاد دار *** ز غمهای گیتی سر آزاد دار
که گیتی سراسر فریبست و بند *** گهی سودمندی و گاهی گزند
یکی را ببستر یکی را بجنگ *** یکی را بنام و یکی را بننگ
همی رفت باید کزین چاره نیست *** مرا نیز از مرگ پتیاره نیست
روان تو از درد بی‌درد باد *** همه رفتن ما بورد باد
ازان پس چو آگاه شد طوس و گیو *** ز ایران نبرده سواران نیو
که رستم به کوه هماون رسید *** مر او را جهاندیده گودرز دید
برفتند چون باد لشکر ز جای *** خروش آمد و نالهٔ کرنای
چو آمد درفش تهمتن پدید *** شب تیره لشکر برستم رسید
سپاه و سپهبد پیاده شدند *** میان بسته و دلگشاده شدند
خروشی برآمد ز لشکر بدرد *** ازان کشتگان زیر خاک نبرد
دل رستم از درد ایشان بخست *** بکینه بنوی میان را ببست
بنالید ازان پس بدرد سپاه *** چو آگه شد از کار آوردگاه
بسی پندها داد و گفت ای سران *** بپیش آمد امروز رزمی گران
چنین است آغاز و فرجام جنگ *** یکی تاج یابد یکی گور تنگ
سراپرده زد گرد گیتی‌فروز *** پس پشت او لشکر نیمروز
بکوه اندرون خیمه‌ها ساختند *** درفش سپهبد برافراختند
نشست از بر تخت بر پیلتن *** بزرگان لشکر شدند انجمن
ز یک دست بنشست گودرز و گیو *** بدست دگر طوس و گردان نیو
فروزان یکی شمع بنهاد پیش *** سخن رفت هر گونه بر کم و بیش
ز کار بزرگان و جنگ سپاه *** ز رخشنده خورشید و گردنده ماه
فراوان ازان لشکر بیشمار *** بگفتند با مهتر نامدار
ز کاموس و شنگل ز خاقان چین *** ز منشور جنگی و مردان کین
ز کاموس خود جای گفتار نیست *** که ما را بدو راه دیدار نیست
درختیست بارش همه گرز و تیغ *** نترسد اگر سنگ بارد ز میغ
ز پیلان جنگی ندارد گریز *** سرش پر ز کینست و دل پر ستیز
ازین کوه تا پیش دریای شهد *** درفش و سپاهست و پیلان و مهد
اگر سوی ما پهلوان سپاه *** نکردی گذر کار گشتی تباه
سپاس از خداوند پیروزگر *** ک او آورد رنج و سختی بسر
تن ما بتو زنده شد بی‌گمان *** نبد هیچ کس را امید زمان
ازان کشتگان یک زمان پهلوان *** همی بود گریان و تیره‌روان
ازان پس چنین گفت کز چرخ ماه *** برو تا سر تیره خاک سیاه
نبینی مگر گرم و تیمار و رنج *** برینست رسم سرای سپنج
گزافست کردار گردان سپهر *** گهی زهر و جنگست و گه نوش و مهر
اگر کشته گر مرده هم بگذریم *** سزد گر بچون و چرا ننگریم
چنان رفت باید که آید زمان *** مشو تیز با گردش آسمان
جهاندار پیروزگر یار باد *** سر بخت دشمن نگونسار باد
ازین پس همه کینه باز آوریم *** جهان را بایران نیاز آوریم
بزرگان همه خواندند آفرین *** که بی‌تو مبادا زمان و زمین
همیشه بدی نامبردار و شاد *** در شاه پیروز بی‌تو مباد
چو از کوه بفروخت گیتی فروز *** دو زلف شب تیره بگرفت روز
ازان چادر قیر بیرون کشید *** بدندان لب ماه در خون کشید
تبیره برآمد ز هر دو سرای *** برفتند گردان لشکر ز جای
سپهدار هومان به پیش سپاه *** بیامد همی کرد هر سو نگاه
که ایرانیان را که یار آمدست *** که خرگاه و خیمه بکار آمدست
ز یپروزه دیبا سراپرده دید *** فراوان بگرد اندرش پرده دید
درفش و سنان سپهبد بپیش *** همان گردش اختر بد بپیش
سراپرده‌ای دید دیگر سیاه *** درفشی درفشان بکردار ماه
فریبرز کاوس با پیل و کوس *** فراوان زده خیمه نزدیک طوس
بیامد پر از غم بپیران بگفت *** که شد روز با رنج بسیار جفت
کز ایران ده و دار و بانگ خروش *** فراوان ز هر شب فزون بود دوش
بتنها برفتم ز خیمه پگاه *** بلشکر بهر جای کردم نگاه
از ایران فراوان سپاه آمدست *** بیاری برین رزمگاه آمدست
ز دیبا یکی سبز پرده‌سرای *** یکی اژدهافش درفشی بپای
سپاهی بگرد اندرش زابلی *** سپردار و با خنجر کابلی
گمانم که رستم ز نزدیک شاه *** بیاری بیامد بدین رزمگاه
بدو گفت پیران که بد روزگار *** اگر رستم آید بدین کارزار
نه کاموس ماند نه خاقان چین *** نه شنگل نه گردان توران زمین
همانگه ز لشکر گه اندر کشید *** بیامد سپهدار را بنگرید
وزانجا دمان سوی کاموس شد *** بنزدیک منشور و فرطوس شد
که شبگیر ز ایدر برفتم پگاه *** بگشتم همه گرد ایران سپاه
بیاری فراوان سپاه آمدست *** بسی کینه‌ور رزمخواه آمدست
گمانم که آن رستم پیلتن *** که گفتم همی پیش این انجمن
برفت از در شاه ایران سپاه *** بیاری بیامد بدین رزمگاه
بدو گفت کاموس کای پر خرد *** دلت یکسر اندیشهٔ بد برد
چنان دان که کیخسرو آمد بجنگ *** مکن خیره دل را بدین کار تنگ
ز رستم چه رانی تو چندین سخن *** ز زابلستان یاد چندین مکن
درفش مرا گر ببیند به چنگ *** بدریای چین بر خروشد نهنگ
برو لشکر آرای و برکش سپاه *** درفش اندر آور به آوردگاه
چو من با سپاه اندر آیم بجنگ *** نباید که باشد شما را درنگ
ببینی تو پیکار مردان کنون *** شده دشت یکسر چو دریای خون
دل پهلوان زان سخن شاد گشت *** ز اندیشهٔ رستم آزاد گشت
سپه را همه ترگ و جوشن بداد *** همی کرد گفتار کاموس یاد
وزان جایگه پیش خاقان چین *** بیامد بیوسید روی زمین
بدو گفت شاها انوشه بدی *** روانرا بدیدار توشه بدی
بریدی یکی راه دشوار و دور *** خریدی چنین رنج ما را بسور
بدین سام بزرم افراسیاب *** گذشتی به کشتی ز دریای آب
سپاه از تو دارد همی پشت راست *** چنان کن که از گوهر تو سزاست
بیارای پیلان بزنگ و درای *** جهان پر کن از نالهٔ کرنای
من امروز جنگ آورم با سپاه *** تو با پیل و با کوس در قلبگاه
نگه دار پشت سپاه مرا *** بابر اندر آور کلاه مرا
چنین گفت کاموس جنگی بمن *** که تو پیش‌رو باش زین انجمن
بسی سخت سوگندهای دراز *** بخورد و بر آهیخت گرز از فراز
که امروز من جز بدین گرز جنگ *** نسازم وگر بارد از ابر سنگ
چو بشنید خاقان بزد کرنای *** تو گفتی که کوه اندر آمد ز جای
ز بانگ تبیره زمین و سپهر *** بپوشید کوه و بیفگند مهر
بفرمود تا مهد بر پشت پیل *** ببستند و شد روی گیتی چو نیل
بیامد گرازان بقلب سپاه *** شد از گرد خورشید تابان سیاه
خروشیدن زنگ و هندی درای *** همی دل برآورد گفتی ز جای
ز بس تخت پیروزه بر پشت پیل *** درفشان بکردار دریای نیل
بچشم اندرون روشنایی نماند *** همی باروان آشنایی نماند
پر از گرد شد چشم و کام سپهر *** تو گفتی بقیر اندر اندود چهر
چو خاقان بیامد بقلب سپاه *** بچرخ اندرون ماه گم کرد راه
ز کاموس چون کوه شد میمنه *** کشیدند بر سوی هامون بنه
سوی میسره نیز پیران برفت *** برادرش هومان و کلباد تفت
چو رستم بدید آنک خاقان چه کرد *** بیاراست در قلب جای نبرد
چنین گفت رستم که گردان سپهر *** ببینیم تا بر که گردد بمهر
چگونه بود بخشش آسمان *** کرا زین بزرگان سرآید زمان
درنگی نبودم براه اندکی *** دو منزل همی کرد رخشم یکی
کنون سم این بارگی کوفتست *** ز راه دراز اندر آشوفتست
نیارم برو کرد نیرو بسی *** شدن جنگ جویان به پیش کسی
یک امروز در جنگ یاری کنید *** برین دشمنان کامگاری کنید
که گردان سپهر جهان یار ماست *** مه و مهر گردون نگهدار ماست
بفرمود تا طوس بربست کوس *** بیاراست لشکر چو چشم خروس
سپهبد بزد نای و رویینه خم *** خروش آمد و نالهٔ گاودم
بیاراست گودرز بر میمنه *** فرستاد بر کوه خارا بنه
فریبرز کاوس بر میسره *** جهان چون نیستان شده یکسره
بقلب اندرون طوس نوذر بپای *** زمین شد پر از نالهٔ کرنای
جهان شد بگرد اندرون ناپدید *** کسی از یلان خویشتن را ندید
بشد پیلتن تا سر تیغ کوه *** بدیدار خاقان و توران گروه
سپه دید چندانک دریای روم *** ازیشان نمودی چو یک مهره موم
کشانی و شگنی و سقلاب و هند *** چغانی و رومی و وهری و سند
جهانی شده سرخ و زرد و سیاه *** دگرگونه جوشن دگرگون کلاه
زبانی دگرگون بهر گوشه‌ای *** درفش نوآیین و نو توشه‌ای
ز پیلان و آرایش و تخت عاج *** همان یاره و افسر و طوق و تاج
جهان بود یکسر چو باغ بهشت *** بدیدار ایشان شده خوب زشت
بران کوه سر ماند رستم شگفت *** ببر گشتن اندیشه اندر گرفت
که تا چون نماید بما چرخ مهر *** چه بازی کند پیر گشته سپهر
فرود آمد از کوه و دل بد نکرد *** گذر بر سپاه و سپهبد نکرد
همی گفت تا من کمر بسته‌ام *** بیک جای یک سال ننشسته‌ام
فراوان سپه دیده‌ام پیش ازین *** ندانم که لشکر بود بیش ازین
بفرمود تا برکشیدند کوس *** بجنگ اندر آمد سپهدار طوس
ازان کوه سر سوی هامون کشید *** همی نیزه از کینه در خون کشید
بیک نیمه از روز لشکر گذشت *** کشیدند صف بر دو فرسنگ دشت
ز گرد سپه روشنایی نماند *** ز خورشید شب را جدایی نماند
ز تیر و ز پیکان هوا تیره گشت *** همی آفتاب اندران خیره گشت
خروش سواران و اسپان ز دشت *** ز بهرام و کیوان همی برگذشت
ز جوش سواران و زخم تبر *** همی سنگ خارا برآورد پر
همه تیغ و ساعد ز خون بود لعل *** خروشان دل خاک در زیر نعل
دل مرد بددل گریزان ز تن *** دلیان ز خفتان بریده کفن
برفتند ازان جای شیران نر *** عقاب دلاور برآورد پر
نماند ایچ با روی خورشید رنگ *** بجوش آمده خاک بر کوه و سنگ
بلشکر چنین گفت کاموس گرد *** که گر آسمان را بباید سپرد
همه تیغ و گرز و کمند آورید *** بایرانیان تنگ و بند آورید
جهانجوی را دل بجنگ اندرست *** وگرنه سرش زیر سنگ اندرست
۳۶-۶۴- شعر ۱۴ شاهنامه فردوسی «داستان خاقان چین»
وزان جایگه لشکر اندر کشید *** بیک منزلی بر یکی شهر دید
کجا نام آن شهر بیداد بود *** دژی بود وز مردم آباد بود
همه خوردنیشان ز مردم بدی *** پری چهره‌ای هر زمان گم بدی
بخوان چنان شهریار پلید *** نبودی جز از کودک نارسید
پرستندگانی که نیکو بدی *** به دیدار و بالا بی‌آهو بدی
از آن ساختندی بخوان بر خورش *** بدین گونه بد شاه را پرورش
تهمتن بفرمود تا سه هزار *** زرهدار بر گستوان ور سوار
بدان دژ فرستاد با گستهم *** دو گرد خردمند با اوبهم
مرین مرد را نام کافور بود *** که او را بران شهر منشور بود
بپوشید کافور خفتان جنگ *** همه شهر با او بسان پلنگ
کمندافگن و زورمندان بدند *** بزرم اندرون پیل دندان بدند
چو گستهم گیتی بران گونه دید *** جهان در کف دیو وارونه دید
بفرمود تا تیر باران کنند *** بریشان کمین سواران کنند
چنین گفت کافور با سرکشان *** که سندان نگیرد ز پیکان نشان
همه تیغ و گرز و کمند آورید *** سر سرکشان را ببند آورید
زمانی بران سان برآویختند *** که آتش ز دریا برانگیختند
فراوان ز ایرانیان کشته شد *** بسر بر سپهر بلا گشته شد
ببیژن چنین گفت گستهم زود *** که لختی عنانت بباید بسود
برستم بگویی که چندین مایست *** بجنبان عنان با سواری دویست
بشد بیژن گیو برسان باد *** سخن بر تهمتن همه کرد یاد
گران کرد رستم زمانی رکیب *** ندانست لشکر فراز از نشیب
بدانسان بیامد بدان رزمگاه *** که باد اندر آید ز کوه سیاه
فراوان ز ایرانیان کشته دید *** بسی سرکش از جنگ برگشته دید
بکافور گفت ای سگ بدگهر *** کنون رزم و رنج تو آمد بسر
یکی حمله آورد کافور سخت *** بران بارور خسروانی درخت
بینداخت تیغی بکردار تیر *** که آید مگر بر یل شیرگیر
بپیش اندر آورد رستم سپر *** فرو ماند کافور پرخاشخر
کمندی بینداخت بر سوی طوس *** بسی کرد رستم برو بر فسوس
عمودی بزد بر سرش پور زال *** که بر هم شکستش سر و ترگ و یال
چنین تا در دژ یکی حمله برد *** بزرگان نبودند پیدا ز خرد
در دژ ببستند وز باره تیز *** برآمد خروشیدن رستخیز
بگفتند کای مرد بازور و هوش *** برین گونه با ما بکینه مکوش
پدر نام تو چون بزادی چه کرد *** کمندافگنی گر سپهر نبرد
دریغست رنج اندرین شارستان *** که داننده خواند ورا کارستان
چو تور فریدون ز ایران براند *** ز هر گونه دانندگان را بخواند
یکی باره افگند زین گونه پی *** ز سنگ و ز خشت و ز چوب و ز نی
برآودر ازینسان بافسون و رنج *** بپالود رنج و تهی کرد گنج
بسی رنج بردند مردان مرد *** کزین بارهٔ دژ برآرند گرد
نبدکس بدین شارستان پادشا *** بدین رنج بردن نیارد بها
سلیحست و ایدر بسی خوردنی *** بزیر اندرون راه آوردنی
اگر سالیان رنج و رزم آوری *** نباشد بدستت جز از داوری
نیاید برین باره بر منجنیق *** از افسون سلم و دم جاثلیق
چو بشنید رستم پر اندیشه شد *** دلش از غم و درد چون بیشه شد
یکی رزم کرد آن نه بر آرزوی *** سپاه اندر آورد بر چار سوی
بیک روی گودرز و یک روی طوس *** پس پشت او پیل با بوق و کوس
بیک روی بر لشکر زابلی *** زرهدار با خنجر کابلی
چو آن دید دستم کمان برگرفت *** همه دژ بدو ماند اندر شگفت
هر آنکس که از باره سر بر زدی *** زمانه سرش را بهم در زدی
ابا مغز پیکان همی راز گفت *** ببدسازگاری همی گشت جفت
بن باره زان پس بکندن گرفت *** ز دیوار مردم فگندن گرفت
ستونها نهادند زیر اندرش *** بیالود نفط سیاه از برش
چو نیمی ز دیوار دژکنده شد *** بچوب اندر آتش پراگنده شد
فرود آمد آن بارهٔ تور گرد *** ز هر سو سپاه اندر آمد بگرد
بفرمود رستم که جنگ آورید *** کمانها و تیر خدنگ آورید
گوان از پی گنج و فرزند خویش *** همان از پی بوم و پیوند خویش
همه سر بدادند یکسر بباد *** گرامی‌تر آنکو ز مادر نزاد
دلیران پیاده شدند آن زمان *** سپرهای چینی و تیر و کمان
برفتند با نیزه‌داران بهم *** بپیش اندرون بیژن و گستهم
دم آتش تیز و باران تیر *** هزیمت بود زان سپس ناگزیر
چو از بارهٔ دژ بیرون شدند *** گریزان گریزان بهامون شدند
در دژ ببست آن زمان جنگجوی *** بتاراج و کشتن نهادند روی
چه مایه بکشتند و چندی اسیر *** ببردند زان شهر برنا و پیر
بسی سیم و زر و گرانمایه چیز *** ستور و غلام و پرستار نیز
تهمتن بیامد سر و تن بشست *** بپیش جهانداور آمد نخست
ز پیروز گشتن نیایش گرفت *** جهان آفرین را ستایش گرفت
بایرانیان گفت با کردگار *** بیامد نهانی هم از آشکار
بپیروزی اندر نیایش کنید *** جهان آفرین را ستایش کنید
بزرگان بپیش جهان‌آفرین *** نیایش گرفتند سر بر زمین
چو از پاک یزدان بپرداختند *** بران نامدار آفرین ساختند
که هر کس که چون تو نباشد بجنگ *** نشستن به آید بنام و بننگ
تن پیل داری و چنگال شیر *** زمانی نباشی ز پیگار سیر
تهمتن چنین گفت کین زور و فر *** یکی خلعتی باشد از دادگر
شما سربسر بهره دارید زین *** نه جای گله‌ست از جهان آفرین
بفرمود تا گیو با ده هزار *** سپردار و بر گستوان ور سوار
شود تازیان تا بمرز ختن *** نماند که ترکان شوند انجمن
چو بنمود شب جعد زلف سیاه *** از اندیشه خمیده شد پشت ماه
بشد گیو با آن سواران جنگ *** سه روز اندر آن تاختن شد درنگ
بدانگه که خورشید بنمود تاج *** برآمد نشست از بر تخت عاج
ز توران بیامد سرافراز گیو *** گرفته بسی نامداران نیو
بسی خوب چهر بتان طراز *** گرانمایه اسپان و هرگونه ساز
فرستاد یک نیمه نزدیک شاه *** ببخشید دیگر همه بر سپاه
وزان پس چو گودرز و چون طوس و گیو *** چو گستهم و شیدوش و فرهاد نیو
ابا بیژن گیو برخاستند *** یکی آفرین نو آراستند
چنین گفت گودرز کای سرفراز *** جهان را بمهر تو آمد نیاز
نشاید که بی‌آفرین تو لب *** گشاییم زین پس بروز و بشب
کسی کو بپیمود روی زمین *** جهان دید و آرام و پرخاش و کین
بیک جای زین بیش لشکر ندید *** نه از موبد سالخورده شنید
ز شاهان و پیلان وز تخت عاج *** ز مردان و اسپان و از گنج و تاج
ستاره بدان دشت نظاره بود *** که این لشکر از جنگ بیچاره بود
بگشتیم گرد دژ ایدر بسی *** ندیدیم جز کینه درمان کسی
که خوشان بدیم از دم اژدها *** کمان تو آورد ما را رها
توی پشت ایران و تاج سران *** سزاوار و ما پیش تو کهتران
مکافات این کار یزدان کند *** که چهر تو همواره خندان کند
بپاداش تو نیست‌مان دسترس *** زبانها پر از آفرینست و بس
بزرگیت هر روز بافزون ترست *** هنرمند رخش تو صد لشکرست
تهمتن بریشان گرفت آفرین *** که آباد بادا بگردان زمین
مرا پشت ز آزادگانست راست *** دل روشنم بر زبانم گواست
ازان پس چنین گفت کایدر سه روز *** بباشیم شادان و گیتی فروز
چهارم سوی جنگ افراسیاب *** برانیم و آتش برآریم ز آب
همه نامداران بگفتار اوی *** ببزم و بخوردند نهادند روی
پس آگاهی آمد بافراسیاب *** که بوم و بر از دشمنان شد خراب
دلش زان سخن پر ز تیمار شد *** همه پرنیان بر تنش خار شد
بدل گفت پیگار او کار کیست *** سپاهست بسیار و سالار کیست
گر آنست رستم که من دیده‌ام *** بسی از نبردش بپیچیده‌ام
بپیچید وزان پس به آواز گفت *** که با او که داریم در جنگ جفت
یکی کودکی بود برسان نی *** که من لشکر آورده بودم بری
بیامد تن من ز زین برگرفت *** فرو ماند زان لشکر اندر شگفت
چنین گفت لشکر بافراسیاب *** که چندین سر از جنگ رستم متاب
تو آنی که از خاک آوردگاه *** همی جوش خون اندر آری بماه
سلیحست بسیار و مردان جنگ *** دل از کار رستم چه داری بتنگ
ز جنگ سواری تو غمگین مشو *** نگه کن بدین نامداران نو
چنان دان که او یکسر از آهنست *** اگر چه دلیرست هم یک تنست
سخنهای کوتاه زو شد دراز *** تو با لشکری چارهٔ او را بساز
سرش را ز زین اندرآور بخاک *** ازان پس خود از شاه ایران چه باک
نه کیخسرو آباد ماند نه گنج *** نداریم این زرم کردن برنج
نگه کن بدین لشکر نامدار *** جوانان و شایستهٔ کارزار
ز بهر بر و بوم و پیوند خویش *** زن و کودک خرد و فرزند خویش
همه سر به سر تن به کشتن دهیم *** به آید که گیتی به دشمن دهیم
چو بشنید افراسیاب این سخن *** فراموش کرد آن نبرد کهن
بفرمود تا لشکر آراستند *** بکین نو از جای برخاستند
ز بوم نیاکان وز شهر خویش *** یکی تازه اندیشه بنهاد پیش
چنین داد پاسخ که من ساز جنگ *** بپیش آورم چون شود کار تنگ
نمانم که کیخسرو از تخت خویش *** شود شاد و پدرام از بخت خویش
سر زابلی را بروز نبرد *** بچنگ دراز اندر آرم بگرد
برو سرکشان آفرین خواندند *** سرافراز را سوی کین خواندند
که جاوید و شادان و پیروز باش *** بکام دلت گیتی افروز باش
سپهبد بسی جنگها دیده بود *** ز هر کار بهری پسندیده بود
یکی شیر دل بود فرغار نام *** قفس دیده و جسته چندی ز دام
ز بیگانگان جای پردخته کرد *** بفرغار گفت ای گرانمایه مرد
هم اکنون برو سوی ایران سپاه *** نگه کن بدین رستم رزمخواه
سواران نگه کن که چنداند و چون *** که دارد برین بوم و بر رهنمون
وزان نامداران پرخاشجوی *** ببینی که چنداند و بر چند روی
ز گردان پهلومنش چند مرد *** که آورد سازند روز نبرد
چو فرغار برگشت و آمد براه *** بکارآگهی شد بایران سپاه
غمی شد دل مرد پرخاشجوی *** ببیگانگان ایچ ننمود روی
فرستاد و فرزند را پیش خواند *** بسی راز بایسته با او براند
بشیده چنین گفت کای پر خرد *** سپاه تو تیمار تو کی خورد
چنین دان که این لشکر بیشمار *** که آمد برین مرز چندین هزار
سپهدارشان رستم شیر دل *** که از خاک سازد بشمشیر گل
گو پیلتن رستم زابلیست *** ببین تا مر او را هم آورد کیست
چو کاموس و منشور و خاقان چین *** گهار و چو گرگوی با آفرین
دگر کندر و شنگل آن شاه هند *** سپاهی ز کشمیر تا پیش سند
بنیروی این رستم شیر گیر *** بکشتند و بردند چندی اسیر
چهل روز بالشکر آویز بود *** گهی رزم و گه بزم و پرهیز بود
سرانجام رستم بخم کمند *** ز پیل اندر آورد و بنهاد بند
سواران و گردان هر کشوری *** ز هر سو که بود از بزرگان سری
بدین کشور آمد کنون زین نشان *** همان تاجداران گردنکشان
من ایدر نمانم بسی گنج و تخت *** که گردان شدست اندرین کار سخت
کنون هرچ گنجست و تاج و کمر *** همان طوق زرین و زرین سپر
فرستم همه سوی الماس رود *** نه هنگام جامست و بزم و سرود
هراسانم از رستم تیز چنگ *** تن آسان که باشد بکام نهنگ
بمردم نماند بروز نبرد *** نپیچد ز بیم و ننالد ز درد
ز نیزه نترسد نه از تیغ تیز *** برآرد ز دشمن همی رستخیز
تو گفتی که از روی وز آهنست *** نه مردم نژادست کهرمنست
سلیحست چندان برو روز کین *** که سیر آمد از بار پشت زمین
زره دارد و جوشن و خود و گبر *** بغرد بکردار غرنده ابر
نه برتابد آهنگ او ژنده پیل *** نه کشتی سلیحش بدریای نیل
یکی کوه زیرش بکردار باد *** تو گویی که از باد دارد نژاد
تگ آهوان دارد و هول شیر *** بناورد با شیر گردد دلیر
سخن گوید ار زو کنی خواستار *** بدریا چو کشتی بود روز کار
مرا با دلاور بسی بود جنگ *** یکی جوشنستش ز چرم پلنگ
سلیحم نیامد برو کارگر *** بسی آزمودم بگرز و تبر
کنون آزمون را یکی کارزار *** بسازیم تا چون بود روزگار
گر ایدونک یزدان بود یارمند *** بگردد ببایست چرخ بلند
نه آن شهر ماند نه آن شهریار *** سرآید مگر بر من این کارزار
اگر دست رستم بود روز جنگ *** نسازم من ایدر فراوان درنگ
شوم تا بدان روی دریای چین *** بدو مانم این مرز توران زمین
بدو شیده گفت ای خردمند شاه *** انوشه بدی تا بود تاج و گاه
ترا فر و برزست و مردانگی *** نژاد و دل و بخت و فرزانگی
نباید ترا پند آموزگار *** نگه کن بدین گردش روزگار
چو پیران و هومان و فرشیدورد *** چو کلباد و نستیهن شیر مرد
شکسته سلیح و گسسته دلند *** ز بیم وز غم هر زمان بگسلند
تو بر باد این جنگ کشتی مران *** چو دانی که آمد سپاهی گران
ز شاهان گیتی گزیده توی *** جهانجوی و هم کار دیده توی
بجان و سر شاه توران سپاه *** بخورشید و ماه و بتخت و کلاه
که از کار کاموس و خاقان چین *** دلم گشت پر خون و سر پر ز کین
شب تیره بگشاد چشم دژم *** ز غم پشت ماه اندر آمد بخم
جهان گشت برسان مشک سیاه *** چو فرغار برگشت ز ایران سپاه
بیامد بنزدیک افراسیاب *** شب تیره هنگام آرام و خواب
چنین گفت کز بارگاه بلند *** برفتم سوی رستم دیوبند
سراپردهٔ سبز دیدم بزرگ *** سپاهی بکردار درنده گرگ
یکی اژدهافش درفشی بپای *** نه آرام دارد تو گفتی نه جای
فروهشته بر کوههٔ زین لگام *** بفتراک بر حلقهٔ خم خام
بخیمه درون ژنده پیلی ژیان *** میان تنگ بسته به ببر بیان
یکی بور ابرش به پیشش بپای *** تو گفتی همی اندر آید ز جای
سپهدار چون طوس و گودرز و گیو *** فریبرز و شیدوش و گرگین نیو
طلایه گرازست با گستهم *** که با بیژن گیو باشد بهم
غمی شد ز گفتار فرغار شاه *** کس آمد بر پهلوان سپاه
بیامد سپهدار پیران چو گرد *** بزرگان و مردان روز نبرد
ز گفتار فرغار چندی بگفت *** که تا کیست با او به پیکار جفت
بدو گفت پیران که ما را ز جنگ *** چه چارست جز جستن نام و ننگ
چو پاسخ چنین یافت افراسیاب *** گرفت اندران کینه جستن شتاب
بپیران بفرمود تا با سپاه *** بیاید بر رستم کینه‌خواه
ز پیش سپهبد به بیرون کشید *** همی رزم را سوی هامون کشید
خروش آمد از دشت و آوای کوس *** جهان شد ز گرد سپاه آبنوس
سپه بود چندانک گفتی جهان *** همی گردد از گرد اسپان نهان
تبیره زنان نعره برداشتند *** همی پیل بر پیل بگذاشتند
از ایوان بدشت آمد افراسیاب *** همی کرد بر جنگ جستن شتاب
بپیران بگفت آنچ بایست گفت *** که راز بزرگان بباید نهفت
یکی نامه نزدیک پولادوند *** بیارای وز رای بگشای بند
بگویش که ما را چه آمد بسر *** ازین نامور گرد پرخاشخر
اگر یارمندست چرخ بلند *** بیاید بدین دشت پولادوند
بسی لشکر از مرز سقلاب و چین *** نگونسار و حیران شدند اندرین
سپاهست برسان کوه روان *** سپهدارشان رستم پهلوان
سپهکش چو رستم سپهدار طوس *** بابر اندر اورده آوای کوس
چو رستم بدست تو گردد تباه *** نیابد سپهر اندرین مرز راه
همه مرز را رنج زویست و بس *** تو باش اندرین کار فریادرس
گر او را بدست تو آید زمان *** شود رام روی زمین بی‌گمان
من از پادشاهی آباد خویش *** نه برگیرم از رنج یک رنج بیش
دگر نیمه دیهیم و گنج آن تست *** که امروز پیگار و رنج آن تست
نهادند بر نامه بر مهر شاه *** چو برزد سر از برج خرچنگ ماه
کمر بست شیده ز پیش پدر *** فرستاده او بود و تیمار بر
بکردار آتش ز بیم گزند *** بیامد بنزدیک پولادوند
برو آفرین کرد و نامه بداد *** همه کار رستم برو کرد یاد
که رستم بیامد ز ایران بجنگ *** ابا او سپاهی بسان پلنگ
ببند اندر آورد کاموس را *** چو خاقان و منشور و فرطوس را
اسیران بسیار و پیلان رمه *** فرستاد یکسر بایران همه
کنارنگ و جنگ آورانرا بخواند *** ز هر گونه‌ای داستانها براند
بدیشان بگفت انچ در نامه بود *** جهانگیر برنا و خودکامه بود
بفرمود تا کوس بیرون برند *** سراپردهٔ او به هامون برند
سپاه انجمن شد بکردار دیو *** برآمد ز گردان لشکر غریو
درفش از پس و پیش پولادوند *** سپردار با ترکش و با کمند
فرود آمد از کوه و بگذاشت آب *** بیامد بنزدیک افراسیاب
پذیره شدندش یکایک سپاه *** تبیره برآمد ز درگاه شاه
ببر در گرفتش جهاندیده مرد *** ز کار گذشته بسی یاد کرد
بگفت آنک تیمار ترکان ز کیست *** سرانجام درمان این کار چیست
خرامان بایوان خسرو شدند *** برای و باندیشهٔ نو شدند
سخن راند هر گونه افراسیاب *** ز کار درنگ و ز بهر شتاب
ز خون سیاوش که بر دست اوی *** چه آمد ز پرخاش وز گفت و گوی
ز خاقان و منشور و کاموس گرد *** گذشته سخنها همه برشمرد
بگفت آنک این رنجم از یک تنست *** که او را پلنگینه پیراهنست
نیامد سلیحم بدو کارگر *** بران ببر و آن خود و چینی سپر
بیابان سپردی و راه دراز *** کنون چارهٔ کار او را بساز
پر اندیشه شد جان پولادوند *** که آن بند را چون شود کاربند
چنین داد پاسخ بافراسیاب *** که در جنگ چندین نباید شتاب
گر آنست رستم که مازندران *** تبه کرد و بستد بگرز گران
بدرید پهلوی دیو سپید *** جگرگاه پولاد غندی و بید
مرا نیست پایاب با جنگ اوی *** نیارم ببد کردن آهنگ اوی
تن و جان من پیش رای تو باد *** همیشه خرد رهنمای تو باد
من او را بر اندیشه دارم بجنگ *** بگردش بگردم بسان پلنگ
تو لشکر برآغال بر لشکرش *** بانبوه تا خیره گردد سرش
مگر چاره سازم و گر نی بدست *** بر و یال او را نشاید شکست
ازو شاد شد جان افراسیاب *** می روشن آورد و چنگ و رباب
بدانگه که شد مست پولادوند *** چنین گفت با او ببانگ بلند
که من بر فریدون و ضحاک و جم *** خور و خواب و آرام کردم دژم
برهمن بترسد ز آواز من *** وزین لشکر گردن‌افراز من
من این زابلی را بشمشیر تیز *** برآوردگه بر کنم ریز ریز
۳۶-۶۵- شعر ۱۴ شاهنامه فردوسی «داستان هفتخوان اسفندیار»
دبیر جهاندیده را پیش خواند *** ازان چاره و چنگ چندی براند
بر تخت بنشست فرخ دبیر *** قلم خواست و قرطاس و مشک و عبیر
نخستین که نوک قلم شد سیاه *** گرفت آفرین بر خداوند ماه
خداوند کیوان و ناهید و هور *** خداوند پیل و خداوند مور
خداوند پیروزی و فرهی *** خداوند دیهیم و شاهنشهی
خداوند جان و خداوند رای *** خداوند نیکی‌ده و رهنمای
ازو جاودان کام گشتاسپ شاد *** به مینو همه یاد لهراسپ باد
رسیدم به راهی به توران زمین *** که هرگز نخوانم برو آفرین
اگر برگشایم سراسر سخن *** سر مرد نو گردد از غم کهن
چه دستور باشد مرا شهریار *** بخوانم برو نامهٔ کارزار
به دیدار او شاد و خرم شوم *** ازین رنج دیرینه بی‌غم شوم
وزان چاره‌هایی که من ساختم *** که تا دل ز کینه بپرداختم
به رویین دژ ارجاسپ و کهرم نماند *** جز از مویه و درد و ماتم نماند
کسی را ندادم به جان زینهار *** گیا در بیابان سرآورد بار
همی مغز مردم خورد شیر و گرگ *** جز از دل نجوید پلنگ سترگ
فلک روشن از تاج گشتاسپ باد *** زمین گلشن شاه لهراسپ باد
چو بر نامه بر مهر اسفندیار *** نهادند و جستند چندی سوار
هیونان کفک‌افگن و تیزرو *** به ایران فرستاد سالار نو
بماند از پی پاسخ نامه را *** بکشت آتش مرد بدکامه را
بسی برنیامد که پاسخ رسید *** یکی نامه بد بند بد را کلید
سر پاسخ نامه بود از نخست *** که پاینده بادآنک نیکی بجست
خرد یافته مرد یزدان شناس *** به نیکی ز یزدان شناسد سپاس
دگر گفت کز دادگر یک خدای *** بخواهیم کو باشدت رهنمای
درختی بکشتم به باغ بهشت *** کزان بارورتر فریدون نکشت
برش سرخ یاقوت و زر آمدست *** همه برگ او زیب و فر آمدست
بماناد تا جاودان این درخت *** ترا باد شادان دل و نیک‌بخت
یکی آنک گفتی که کین نیا *** بجستم پر از چاره و کیمیا
دگر آنک گفتی ز خون ریختن *** به تنها به رزم اندر آویختن
تن شهریاران گرامی بود *** که از کوشش سخت نامی بود
نگهدار تن باش و آن خرد *** که جان را به دانش خرد پرورد
سه دیگر که گفتی به جان زینهار *** ندادم کسی را ز چندان سوار
همیشه دلت مهربان باد و گرم *** پر از شرم جان لب پر آوای نرم
مبادا ترا پیشه خون ریختن *** نه بی‌کینه با مهتر آویختن
به کین برادرت بی سی و هشت *** از اندازه خون ریختن درگذشت
و دیگر کزان پیر گشته نیا *** ز دل دور کرده بد و کیمیا
چو خون ریختندش تو خون ریختی *** چو شیران جنگی برآویختی
همیشه بدی شاد و به روزگار *** روان را خرد بادت آموزگار
نیازست ما را به دیدار تو *** بدان پر خرد جان بیدار تو
چه نامه بخوانی بنه بر نشان *** بدین بارگاه آی با سرکشان
هیون تگاور ز در بازگشت *** همه شهر ایران پرآواز گشت
سوار هیونان چو باز آمدند *** به نزد تهمتن فراز آمدند
۳۶-۶۶- غزل ۱۴ حافظ
گفتم ای سلطانِ خوبان رحم کن بر این غریب *** گفت در دنبالِ دل، رَه گُم کُنَد مسکین غریب
گفتمش مَگذر زمانی، گفت معذورم بدار *** خانه پروردی چه تاب آرد غم چندین غریب
خفته بر سنجابِ شاهی نازنینی را چه غم؟ *** گر ز خار و خاره سازد بستر و بالین غریب
ای که در زنجیرِ زلفت جایِ چندین آشناست *** خوش فتاد آن خالِ مشکین بر رخِ رنگین غریب
می‌نماید عکسِ مِی، در رنگِ رویِ مَه وَشَت *** همچو برگِ ارغوان بر صفحه نسرین، غریب
بس غریب افتاده است آن مور خَط، گِردِ رُخَت *** گرچه نَبوَد در نگارستان، خطِ مشکین غریب
گفتم ای شامِ غریبان طُرِّه شبرنگِ تو *** در سحرگاهان حذر کن چون بنالد این غریب
گفت حافظ آشنایان در مقامِ حیرتند *** دور نَبوَد گر نشیند خسته و مسکین غریب
۳۶-۶۷- رباعی ۱۴ خیام
این بحرِ وجود آمده بیرون ز نَهُفْت *** کس نیست که این گوهرِ تحقیق بِسُفْت
هر کس سخنی از سرِ سودا گفتند *** ز‌آن‌روی که هست، کس نمی‌داند گفت
۳۶-۶۸- قصیده ۱۴ صفای اصفهانی
مرا دل عرش یزدانست و من اجری خور خوانش *** خوشا اجری خوری کارند خوان از عرش یزدانش
بدان خوان نان ایقانست و آب چشمه حیوان *** چو مرد از خودپرستی رست این آبست و آن نانش
نه بل باشد دل آن دریای بی پایاب پهناور *** که عرفانست و وعظ و پند مروارید غلتانش
دبستانی که آموزند راز علم الاسماء *** دل پاکست و جان را ز دان طفل دبستانش
بقسط و عدل وزانیست رستاخیز وحدت را *** که عرش و فرش جو سنگیست از پا سنگ میزانش
برون از حیز امکان و کلک پنجه واجب *** مدیر نور و زیر ظل تدبیرست امکانش
بنا دیدست چشم زنگ غفلت روی مر آتش *** به نگرفتست دست گرد کثرت عطف دامانش
بحد دانسته هر پنهان و پنهانست تحدیدش *** بپابان برده هر پیدا و ناپیداست پایانش
ز هفت اقلیم بیرونست شهر لا مکانست این *** که سلطان مکان درویش و درویشست سلطانش
اگر هورست عقل پیر و نفس پاک گردونش *** اگر عیدست گاو ارض و شیر چرخ قربانش
نه چوگان باز و گوی افکن ولی گر صولجان بازد *** مر این نه چرخ دولابیست گوی خم چوگانش
بمیر ای سالک ار جان خواهی اندر پای صاحبدل *** که هر کو مرد پیش پای جانان زنده شد جانش
نکوبخت آن سری وز آن نکوتر وقت جانبازی *** که سر باشد دم جان باختن در پای جانانش
سر دیدار دلبر داری از دل مگذر ای رهرو *** دل عارف بهشت عدن و روی دوست رضوانش
سوار رفرف اشراقی است این فارس باقی *** که عرش یار معراجست و کوی دوست میدانش
ازل را با ابد تازد متاز ای جان که میمانی *** دلست این نیست جبریل ار توانی داد جولانش
علی الله فاش تر گویم کلیمی سینه اش سینا *** شهی موجود اقلیمش سواری جودیکرانش
ببر بی نشان بحری که تاء/ییدست لؤلؤیش *** بجو لامکان ابری که توحیدست بارانش
فنای عارفست این بعث و معروفست مبعوثش *** دل صاحبدلست این عرش و معشوقست رحمانش
محیط پنج حضرت کون جامع مخزن عارف *** در لاهوت در بحرش زر ناسوت در کانش
قوی بحریست دل غواص قیومیست در خوردش *** که بیرون آورد از قعر گنج در و مرجانش
نکوتر روزنست این چشم دل روی حقیقت را *** اگر روشن شود از کحل عرفان عین انسانش
تو در هر جوی و فر غر جوئی آن لولوی لالا را *** خطر کن غوص کن پیدا کن از عمان عرفانش
که از شب تا سحر بیدار ماندی در گریبان سر *** که خورشید حقیقت سر نزد صبح از گریبانش
کسی کان سر نپوشد با سردارست پیوندش *** کسی کان جرعه نوشد با دم تیغست پیمانش
چو کفر عشق می جوید نه دین پاید نه آئینش *** چو راه وصل میپوید نه سر ماند نه سامانش
چو گردد بی سر و سامان سر و سامان نو گیرد *** غبار فقر افسر بخشد و اورنگ خاقانش
گدای عشق دارد خسروی بر خطه امکان *** بپردازد ز دامان وجوب از گرد امکانش
ترا نفس دغل فرعون و عقل راز دان موسی *** یکی اقبال هارونش یکی ادبار هامانش
بنیل نیستی کن غرق مر فرعون هستی را *** کلیمست این و اینک بر ید بیضاست ثعبانش
شنیدی گله و طور شبان و تیه حیرانی *** ترا جمع قوی چون گوسفند و نفس چوبانش
کلیما گوسفند خویش ران در مرتع ایمن *** مباش ایمن ز تیه تن که شیطانست بر جانش
نه بل نفس تو بلقیس است تخت او تن فانی *** معارف سر آصف سیرت عارف سلیمانش
بجا ماندت تن خاکی ز همراهان افلاکی *** اگر خواهی شدن بر اوج علیین بجامانش
بزهر آلوده پستان سیاه مادر دنیی *** مباش ایمن ز دستانش بترس از شیر پستانش
نماید شیر و زاید زهر این آبستن آفت *** اگر طفل رهی کم خور فریب مکر و دستانش
نماید غنچه سوری ز بستانش سحرگاهان *** شبانگه سرخ چونان غنچه از خون حد پیکانش
بهر چشمم که از خون مر گل بشکفته را ماند *** نماید حد پیکان غنچه شاداب بستانش
رخ چون کهربایت لعل کرد از اشک یاقوتی *** مبین گلگونه یاقوت گون و لعل خندانش
تنی چون لاله و جانی چنو چون افعی پیچان *** بکش یا ناتوانان کن یا بکن از بیخ دندانش
رفیقا از بن دندان بکن دندان این زندان *** که سخت افتاده ئی ز اول حریف آب دندانش
ترا جان پیر زالی سست و مرگ آن رستم دستان *** که پیکان گر کنی ز الماس نتوان سود خفتانش
گرفتار خلاب تن حیاتت بر خری ماند *** که باشد موت یشک پیل و ناب شیر غژمانش
تنت ماند براه سیل بر اشکسته دیواری *** که گر برخیزد از جا بر کند از بیخ و بنیانش
نه راه سیل بتوان بست اگر بندی با لوندش *** نه ناب شیر بتوان خست اگر سائی بسوهانش
دل و آنگاه این سختی محل راز و بدبختی *** که با خایسک نتوان داد فرق از سخت سندانش
توئی بر صورت رحمن و نفس تست شیطان دل *** مراین ابلیس را یا سر ببر یا کن مسلمانش
مسلمان گر کند یا سر ببرد دیو را آدم *** شود انسان و گردد کن فکان بر حسب فرمانش
اگر دریا شوی دانی فرو تمکین دریا را *** اگر انسان شوی بینی مقام و رفعت و شانش
نخواهم گفت وصف آفتاب آدم خاکی *** اگر گویم نه اختر ماند و نه آخشیجانش
چو از خود گشت فانی قطره دریای بقا گردد *** اگر فانی بگوید هوانا پیداست برهانش
تن مرد خدا کشتی بکشتی ناخدا یزدان *** بدریائی که باشد ساحلش غرقاب طوفانش
در آن دریا تو از یک قطره صد گوهر کنی پیدا *** که هر قطره ست پنهان در دل و در سینه عمانش
بهر گوهر جنانی در جنان غلمانی و حوری *** برون ازشهوت و حرص و هوی حورست و غلمانش
بخوان از سینه انسان کامل درس کاین هیکل *** کلام الله موجودست و لاهوتیست عنوانش
بظلمات تن ار ظاهر کند سر سویدا را *** شود مرآت غیب از جان جان تا عرق شریانش
دم انی انا الله زد درون وادی ایمن *** برون از آستین بیضای دست پور عمرانش
انا الحق گوید این منصور دم بر دار رسوائی *** شراره کوه سوزست این مکن در بند پنهانش
گدای خاک این کویم که توحیدست منکویش *** فقیر بار این ملکم که تجریدست قاآنش
منم دربان سلطانی بعرش دل که دهلیزش *** رواق قاب قوسینست و او ادنی است ایوانش
بایوانش مدیری کاملی صاحبدلی قطبی *** چو نقطه و دایره در عقل نه گردون گردانش
کمال اسم اعظم شخص کامل حضرت پنجم *** شه اول که نه چرخ از عبید و چار ارکانش
امام انبیا قطب هدایت احمد مرسل *** که عرش و فرش در سیرست و در معراج یکسانش
شه ظاهر که هست از سیر باطن خاتم اول *** رفیق عرشی اوبن عم و عقل و دل و جانش
منزه بودم از وضع و متی این و کیف و کم *** برون از امر و تدبیرش بری از خلق و اعیانش
نه آدم بود کز گندم فریبد دیو مشئومش *** نه شیطان بود کز آدم بروید نخل حرمانش
نگوئی پس که بود آنجا نگار من بشرط لا *** که ذاتش میزبان و لیس الا هوست مهمانش
بشرط لای عرفانی محیط عالی و دانی *** بدین کفر آنکه شد فانی بکفر آرید ایمانش
بکفرش آورید ایمان که توحیدست تاء/دیبش *** بتوحیدش کنید اذعان که تفسیرست قرآنش
یکی دان آنکه گوید آنکه بیند آنکه پیماید *** بجز حق نیست هستی این بیان نفیست تبیانش
عقال عقل نتوان زد بپای اشتر نطقم *** کسی کز عشق شد دیوانه با عشقست دیوانش
تنم طور تجلی سینه ام سینای قدوسی *** دل پاکم درخت طور و من موسی عمرانش
بجز توحید نتوان گفت سر دیگر آموزد *** سبق عشق و مدرس یار و دل طفل سبق خوانش
بجز تجرید نتوان دید دارد کسوت دیگر *** که پوشد جامه بر کونین و خود بینند عریانش
بجه زین صورت و معنی که آدم بر ملک خواندی *** رموز علم الاسماء و خاتم خواند نادانش
اگر آدم بدی شیطان نبردی راه بر آدم *** که آدم یا مسلمان گشت یا شد کشته شیطانش
جمادست و نبات و جانور از آدمی بهتر *** اگر عقلست و ایمانست سد راه احسانش
که ایمان علم و احسان عین و حق زین هر دو بالاتر *** که او سلطان تحقیقست و علم و عین دربانش
طبیب نفی را شاگرد درمان ار شدی رستی *** ترا دردیست اثبات تو و نفی تو درمانش
بتوحید ار شود فانی مکان بود امکانی *** کمال لا مکان تکمیل خواهد کرد نقصانش
خلیل وقت شو این ماه و این خورشید آفل دان *** که یار از شرق دل تابید خورشید درخشانش
من و ما و تو و او یک مسمی را بود اسماء *** بسیط جامعست او گر فرو خوانی ز فرقانش
قل الله ثم ذرهم من چه گویم جمله فرقان *** بجز توحید نبود از الف تا یا فرو خوانش
مدیر امر شو زین چامه یعنی آیه وحدت *** که من پی بردم از خاک در شمس خراسانش
معمای ولایت نامه ام گر حل کند طالب *** شود مطلوب و گردد مشکل کونین آسانش
خدا موجود غیر از اوست فانی گر شوی پنهان *** شود پیدا به پنهانی مزن بیهوده بهتانش
نه امکان گشت خواهد واجب و واجب نه نیز امکان *** چو امکان رفت واجب گشت پیدا پاک سبحانش
۳۶-۶۹- یغمای جندقی » دیوان اشعار » سرداریه » غزلیات » شماره ۱۴
نی زن ای...آهنگ قرامحمود زن *** از دل خود در دلم هی داد زن هی دود زن
دور چرخم ریخت خون... ساقی راد زی *** بانگ پندم ساخت کر... مطرب رود زن
خیز و بی... گی از گرمی بازار عشق *** شمعکی بفروز و آتش در زیان و سود زن
طیش راهی جوی بین هی جای جو هی جام بخش *** عیش راهی عید شد هی عود کن هی عود زن
از ایازی راز ران وز صلح درویشان دوست *** رزم نامه خسروان بر تربت محمود زن
خاتم جم لعل تو دزدید این... زلف *** گر نه دزدی دست اندر سلسله داود زن
صاف این... خم جز درد درد آلود نیست *** سنگ بر پیمانه این درد درد آلود زن
بر شکست نفس هی رزم آزما هی نصرجو *** در زیان خویش هی سودا گزین هی سود زن
گر نه ای... دریا در به رتبت رود باش *** رود هم گر نیستی چه در کنار رود زن
جام مرد آویز ده هی زود ده هی دیر شد *** نای درد انگیز زن هی دیر شد هی زود زن
گر همی ...گی را رخت خواهی سوخته *** هست و بود خویش را آتش به تار و پود زن
ضعف خود سردار منگر قوت... گان *** داستان این مثل از پشه و نمرود زن
خاک ارواح مکرم بوس و تیغ سگ کشی *** هی بکش هی گردن... لر موجود زن
۳۶-۷۰- غزل ۴۱ حافظ
اگر چه باده فَرَح بخش و باد گُل‌بیز است *** به بانگِ چَنگ مخور مِی که مُحتَسِب تیز است
صُراحی‌ای و حریفی گَرَت به چَنگ افتد *** به عقل نوش که ایام فتنه انگیز است
در آستینِ مُرَقَع پیاله پنهان کن *** که همچو چشمِ صُراحی، زمانه خونریز است
به آبِ دیده بشوییم خِرقه‌ها از می *** که موسمِ وَرَع و روزگارِ پرهیز است
مجوی عیشِ خوش از دورِ باژگونِ سِپِهر *** که صاف این سر خُم جمله دُردی آمیز است
سپهر بر شده پرویزنی‌ست خون افشان *** که ریزه‌اش سر کَسری و تاجِ پرویز است
عراق و فارس گرفتی به شعرِ خوش حافظ *** بیا که نوبتِ بغداد و وقتِ تبریز است
۳۶-۷۱- غزل ۴۱ امیرخسرو دهلوی
جان بر لب است عاشق بخت آزمای را *** دستورییی به خنده لب جانفزای را
خون مرا بریز و زخونابه وا رهان *** خیریست، این بکن ز برای خدای را
گفتی به مهر و مه نگر و ترک من بگوی *** این رو که داد مهر و مه خودنمای را؟
زان شوخ چون وفا طلبم من که بر درش *** هرگز ز ننگ می نگرد این گدای را
واگشتی، ای صبا، چو بر آن کوی بگذری *** آسیب بر چه می زنی آن بوسه جای را
مطرب، بزن رهی و مبین زهد من، از آنک *** بر سبحه منست شرف چنگ و نای را
نازک مگوی ساعد خوبان که خرد کرد *** چندین هزار بازوی زورآزمای را
ای دوست، عشق چون همه چشم است و گوش نیست *** چه جای پند خسرو شوریده رای را
۳۶-۷۲- شعر ۴۱ هفت اورنگ و سبحه الابرار جامی «حکایت آن خفته چشم بیدار دل که روح الله به سر وقت وی رسید و عذر خواب کردن وی را از وی پسندید»
عیسی آن روح که این صورت جسم *** بود بر گنج الهیش طلسم
روزی از دل در راحت می زد *** گام در راه سیاحت می زد
دید در کنج یکی دیر خراب *** خفته ای رخت خرد داده به خواب
دیده از نادره دیدن بسته *** گوش از نکته شنیدن بسته
ساخته در قفس تنگ دهان *** طوطی ناطقه را گنگ زبان
زد سر پای که ای رفته ز دست *** میل بالا کن ازین پایه پست
دیده و گوش و زبان را بگشای *** تازه کن بر دل خود یاد خدای
صفحه لوح جهان دفتر اوست *** نسخه صنع بدایعگر اوست
نقش این لوح بخوان حرف به حرف *** بشنو از هر یکی اسرار شگرف
بر کرم هاش ثناخوانی کن *** بر رقمهاش درافشانی کن
خفته این گفته ز عیسی چو شنید *** در جوابش ز سخن چاره ندید
سر برآورد که بگذار مرا *** نیست با خلق جهان کار مرا
پا به یک سوی کشیدم ز میان *** فارغ از عالمم و عالمیان
مژده از من به جهان جویان ده *** که جهان هم به جهان جویان به
گفت عیسیش چو بشنید جواب *** خواب کن خواب که خوش بادت خواب
بند اندوه نیی شاد بخسب *** بنده کس نیی آزاد بخسب
همه مشغولی عالم کولیست *** ترک کولی به خدا مشغولیست
۳۶-۷۳- غزل ۴۱ سلیم تهرانی
کند به راه تو پامال، آسمان ما را *** حباب آبله ی پاست موج دریا را
هوای کعبه ی کوی تو مضطرب دارد *** چو خیل مور سراسیمه، ریگ صحرا را
به گریه، دیده ای از دل کریم تر دارم *** به خاک ریخته ابر آبروی دریا را
ز پای راهروان تو تا قیامت ماند *** نشان آبله بر روی، سنگ سودا را
همین هما نخورد ز استخوان من روزی *** که آب و دانه ز اشک من است عنقا را
تلاش آب بقا ای سکندر این همه چیست *** نمی دهند به کس خود دوبار دنیا را
گریزپاست نشاط جهان، درین گلشن *** ز دست خود نگذاری تذرو مینا را
برای فتنه جهان را بهانه بسیار است *** نسیمی از پی طوفان بس است دریا را
صدا چگونه برآید، که این سیه چشمان *** به سنگ سرمه شکستند شیشه ی ما را
سلیم، خوابت اگر شب نمی برد در عشق *** چو شمع چرب کن از مغز سر، کف پا را
۳۶-۷۴- قصیده ۴۱ عرفی «در ذکر افتخارات خود»
گر سر بصحبت گل و سوسن در آورم *** دست چمن گرفته بمسکن در آورم
با های و هوی ناله کنم راه شوق طی *** باشد که هول در دل رهزن درآورم
گر طاعت صنم برم از خانقه بدیر *** زنار را بطعن برهمن در آورم
شرم دروغ بین که زبان فصیح را *** در گفتگوی نطق تو الکن در آورم
تا زاغ ظلمت افکنم از شاخسار طبع *** خورشید و ماه را بفلاخن درآورم
همت ثمر فشان و شجر طوبی و هنوز *** شرم آیدم که میوه بدامن درآورم
هر گوهری که برکشم از معدن خرد *** پرداخت کرده باز بمعدن درآورم
صد پرده مصلحت بیکی راز برتنم *** ترسم که شک بخاطر کودن در آورم
کو بخت آنکه منفعل آید بصبح من *** با آفتاب دست بگردن درآورم
از بس هجوم حادثه در رزمگاه عشق *** خود را نیافتم که بجوشن درآورم
یک عذر با کسی بغلط گربیان کنم *** صد لاف در میانه مبرهن درآورم
آیینه اصالت خورشید و کان شود *** هر دانه گهر که بمخزن در آورم
در معرضی که راه زمان را کنند عرض *** امید را شکسته سرو تن در آورم
هر شب هزار غمکده را می کنم طواف *** تا خویش را بحلقه شیون درآورم
تا خواب عافیت ندهد خو ، به غفلتم *** از رزمگاه فتنه بمأمن در آورم
معجون همت از گهر سوده بایدش *** یاقوت آفتاب بهاون در آورم
گر شاهد هوس کند آهنگ دلبری *** رویش سیاه کرده ببرزن درآورم
خرمن بمور بخشم و با این کرم هنوز *** ترسم که سر بدانه ارزن درآورم
هر گه که جیب دل بدرانم زدرد دین *** زنار بهر بخیه بسوزن در آورم
خورشید را بگو که درآید برو زنم *** زآن پیش کین کمند بگردن در آورم
هر گه که آورم گل روی تو در نظر *** گلشن ز راه دیده بدامن درآورم
هر گه که ناله ای کنم از اشتیاق گل *** شیون ز بلبلان نوازن درآورم
ای طایران همت سدره مدد کنید *** کان عندلیب قدس به گلشن درآورم
ای مهرشاد باش که گوهر کمال یافت *** اکنون وسیله کو که به مخزن درآورم
۳۶-۷۵- قصیده ۴۱ عبید زاکانی
تجلت من سمات الامانی *** تباشیر المسرة والامان
و صبح النحج لاح وهب سحرا *** نسیم الانس موصوب الجنان
واضحی الروض مخضرا فبادر *** الی الاقداح من کف القیان
نهان چون زاهدان تا کی خوری می *** چو رندان فاش کن راز نهانی
بزن مطرب نوای ارغنونی *** بده ساقی شراب ارغوانی
ادر کاسا و لاتسکن و عجل *** ودع هذا التکاسل والتوانی
معتقة لدی الحکماء حلت *** علی نغم المثالث والمثانی
غم فردا نخور دیگر تو خوش باش *** منت میگویم آن دیگر تو دانی
مجوی از عهد گردون استواری *** مخواه از طبع دنیا مهربانی
مده وقت طرب یکباره از دست *** دوباره نیست کس را زندگانی
می‌نوشین ز دست دلبری گیر *** که در قد و خدش حیران بمانی
یضاهی خده وردا طریا *** تبسم ثغره کالا قحوانی
ز حالش هوشیاران کرده مستی *** ز چشمش برده مستان ناتوانی
چو گل افسانه در مجلس فروزی *** چو بلبل شهره در شیرین زبانی
خرد گوید چو آری در کنارش *** ندیدم کس بدین نازک میانی
زمان عشرتست و بزم خسرو *** سلیمان دوم جمشید ثانی
ابواسحق سلطان جوانبخت *** که برخوردار بادا از جوانی
شکوه افزای تخت کیقبادی *** سریر افروز بزم خسروانی
فریدون حشمتی در تاج بخشی *** سکندر رقعتی در کامرانی
به اقبالش فلک را سربلندی *** به دورانش جهان را شادمانی
کند پیوسته بر ایوان قدرش *** زحل چوبک ز نی مه پاسبانی
همش تایید و نصرت لایزالی *** همش اقبال و دولت آسمانی
همایون سایهٔ چتر بلندش *** چو خورشید است در کشورستانی
همیشه کوتوال دولت او *** کند بر بام گردون دیده‌بانی
خجسته کلک او در گنج پاشی *** مبارک دست او در زر فشانی
گهربار است چون ابر بهاری *** درم ریز است چون باد خزانی
به عهد عدل سلطان جوان بخت *** که او را میرسد فرمان روانی
نجونا من تطرق حادثات *** عفو نامن بلیات الزمانی
ثنای شاه کار هرکسی نیست *** مقرر بر عبید است این معانی
همیشه تا بدین فیروزه گون کاخ *** کند خورشید تابان قهرمانی
ظفر با موکب او همعنان باد *** که بروی ختم شد صاحبقرانی
۳۶-۷۶- قصیده ۱۱۴ ادیب الممالک
ای خزیده درین سرای کهن *** وی دمیده چو گل درون چمن
نکته ای گویمت که گر شنوی *** شادمانی بجان و زنده بتن
آدمی را چو هفت مهر بدل *** نبود کم شمار از اهریمن
مهر ناموس و زندگانی و دین *** عزت و خاندان و مال و وطن
وانکه بیهوده بگذراند عمر *** هست نادان و ابله و کودن
وانکه ایمان بدین خویش نداشت *** از بدیهای او مباش ایمن
وانکه قدر شرف نداند باد *** ذل و فقرش قبا و پیراهن
وانکه اسراف پیشه کرد بمال *** نشود شمع خانه اش روشن
وآنکه حب وطن نداشت بدل *** مرده ز آن خوبتر بمذهب من
ای وطن ای دل مرا ماوای *** ای وطن ای تن مرا مسکن
ای وطن ای تو نور و ما همه چشم *** ای وطن ای تو جان و ما همه تن
ای مرا فکرت تو در خاطر *** وی مرا منت تو بر گردن
ای تراب تو بهتر از کافور *** ای نسیم تو خوشتر از لادن
ای فضای تو به ز باد بهار *** ای هوای تو به ز مشک ختن
ای تف غیرت تو خاره گداز *** ای می همت تو مردافکن
پشه با یاری تو پیل شکار *** روبه از نیروی تو شیر اوژن
ای عیون کریمه را منظر *** ای عظام رمیمه را مدفن
ای غزالان شوخ را گلکشت *** ای درختان سبز را گلشن
نار تو خوبتر ز برد و سلام *** خار تو تازه تر ز ورد و سمن
با تو بر زهر جان ما مشتاق *** بی تو با نور چشم ما دشمن
از تو گر رو کنم بدار سرور *** هست در دیده ام چو بیت حزن
از هوای تو مغزم آن شنود *** که رسول خدا ز باد یمن
ای بیاد تو در سرای سپنج *** ای بنام تو در جهان کهن
تخت جمشید و افسر دارا *** تیغ شاپور و رایت بهمن
ای بمهر تو با هزار اسف *** ای براه تو با هزار شجن
خسته در هر رهی دوصد بهرام *** بسته در هر چهی دوصد بیژن
ای ز شاپور و اردشیر بپای *** مانده آباد دشت و باغ و چمن
ای ز بهرام و یزدگرد بجای *** مانده ویران دیار و ربع و دمن
ای پی نرگس تو غرقه بخون *** چشم اسفندیار روئین تن
ای سپرده هزار دستانت *** خانه و آشیان بزاغ و زغن
ای پس از صدهزار رود و سرود *** خواسته از سرای تو شیون
از هوای تو هر که برگردد *** متوسل بود بجبت و وثن
وثنی بهتر است از آنک بصدق *** نپرستد ترا بسان شمن
ای برادر بتاب از آتش ما *** آن دلی را که سخت تر ز آهن
گریه کن بر وطن که گریه تو *** چشم دل را همی کند روشن
بهوای وطن زنان گریند *** گر نکریی تو کمتری از زن
۳۶-۷۷- قصیده ۳۶ سوزنی سمرقندی «در مدح رکن الدین عقاج خان»
ای جهانداری که در عهد تو گرگ و گوسفند *** نیست این آنرا زیان کار آن نه اینرا سودمند
گوسفند از گرگ ترسان بود در ایام پیش *** وندر ایام تو ترسان گشت گرگ از گوسفند
یک جهان گرگان دندان تیز بودند ارچه کرد *** کلبتین قهر تو دندان گرگان کند و کند
شه قلج طمغاج خان کز یاد کرد نام تو *** لب شود یاقوت و دندان در زبان در کام قند
خاطب از منبر چو گوید شاه مسعود حسن *** خواند اعدای ترا در خطبه منحوس و نژند
گوهرت شاها پسندیده است و شاه کشوری *** جز ترا نپسندد آنکس کو بود گوهرپسند
هرکه در دل چو سپندان دانه کین تو داشت *** زان سپندان دانه خود دید بر آتش سپند
گوهر شاهی پدیدار از تیغ گوهر دار تست *** بر تن بدگوهران چون گوهر تیغت بخند
بر جهان مالک رقابی ساخته از عنف و لطف *** دوستانرا طوق منت دشمنانت را کمند
خسرو روی زمینی کاسمان از ماه نو *** نعل زرین سازد از بهر تو بر سم سمند
آفتاب از ابر دارد چتر پیش روی خویش *** تا ز نور رای تو بر جرم او ناید گزند
جز تو از شاهان که دارد یا که داند داشتن *** آفتاب چتر دارد و آسمان نعلبند
روز هیجا از بر چابک سواران پروری *** از برای زین رخش خویش کمیخت و بفند
بسکه در میدان فکندی اسب تا خصم افکنی *** خصم را پا در رکاب تو زاسب اندر فکند
گر تو در میدان خویشتن گوی افکنی *** گوی بی چوگان بغلطد از یمن تا تازکند
از فلک تا خاک پست ایزد بشش روز آفرید *** تو بشش مه تا فلک بفراختی کاخی بلند
از بر کاخ تو بتوان دید کاندر شرق و غرب *** چند کس باشند کز کاخ تاج بپذیرند پند
بند را فر هما آید پدید اندر هوا *** از بر کاخ همایونت ار بود پرواز بند
قیصر و خاقان و خان و رای در کاخ تواند *** پاسبان و پرده دار و آب پاش و خاک رند
تار و پود مفرش کاخ تو از عدلست و فضل *** رنگ این مفرش به است از مفرش فال پرند
از پی نظاره کاخ تو آئین بست چرخ *** از لب جیحون و ترمد تا بسیحون و خجند
تا بدیدار تو عید اقربا فرخ شود *** عیدی کاخ تو شد بر اهل دانش نور خند
تا بود اهل عجم را نام بلبل زند واف *** زند وافان سخن را نظم مدحت باد زند
مدح تو اهل عجم را یاد باد از سوزنی *** همچو مراهل عرب از معری سقط وزند
سال عمر نوح با عمر تو بادا اندلغ *** تا بود سوگند را در لفظ ترکی نام اند
صدهزار و اند سال اندر جهان باقی بمان *** کس ندانست و نداند در جهان تفسیر اند
تا جهانداران ماضی را تو داری زنده نام *** در جهانداری بزی چندانکه شو انگفت چند
کنده باد و کفته چشم دل بد اندیش ترا *** کفتن نار خجند و کندن بادام کند
۳۶-۷۸- قصیده ۳۶ خاقانی
تا دل من دل به قناعت نهاد *** ملک جهان را به جهان بازداد
دفتر آز از بر من برگرفت *** مصحف عزلت عوض آن نهاد
خسرو خرسندی من در ربود *** تاج کیانی ز سر کیقباد
نیز فریبم ندهد طمع و جمع *** نیز حجابم نشود بود و باد
تا چه کند مرد خردمند، آز *** تا چه کند باشه چالاک، باد
این همه هست و سبکی عمر من *** رفت و مرا تجربه‌ها اوفتاد
کافرم ار ز آدمیان دیده‌ام *** هیچ کسی مردم و مردم نهاد
این نکت از خاطر خاقانی است *** شو گهری دان که ز خورشید زاد
۳۶-۷۹- غزل ۳۶ خاقانی
مرا دانه دل بر آتش فتاده است *** از آن نعره من چنین خوش فتاده است
به هفت آسمان هشتمین درفزایم *** ز دود دلی کاسمان‌وش فتاده است
من آن آب نادیه نخل بلندم *** که از جان من در من آتش فتاده است
غلط گفته‌ام نخل چه؟ کز دو دیده *** چو نیلوفرم آب مفرش فتاده است
دلم عافیت می‌شمارد بلا را *** بنام ایزد این دل بلاکش فتاده است
امیدم به اندازهٔ دل رسیده است *** خدنگم به بالای ترکش فتاده است
منم خرم و یک فتاده است نقشم *** شما غمگن و نقشتان شش فتاده است
بر اسب بلا من به منزل رسیدم *** کجائی تو کز بادت ابرش فتاده است
من و گوشه‌ای کمتر از گوش‌ماهی *** که گیتی چو دریا مشوش فتاده است
عجب کعبتینی است بی‌نقش گیتی *** ولی تخت نردش منقش فتاده است
منه بیش خاقانیا بر جهان دل *** که عاشق‌کش است ارچه دلکش فتاده است
۳۶-۸۰- غزل ۳۶ فرخی یزدی
هر لحظه مزن در، که در این خانه کسی نیست *** بیهوده مکن ناله، که فریادرسی نیست
شهری که شه و شحنه و شیخش همه مستند *** شاهد شکند شیشه که بیم عسسی نیست
آزادی اگر می‌طلبی غرقه به خون باش *** کاین گلبن نوخاسته بیخار و خسی نیست
دهقان رهد از زحمت ما یک نفس اما *** آن روز که دیگر ز حیاتش نفسی نیست
با بودن مجلس بود آزادی ما محو *** چون مرغ که پابسته ولی در قفسی نیست
گر موجد گندم بود از چیست که زارع *** از نان جوین سیر به قدر عدسی نیست
هر سر به هوای سر و سامانی و ما را *** در دل به جز آزادی ایران هوسی نیست
تازند و برند اهل جهان گوی تمدن *** ای فارْس مگر فارِسِ ما را فرسی نیست
در راه طلب فرخی ار خسته نگردید *** دانست که تا منزل مقصود بسی نیست
۳۶-۸۱- قصیده ۳۶ صغیر اصفهانی «قصیده در مدح حضرت مولی‌الموالی علی علیه‌السلام»
غیر انسان هرچه باشد ظل انسان است و بس *** معنی انسان همانا شاه مردان است و بس
هست هستی فی المثل جسمی که در وی جان علیست *** وین بود روشن که بود جسم از جان است و بس
هرکه خود را سوخت بیباکانه چون پروانه دید *** شمع بزم آفرینش شیر یزدان است و بس
لفظ ایمان را هزاران معنی ار بینی بهل *** عشق او بگزین که این معنی ایمان است و بس
گوهر مهر وی ار داری به دل رو شاد زی *** زانکه در محشر همین گوهر درخشان ست و بس
مدح او میخوان به توریه و به انجیل و زبور *** تا نگوئی وصف او آیات قرآن است و بس
در شب معراج احمد در خود و در عرش و فرش *** دید هرجا بنگرد حیدر نمایان است و بس
خاک راه اهل عرفان شو تو هم او را ببین *** زانکه این دولت نصیب اهل عرفان است و بس
انبیا و اولیا را فیض از او میرسد *** نوربخش انجم آری مهر تابان است و بس
آدم و ادریس و شیث و هود را باشد مجیر *** نی پناه نوح و داود و سلیمان است و بس
در دل ماهی به دریا مونس یونس هم اوست *** نی انیس یوسف اندر چاه و زندان است و بس
خاک درگاهش حیات جاودان بخشد بلی *** مایه عمر ابد این آب حیوان است و بس
از زبان پور مریم هم بود ناطق به مهد *** همسخن در طورنی با پور عمران است و بس
هیچ دانی از چه گردون را دمی نبود قرار *** مرتضی را در پی انجام فرمان است و بس
مهر با آن گرم جولانی به میدان وجود *** شاه ملک انّما را گوی چوگان است و بس
در و ان من شئی تحقیق ار رود هر ذره را *** بر امیرالمؤمنین بینی ثنا خوان است و بس
حضرتش را کرده میکائیل از جان چاکری *** اندر این درگه نه جبرائیل دربان است و بس
از ازل گسترده خوان نعمت او تا ابد *** اولین و آخرین را رزق از این خوان است و بس
هفت دریا پیش بحر لطف او دانی که چیست *** جدولی اندر کنار بحر عمان است و بس
هست کیهان را هم او فرمانده و فرمانروا *** نی که تنها حکم او جاری به کیوان است و بس
هشت خلد و هفت اختر شش جهت زو برقرار *** نی قوام پنج حس و چار ارکان است و بس
میکند ثابت ملاقاتش به گاه نزع جان *** اینکه جان جمله را آن شاه جانان است و بس
یا علی ای آنکه اندر کشور غیب و شهود *** شخص عالیجاه ذوالعز تو سلطان است و بس
جنت و نیران ندانم چیست اندر کیش من *** قرب تو جنت بود بعد تو نیران است و بس
کرده ای لاهوتیان را نیز مات خویشتن *** عقل ناسوتی نه تنها در تو حیران است و بس
در بیابان غمت بس خضرها سرگشته‌اند *** وادی حیرت همانا این بیابان است و بس
نی همین پروانه سوزد از شرار عشق تو *** بلکه بلبل هم ز سودای تو نالان است و بس
خسروا شاها صغیر آن بنده شرمنده‌ات *** کش بدرد بید و الطف تو درمان است و بس
سال و ماه و هفته و روز و شب از درگاه تو *** هرچه بر او میرسد اکرام و احسان است و بس
سالها باشد که باشد غرق بحر رحمتت *** هم به خوان نعمتت تا هست مهمان است و بس
۳۶-۸۲- غزل ۳۶ کمال خجندی
سیری نبود از لب شیرین تو کس را *** کس سیر ندید از شکر ناب مگس را
نالان به سر کوی تو آییم که ذوقی است *** در قافله کعبه روان بانگ جرس را
با صبح بگویید که بیوقت مزن دم *** امشب شب وصل است نگه دار نفس را
زلف تو که شبرو شده زو زاهد و عابد *** از خرقه پشمینه غنی ساخت عسس را
خواهم که نهم آینه ای پیش رقیبان *** در چشم خسان تا فکنم این همه خس را
نگذاشت که خال رخ او بنگرد این چشم *** این خوان خلیل است چه تنگیست عدس را
چون دید کمال آن سر کو ترک وطن کرد *** بلبل چو چمن دید رها کرد قفس را
۳۶-۸۳- قصیده ۳۶ جیحون یزدی
کای بهر مرحله اجرام مشار و تو مشیر *** وی بهرغائله افلاک مجارو تو مجیر
کیست کیهان که نماید برجاه تو بزرگ *** چیست گردون که نباشد برقدر تو حقیر
کو ه از دشت نگشته برخنگت ممتاز *** رزم با بزم ندارد بر خیلت توفیر
اغنیا را زفلک گرد سرای ازتو حصار *** فقرا را زستبرق بوثاق ازتو حصیر
دلت از پیش و پس رفته و آینده علیم *** رایت از کیف و کم ثابت و سیاره خبیر
جز بفرخنده خطاب تو ندارد مانند *** کشد از جنت اگر خامه رضوان تصویر
غیر سوزنده عتاب تو ندارد تمثال *** کند از دوزخ اگر منطق مالک تفسیر
بدیاری که دهد فرتو یکروز عبور *** ابدالدهر بجان آید از او بوی عبیر
تو سنت صورسرافیل گذارد زصهیل *** قلمت نفخه جبریل نماید زصریر
دخل هر روزه فزائی نه برآورده سپاه *** خرج صد ساله ستانی نفرستاده سفیر
هرکه درخواب بدوران تو نیران نگرد *** گرددش بردم تیغت زمعبر تعبیر
فتح را ناوک رمح تو عدیلست و بدیل *** چرخ را سایه چتر تو نصیر است و بصیر
کام بخشای امیرا منم آن چامه نگار *** که بخوان سخنم زائده چینی است جریر
فاریاب ار چه نباشد هله محروسه یزد *** که تو را فر طغانشاه و مرا نظم ظهیر
سالها رفت که از سیرمه وگردش مهر *** شعر شعری صفتم را نبد اکرام شعیر
گاه چون باز پریدم پی یکپارچه گوش *** گاه چون یوز دویدم پی یکمشت پنیر
جای راحت همه دیدم ستم از پیل ملک *** جای نعمت همه خوردم لگد از اسب وزیر
لیک تا سایه بزم توام افتاده بسر *** نزد قصرم بود افراشته افلاک قصیر
مه نتابد چو کنیزان من اندر نخشب *** سرو ناید چو غلامان من اندر کشمیر
تا هلال از فر شوال و شکوه رمضان *** گاه از لطف بشیر است وگه از عنف نذیر
ماه نوا زقدا عدای تو اندر حسرت *** بدر از چهره احباب تو اندر تشویر
۳۶-۸۴- قصیده ۳۶ ظهیر فاریابی
ای جهان را به تیغ داده قرار *** کرده شاهان به بندگیت اقرار
شاه آفاق اخستان توی آنک *** خواهد از خنجرت اجل زنهار
همتت چون شهاب تیرانداز *** حشمتت چون سماک نیزه گذار
ملک را طلعت همایونت *** فال مسعود و طالع مختار
بندگانت به وقت کوشش و کین *** با حوادث شوند در پیکار
چون عنان ظفر بجنبانند *** از زمانه بر آورند غبار
چون رکاب ثبات بفشارند *** باز دارند چرخ را ز مدار
برکشد دشمن تو را گردون *** لیک برنگذارند از سر دار
طرفه مرغی است تیرت ای خسرو *** که پر کر کسان برو هموار
نخورد جز دل عدو طعمه *** نکند جز حیات خصم شکار
زلف نصرت گرفته در چنگل *** نامه فتح بسته در منقار
مرغ نی ماهیی که هست او را *** دست دربار شاه دریابار
باز مانده به سوی شست مَلک *** دهن بی زبانش ماهی وار
ماهیی دیده ای که صدمَتِ شست *** نرساند به حلق او آزار
من ندانم که چیست دانم آنک *** می برآرد زبر و بحر دمار
لاجرم یک زمان زهیبت آن *** مرغ و ماهی نمی کنند قرار
ای فلک عرض داده صدباره *** پیش رایت خزاین اسرار
نیک دانی که من در این مدت *** که جدا مانده ام ز خویش و تبار
بیش این آرزو نداشته ام *** که بیایم بر آستان تو بار
وقت آنست کین سعادت را *** همچو جان تنگ درکشم به کنار
پس به شکرانه بر درت ریزم *** درجها پرز لولو شهوار
گرچه پیشت نکرد کس تعریف *** که مرا چیست مایه و مقدار
سخنم خود معرف هنر است *** چون نسیمی که آید از گلزار
زان چو تیغم زبان گشاده که من *** گوهر خویش را کنم اظهار
گرچه یک شخم از ره صورت *** دارم از علم لشکری جرار
رکن های سریر دانش من *** همچو ارکان عالمند چهار
تازی و پارسی و حکمت و شرع *** این دو اشعار دارم آن دو شعار
شعر من نیست زان بضاعت ها *** که بیک جایگه شود بر کار
بلکه از حدّ بلخ تا درِ مصر *** گرم کرده ست نظم من بازار
آفرینش همه گوای منند *** که ندارم در افرینش یار
من یکی گوهرم فتاده به خاک *** از سر تربیت مرا بردار
گرچه باشد به نزد همّت تو *** گوهر از خاک برگرفتن عار
تا به از ملک و عمر چیزی نیست *** بادی از ملک و عمر برخوردار
هرکجا آیی و روی تا حشر *** دیده حزم و دولتت بیدار
حشر نصرتت زپیش و زپس *** مدد فتح بر یمین و یسار
۳۶-۸۵- قصیده ۶۳ خاقانی
دل‌های ما قرارگه درد کرده‌اند *** دار القرار بر دل ما سرد کرده‌اند
این صد هزار نرگسه بر سقف این حصار *** رخسار ما چو نرگس نو زرد کرده‌اند
در پیش آتشی که ز سنگ قضا جهد *** جان‌های ما نتیجه گوگرد کرده‌اند
خورشید در نقاب عدمد شد ز شرم آنک *** رخسار روزگار پر از گرد کرده‌اند
و آنک پدید خویی خورشید گم شده *** سیمرغ را چو شب پره شبگرد کرده‌اند
در باغ عهد جای تماشا نماند از آنک *** صد خار را موکل یک ورد کرده‌اند
دردا که تا سواد خراسان خراب گشت *** دلها خراب زلزله درد کرده‌اند
یارب که دیو مردم این هفت‌دار حرب *** در چاردار ملک چه ناورد کرده‌اند
از غبن آن جهان که چو آن هشت خلد بود *** ای بس دلا که هاویه پرورد کرده‌اند
گر بود چار شهر خراسان حرم مثال *** راهش کنون چو ششدره نرد کرده‌اند
اصحاب فیل بین که به پیرامن حرم *** کردند ترک‌تاز و نه در خورد کرده‌اند
هان ای سپاه طیر ابابیل زینهار *** کاصحاب فیل هرچه توان کرد کرده‌اند
خاقانیا خزینه گیتی به جو مخر *** کز کیمیای عافیتش فرد کرده‌اند
۳۶-۸۶- قطعه ۶۳ ابن یمین
یفلک با من اگر بد کنی ار نیک رواست *** نه مرا از تو هراس و نه بتو امیدست
ور دلم محنت دور تو کشد باکی نیست *** رسم محنت کشی اهل هنر جاویدست
تیر گردون همه انواع فضایل دارد *** لیک در ملک طرب کامروا ناهیدست
هر کمالی که مرا هست تو نقصان بینی *** چه کنم عود ز جهل تو چو شاخ بیدست
ور سفالی بود اندر نظرت جام جمی *** گنه از خفت عقل است نه از جمشیدست
چشم خفاش اگر پرتو خورشید ندید *** جرم بر دیده خفاش نه بر خورشیدست
۳۶-۸۷- غزل ۱۳۶ صائب تبریزی
سر به جیبِ خویش دزدیدم، کلاهی شد مرا *** جمع کردم پای در دامن، پناهی شد مرا
در گذارِ سیل بودم، داشتم تا خانهای *** از گِرانان، تُرک‌خان‌و‌مان پناهی شد مرا
دستگاهِ عیش بر من خوابِ راحت تلخ داشت *** چون سبو کوتاه‌دستی تکیه‌گاهی شد مرا
غیرِ حق کردم فرامش هر چه در دل داشتم *** طاقِ نسیان از دو عالم قبله‌گاهی شد مرا
شورِ دریای جهان وقتِ مرا شوریده داشت *** از خطر کامِ نهنگ آرامگاهی شد مرا
بی‌ندامت برنیامد یک نفس از سینه‌ام *** زندگی چون صبح، صرفِ مدِّ آهی شد مرا
هیچ کس را از عزیزان دل به حالِ من نسوخت *** همچو یوسف پاکدامانی گناهی شد مرا
تا به چشمِ نورِ وحدت سرمه بینش کشید *** هر سرِ خاری به مقصد شاهراهی شد مرا
تا گشودم دیده انصاف، هر داغِ پلنگ *** در نظر چشمِ غزالِ خوش‌نگاهی شد مرا
تا نظر بر خامه نقاش افکندم ز نقش *** هر کجی از راست‌بینی کج‌کلاهی شد مرا
خامشی از کرده‌های بد به فریادم رسید *** بی زبانی‌ها زبانِ عذرخواهی شد مرا
تا به خطِ عنبرین شد دیده من آشنا *** زلفِ در مدِّ نظر مارِ سیاهی شد مرا
صائب از مکرِ جهانِ بی‌وفا غافل شدم *** دامنِ رهزن ز غفلت خوابگاهی شد مرا
۳۶-۸۸- قصیده ۱۳۶ سنایی
بنه چوگان ز دست ای دل که گمشد گوی در میدان *** چه خیزد گوی تنهایی زدن در پیش نامردان
چو گویی در خم چوگان فگن خود را به حکم او *** که چوگانی‌ست از تقدیر و میدانیست از ایمان
بدین چوگان مدارا کن وز آن میدان مکافا بین *** چو این کردی و آن دیدی شوی چون گوی سرگردان
ز خود تا گم نگردی باز هرگز نیست این ممکن *** که بینی از ره حکمت جمال حضرت سلطان
نه سید بود کز هستی شبی گمشد درین منزل *** رسید آنجا کزو تا حق کمانی بود و کمتر زان
تو تا از ذوق آب و نان رکاب اینجا گران داری *** پی عیسی کجا یابی برون از هفت و چهار ارکان
خبر بادیست پر پیمای اثر خاکیست دور از وی *** نظر راهیست پر منزل عیان را باش چون اعیان
تو موسی باش دین‌پرور که پیش مبغض و اعدا *** پدید آید به رزم اندر ز چوب خشک صد ثعبان
تو صاحب سر کاری شو که هرچت آرزو باشد *** همه آراسته بینی چو یازی دست زی انبان
نبینی هیچ ویرانی در اطراف جهان دل *** چو کردی قبلهٔ دین را به زهد و ترس آبادان
سلیم و بارکش می‌باش تا عارض بروز دین *** کند عرضه ترا بر حق میان زمرهٔ نیکان
کزین دریافت سر دل امین در کوی تاریکی *** وزین بشنود بوی جان برون از آب و گل سلمان
همه در دست کار دین همه خونست راه حق *** ازین درد آسمان گردان وز آن خون حلقها قربان
ز روی عقل اگر بینی گمانی کان یقین گردد *** به معیار عیاری بر ببین تا چون بود میزان
اگر بر عقل چرب آید یقین دان کان گمان باشد *** وگر در شرع افزاید گمان بر کان بود فرمان
خضر زین راه شد در کوی کابی یافت جان پرور *** سکندر از ره دیگر برون آمد چو تابستان
همه دادست بی دادی چو تو در کوی دین آیی *** همه شادیست غم خوردن چو دانی زیست با هجران
چو بوتیمار شو در عشق تا پیوسته ره جویی *** چو بلبل بر امید وصل منشین هشت مه عریان
اگر خواهی که تا دانی که از دریاچه می‌زاید *** به همت راه بر می‌باش بر امید کشتیبان
چو نور از طور می‌تابد تو از آهن کجا یابی *** برو بر تجربت بر طور چون موسی‌بن عمران
اگر سلمان همی خواهی که گردی رو مسلمان شو *** که بی رای مسلمانی بمیری در بن زندان
مرو در راه هر کوری اگر مردی برین هامون *** که گمراهی برون آیی بسی گمره‌تر از هامان
نه هر آهو که پیش آید بود در ناف او نافه *** نه هر زنده که تو بینی بود در قالب او جان
بسی آهو در عالم که مشکش نیست در ظاهر *** بسی شخصست در گیتی که جانش نیست در ابدان
نه جان خود زندگی باشد غلط زینجاست غافل را *** که جان دریست در خلقت ز بهر زینت جانان
هر آنکو نور جان بیند شود سخته چو پروانه *** هر آنکو مرز جان داند نباشد فارغ از احزان
بپر عشق شو پران که عنقاوار خود بینی *** ز ناجنسان جداییها و با جنسان بهم چسبان
شراب شوق چندان خور که پای از ره برون ننهی *** که چون از ره برون رفتی تا خمارت گیرد از شیطان
تو بر ره چو اصحابی که خود میریست مر ره را *** چه عیب آید اگر باشند آن اصحاب سگبانان
هم از درد دل ایشان برون آمد سگی عابد *** هم از خورشید تابانست لعل سرخ اندر کان
شعاع روی مردی بود و شمع وقت بسطامی *** نهاد بوی دردی بود و رنگ سالک گریان
ز روی درد این رهرو مبین آلت کانون *** ز نور روی آن مه بین مزین قامت کیوان
همه اکرام و احسان‌ست سیلی خوردن اندر سر *** چه باشد گر کنی در پیش جانان جان و تن قربان
چو عالم جمله منکر شد چرا دارد خرد طرفه *** اگر پیری خبر گوید که آید عاقبت طوفان
کنون طوفان مردانست و آنک طرف گل در گل *** کنون بازار شیطانست و آنک موعد دیوان
زنی کو عدهٔ دین داشت آنجا مردوار آمد *** تنی کو مدهٔ کین بود با وی کی رود یکسان
حسن در بصره پر بینند لیکن در بصر افزون *** بدن در کعبه پر آیند لیکن در نظر نقصان
ز یثرب علم دین خیزد عجب اینست در حکمت *** که صاحب همتان آیند از بنیاد ترکستان
صهیب از روم میپوید به عشق مصطفا صادق *** هشام از مکه می‌جوید صلیب و آلت رهبان
دلا آنجا که انصافست خود از روم دل خیزد *** تنا آنجا که اعلامست از کعبه بود خذلان
نه در کعبه مجاور بود چندین سالها بلعم *** نه در کوی ضلالت بود چندین روزها عثمان
نه از ترتیب عقل افتد سخن در خاطر عیسی *** نه بر تقدیر حرف آید معانی ز آیت قرآن
سماع روح عاشق را نه از نقل آورد ناقل *** شعاع شمع حکمت را نه از عقل آورد یزدان
هر آنک اندر سماع آید همه علمش هدر گردد *** هر آنک اندر شعاع افتد شود دیوانه در گیهان
ولیک از کار و بار این اثر یابد جهان دل *** بلی در ذکر علم آن ثناخواند بسی حسان
جگرها خون شد و پالود تا باشد کزین معنی *** خبر یابد مگر یک دل شود در آسمان پران
چه جای این هوس باشد که بگذشت اینهمه لشکر *** پی مرکب رها کردند تا پیدا بود پنهان
خرابی در ره نفست و در میل طریق تن *** وگر در حصن جان آیی همه شهرست و شهرستان
بهشت اینجا بنا کردست شداد از پی شادی *** خبر زان خانهٔ خرم که می‌آرد یک اشتربان
ز هول سیل عالم بر شده ایمن لب کشتی *** ز روح نوح پیغمبر شده بی قوت دین کنعان
سواری میکند عیسی و بار حکم او بر خر *** ز طعم منزل اندر دل نه خر آگاه و نه پالان
چه راهست ای سنایی این که با مرغان خود یک دم *** خبر گویی و جان جویی بلا خواهی تو بی امکان
مگر ز آواز مرغانت نداند کس جز این سید *** که فخر اهل ری اویست و تاج صدر اصفاهان
امینی رهروی کو را رضا گویند در دنیا *** ازو راضی رضا در حشر و با او مصطفا همخوان
۳۶-۸۹- غزل ۱۳۶ شهریار
فریب رهزن دیو و پری تو چون نخوری *** که راه آدم و حوا زده است دیو و پری
اگر نه شاهسوارستی و شکارانداز *** دریغ توسن تازی و ترکش تتری
به پرده‌داری شب بود عیب ما پنهان *** ولی سپیده‌دمان میرسد پرده‌دری
جهان چه مکتب آموزشی و پرورشی‌ست *** به گونه گونه تعالیم سمعی و بصری
به چارفصل نگارین، چنان تماشایی *** که آسمان کند از پشت کوهها کمری
بهار رنگرزش تا بساط خود برچید *** خزان زرگرش آید به تازه‌های زری
سرود جنگل و دریاچه سنفونی‌هایی است *** برون ز دایره درک و دانش بشری
خروس صبح هنرپیشه‌ای نوازنده است *** به چنگ و سنج صبوحی و صیحه سحری
به باغ چهچهه سِحر بلبلان سَحَ *** به کوه قهقهه شوق کبک‌های دری
همه به شاهد وحدت خطاب و می‌گویند: *** «نه در برابر چشمی نه غایب از نظری»
زمینه‌ای‌ست سکوت از برای صوت و صدا *** ولی سکوت طبیعت زبان لال و کری
مگر نه شاهد شبگرد اختر آموزد *** به دختران چمن شور عشق و عشوه‌گری
چه فتنه‌هاست به نجوای صبحگاه نسیم *** که طفل غنچه به گهواره میکند ددری
چه جای غنچه که گر این نسیم شاهدباز *** عروس لاله هم از اتّهام نیست بری
از آن زمان که دلم در به در ترا جوید *** حبیب من چه دلی داده‌ام به دربه‌دری
سرشک و دیده جمال تو می‌نمایندم *** یکی به آینه‌سازی دگر به شیشه‌گری
به تیر عشق تو تا سینه‌ها سپر نشود *** چه عمرها که به بیهوده میشود سپری
پناه سایه آزادگی است بر سر سرو *** که جور اره نبیند به جرم بی‌ثمری
نه تیر آه من از حلقه هلال گذشت *** چرا به حلقه زندانیان نمی‌گذری
۳۶-۹۰- غزل ۱۳۶ فیض کاشانی
الهی بکامم شرابی فرست *** شرابی زجام خطابی فرست
مرا کشت رنج خمار الست *** دگر باره از نو شرابی فرست
دلم تا صفا یابد از زنگ غم *** بدردی کشانت که تابی فرست
شد افسرده جانم درین خاکدان *** زمهرت بدل آب و تابی فرست
زسر جوش خمخانه حب خویش *** بجام شرابم حبابی فرست
بلب تشنه چشمه معرفت *** بساقی کوثر که آبی فرست
بعصیان سرا پای آلوده ام *** زجام طهورم شرابی فرست
بمعمار میکن حوالت مرا *** امیری بملک خرابی فرست
بدل تخم امیدگشتم بسی *** بدین کشتزارم سحابی فرست
زدریای غفران و ابر کرم *** مرا رحمت بی حسابی فرست
برای براتم ز آتشکده *** ز سوی یمینم کتابی فرست
ز قشر سخن فیض دلگیر شد *** ز معنای بکرم لبابی فرست
۳۶-۹۱- غزل ۱۳۶ فروغی بسطامی
رسید قاصد و پیغام وصل جانان گفت *** نوید رجعت جان را به جسم بی جان گفت
چرا به سر ننهد هدهد صبا افسر *** که وصف شهر سبا را بر سلیمان گفت
ز عنبرین دم باد سحر توان دانست *** که داستانی از آن زلف عنبرافشان گفت
حکایت غم او من نگفته‌ام تنها *** که این مقدمه هم گبر و هم مسلمان گفت
فغان که کام مرا تلخ کرد شیرینی *** که با لبش نتوان حرف شکرستان گفت
دل شکسته ما را درست نتوان کرد *** غم نهفته او را به غیر نتوان گفت
ز توبه دادن مستان عشق معلوم است *** که میر مدرسه تب کرده بود و هذیان گفت
کسی به خلوت جانان رسد به آسانی *** که ترک جان به امید حضورش آسان گفت
غلام خاک در خواجه خراباتم *** که خدمت همه کس را به قدر امکان گفت
مرید جذبه بی اختیار منصورم *** که سر عشق تو را در میان میدان گفت
نظر مپوش ز احوال آن پریشانی *** که پیش زلف تو حال دل پریشان گفت
کمال حسن تو را من به راستی گفتم *** که حد خوبی گل را هزار دستان گفت
به آفتاب تفاخر سزد فروغی را *** که مدح گوهر گیتی فروز سلطان گفت
ستوده ناصر دین شاه، شهریار ملوک *** که منشی فلکش قبله‌گاه شاهان گفت
۳۶-۹۲- غزل ۱۳۶ طبیب اصفهانی
جانا در انتظار تو شد روزگار من *** و آن انتظار هیچ نیاید بکار من
بهر تسلیم بود این بس که آورد *** گاهی مرا به یاد، فراموشکار من
شاید مرا بیاد تو آرد درین چمن *** مشت پری که مانده بجا یادگار من
فرخنده طایری ز ریاض محبتم *** بر خویشتن ببال که کردی شکار من
از ساغر نشاط مده باده ام که نیست *** جز خون دل طبیب می خوشگوار من
۳۶-۹۳- غزل ۱۳۶ فرخی یزدی
در چمن ای دل چو من غیر از گلِ یک‌رو مباش *** گر چو من یک‌رو شدی در بندِ رنگ و بو مباش
تا نخوانندت بخوان هرجا مشو بی‌وعده سبز *** تا نبینی رنگِ زردی چون گلِ خودرو مباش
گاهِ سرگردانی و هنگامِ سختی بهرِ فکر *** ای سرِ شوریده غافل از سرِ زانو مباش
نان ز راهِ دست‌رنجِ خویشتن آور به دست *** گر کشی منّت به جز منّت‌کشِ بازو مباش
از مناعت زیرِ بارِ گنبدِ مینا مرو *** وز قناعت ریزه‌خوارِ روضه مینو مباش
چون تساوی در بشر اسبابِ خیرِ عالم است *** بی‌تفکر منکرِ این مَسلَکِ نیکو مباش
راست‌بینِ گوشه‌گیر از جفتِ خود شو همچو چشم *** کج‌روِ بالانشین پیوسته چون ابرو مباش
شیرِ غازی را در این شمشیربازی تاب نیست *** یا سپر افکن به میدان یا سلامت‌جو مباش
فرخی بهر دو نان در پیش دونان هیچوقت *** چاپلوس و آستان‌بوس و تَمَلُّق‌گو مباش
۳۶-۹۴- رباعی ۱۳۶ فرخی یزدی
شادم که دل خراب ترمیم نشد *** در پیش امید و بیم تسلیم نشد
یک صبح رهین نور امید نگشت *** یک شام غمین ظلمت و بیم نشد
۳۶-۹۵- غزل ۱۶۳ فرخی یزدی
فصل گل چو غنچه، لب را از غم زمانه بستم *** از سرشک لاله رنگم، در چمن به خون نشستم
ای شکسته بال بلبل، کن چو من فغان و غلغل *** تو الم چشیده هستی، من ستم‌کشیده هستم
تا قلم نگردد آزاد، از قلم نمی‌کنم یاد *** گر قلم شود ز بیداد، همچو خامه هردو دستم
گر زنم دم از حقایق، بر مصالح خلایق *** شحنه می‌کشد که رندم، شرطه می‌کشد که مستم
ملت نجیب ایران، خوانده با یقین و ایمان *** شاعر سخن‌شناسم، سائس وطن‌پرستم
پیش اهل دل از این پس، از مفاخرم همین بس *** کز برای راحت خویش، خاطر کسی نخستم
هرکجا روم به گردش، آید از پِیَم مفتش *** همت بلندپرواز، این چنین نموده پستم
من که از چهل به پنجه، ماه و هفته بوده رنجه *** کی فتد به سال شصتم، صید آرزو بستم؟
ای خوشا نشاط مردن، جان به دلخوشی سپردن *** تا چو فرخی توان گفت، مردم و ز غصه رَستم
۳۶-۹۶- رباعی ۱۶۳ فرخی یزدی
ابناء جهان که زاده بوالبشرند *** آن توده اصل زارع و کارگرند
صنف دگری معاونند آنها را *** باقی همه جمع فرعی و مفت خورند
۳۶-۹۷- غزل ۱۶۳ سعدی
هر که می با تو خورد عربده کرد *** هر که روی تو دید عشق آورد
زهر اگر در مذاق من ریزی *** با تو همچون شکر بشاید خورد
آفرین خدای بر پدری *** که تو فرزند نازنین پرورد
لایق خدمت تو نیست بساط *** روی باید در این قدم گسترد
خواستم گفت خاک پای توام *** عقلم اندر زمان نصیحت کرد
گفت در راه دوست خاک مباش *** نه که بر دامنش نشیند گرد
دشمنان در مخالفت گرمند *** و آتش ما بدین نگردد سرد
مرد عشق ار ز پیش تیر بلا *** روی درهم کشد مخوانش مرد
هر که را برگ بی مرادی نیست *** گو برو گرد کوی عشق مگرد
سعدیا صاف وصل اگر ندهند *** ما و دردی کشان مجلس درد
۳۶-۹۸- غزل ۱۶۳ جهان ملک خاتون
عیدیست مبارک که کس آن عید ندیدست *** وز باد صبا هیچ کس آن بو نشنیدست
در گوش دل آمد سحر از هاتف غیبم *** کین عید به بخت شه شه زاده سعیدست
ایام خزانست ولیک از نظر لطف *** در باغ سعادات همه سبزه دمیدست
از گلبن امید برآمد گل دولت *** ورنه به چنین فصل گل از باغ که چیدست
جویان هلال شب عیدند خلایق *** خورشید درخشنده در این عید رسیدست
در عید صیامت طرب و خرمی اولیست *** زیرا که قدوم شه شه زاده دو عیدست
آهوی تتاری که در او نافه چینست *** بویی مگر از گلشن لطف تو شنیدست
تا سرو روان، قدّ تو را دید به بستان *** از شرم چنان قامت رعنات خمیدست
زان روز که محروم ز الطاف عمیمم *** خونم ز دل و دیده ی غمدیده چکیدست
از جان چو دعاگوی و ثناخوان به جهانم *** از عین عنایت ز چه رو بنده بعیدست
۳۶-۹۹- شعر ۱۶۳ تذکره الریاض العارفین، روضه اول در نگارش احوال مشایخ و عارفین، رضاقلی خان هدایت «واثق نیشابوری»
صداقت کیشی است عاشق و درویشی است صادق. سالکین را به وی وثوق بوده و در وثاقش فقیران آسوده. بعد از مراجعت از هند در قمشه فوت و دفن شد. از اوست:
رباعی
بی خدمت ابدال کس ابدال نشد *** واثق نشد آنکه اهل این حال نشد
در ضمن کلاهِ نمد است این معنی *** بر سر نرسید هر که پا مال نشد
۳۶-۱۰۰- غزل ۳۱۶ فروغی بسطامی
عمر گذشت، وز رخش سیر نشد نظاره‌ام *** حسرت او نمی‌رود از دل پاره پاره‌ام
مردم و از دلم نرفت آرزوی جمال او *** وه که ز مرگ هم نشد در ره عشق چاره‌ام
آن که به تیغ امتحان ریخت به خاک خون من *** کاش برای سوختن زنده کند دوباره‌ام
خاک رهی گزیده‌ام، تا چه بزاید آسمان *** جیب مهی گرفته‌ام، تا چه کند ستاره‌ام
غنچه نوش‌خند او سخت به یک تبسمم *** نرگس نیم مست او کشت به یک اشاره‌ام
آن که ندیده حسرتی در همه عمر خویشتن *** کی به شمار آورد حسرت بیشماره‌ام
من که فروغی از فلک باج هنر گرفته‌ام *** بر سر کوی خواجه‌ای بنده هیچ کاره‌ام
۳۶-۱۰۱- غزل ۳۶۱ فروغی بسطامی
از دشمنم چه بیم که با دوست هم دمم *** وز اهرمن چه باک که با اسم اعظمم
دریا ترشحی بود از سیل گاه عشق *** توفان نمونه‌ای بود از چشم پر نمم
یک جا خراب باده آن چشم پر خمار *** یک سو اسیر حلقه آن زلف پر خمم
نومید من که در قدم یار، بی‌نصیب *** محروم من که در حرم دوست محرمم
او گر به حسن در همه گیتی مسلم است *** من هم به خیل سوختگان آتشین دمم
با خاک مقدم تو چه منت ز افسرم *** با لعل دلکش تو چه حاجت به خاتمم
از تیر غمزه تو جگر خون و سینه چاک *** وز تار طره تو دگرگون و درهمم
تا لشکر خطت پی خونم کشید تیغ *** سر کرده مصیبت و سر خیل ماتمم
تا دست من به خاتم لعلت رسیده‌است *** منت خدای را که سلیمان عالمم
در من ببین جمال خود ای آفتاب چهر *** کز صیقل خیال تو آیینه جمم
پیوند دوستداری من سست کی شود *** سختم بکش که بر سر پیمان محکمم
تا جان پاک در قدمت کرده‌ام نثار *** در کوی عشق بر همه پاکان مقدمم
تا بر لبم گذشته فروغی ثنای شاه *** ایمن ز هر ملالم و فارغ ز هر غمم
تاج سر ملوک محمد شه دلیر *** کز روزگار دولت او شاد و خرمم
۳۶-۱۰۲- غزل ۳۶۱ اوحدی
سر زلف خود بگیری همه پیچ و خم برآید *** دل ریش من بکاوی همه درد و غم برآید
تو ازآن سخن که گویی و از آن میان که داری *** به میان خوب رویان سخن از عدم برآید
چو جهانیان به زلف توسپرده‌اند خاطر *** سر زلف خود مشوران، که جهان بهم برآید
ز غم تو در لحد من به مثابتی بگریم *** که ز خاک من بروید گل سرخ و نم برآید
چو حدیث بوسه گویم نبود یکی به سالی *** چو سخن ز غصه رانم دو به یک شکم برآید
به مخالفم خبر کن که: مقیم این درم، تا *** نکند شکار صیدی که ازین حرم برآید
مکن، اوحدی، شکایت، که نمیرسی به کامی *** تو مرید درد او شو، که مراد کم برآید
۳۶-۱۰۳- غزل ۳۶۱ اسیر لاهیجی
رندیم و ملامتی و بدنام *** قلاش و حریف ساغر و جام
بد مست و قمار باز و بی باک *** معشوق پرست و باده آشام
او باشم و عاشق و نظرباز *** آزاده ز قید ننگ و ز نام
با شاهد و می حریف و همدم *** با چنگ و چغانه ایم مادام
در مستی و عاشقی و رندی *** انگشت نمای خاصم و عام
حیران جمال روی جانان *** سودائی زلف آن دلارام
بد مست و خراب در خرابات *** بودم همه دم بکام و ناکام
مخمور دو چشم مست ساقی *** در میکده بوده بی سرانجام
بی مطرب و می دمی اسیری *** جان و دل ما نگیرد آرام
۳۶-۱۰۴- رباعی ۳۶۱ فرخی یزدی
ای مرغ اسیر از چه کم‌حوصله‌ای *** از بستن بال خویش پر در گله‌ای
پرواز کنی به کام خود روز دگر *** پاداش چنین شبی که در سلسله‌ای
۳۶-۱۰۵- غزل ۶۱۳ مولانا
ای خواجه بازرگان از مصر شکر آمد *** وان یوسف چون شکر ناگه ز سفر آمد
روح آمد و راح آمد معجون نجاح آمد *** ور چیز دگر خواهی آن چیز دگر آمد
آن میوه یعقوبی وان چشمه ایوبی *** از منظره پیدا شد هنگام نظر آمد
خضر از کرم ایزد بر آب حیاتی زد *** نک زهره غزل گویان در برج قمر آمد
آمد شه معراجی شب رست ز محتاجی *** گردون به نثار او با دامن زر آمد
موسی نهان آمد صد چشمه روان آمد *** جان همچو عصا آمد تن همچو حجر آمد
زین مردم کارافزا زین خانه پرغوغا *** عیسی نخورد حلوا کاین آخور خر آمد
چون بسته نبود آن دم در شش جهت عالم *** در جستن او گردون بس زیر و زبر آمد
آن کو مثل هدهد بی‌تاج نبد هرگز *** چون مور ز مادر او بربسته کمر آمد
در عشق بود بالغ از تاج و کمر فارغ *** کز کرسی و از عرشش منشور ظفر آمد
باقیش ز سلطان جو سلطان سخاوت خو *** زو پرس خبرها را کو کان خبر آمد
۳۶-۱۰۶- غزل ۱۱۳۶ مولانا
نبشته‌ست خدا گِردِ چهره دلدار *** خطی که فاعتبروا منه یا اولی‌الابصار
چو عشقْ مردم‌خوارست مردمی باید *** که خویش لقمه کند پیش عشقِ مردم‌خوار
تو لقمه ترشی دیر دیر هضم شوی *** ولیست لقمه شیرین‌نوشِ نوش‌گوار
تو لقمه‌ای بشکن زانک آن دهان تنگست *** سه پیل هم نخورد مر تو را مگر به سه بار
به پیشِ حرص تو خود پیل لقمه‌ای باشد *** توی چو مرغ ابابیل پیل کرده شکار
تو زاده عدمی آمده ز قحطِ دراز *** تو را چه مرغ مسمن غذا چه کژدم و مار
به دیگ گرم رسیدی گهی دهان سوزی *** گهی سیاه‌کنی جامه و لب و دستار
به هیچ سیر نگردی چو معده دوزخ *** مگر که بر تو نهد پایْ خالق جبار
چنانک بر سر دوزخ قدم نهد خالق *** ندا کند که شدم سیر هین قدم بردار
خداست سیرکنِ چشم اولیا و خواص *** که رَسته‌اند ز خویش و ز حرص این مردار
نه حرص علم و هنر ماندشان نه حرص بهشت *** نجوید او خر و اشتر که هست شیرسوار
خموش اگر شمرم من عطا و بخشش‌هاش *** از آن شمار شود گیج و خیره روز شمار
بیا تو مفخرِ تبریز، شمسِ دین به‌حق *** کمینه چاکرِ تو شمسِ گنبدِ دوّار
۳۶-۱۰۷- غزل ۶۳۱ امیرخسرو دهلوی
دوش ما بودیم و آن مهر و، شب مهتاب بود *** روی او کرده ست لطفی، زلف او در تاب بود
داستان عشق کز ابروی او می خواند دل *** سوره یوسف نوشته بر سر محراب بود
بهر سجده پیش پایش هم به خاک پای او *** دیده را بی نم بماندم، گر چه در غرقاب بود
شکر ایزد را که رخ زردی ما پوشیده نیست *** سرخی چشمم به پیشش هم ز خون ناب بود
بر لبش بود اعتماد من، مگر جان بخشد او *** آنکه روح الله گمان بردیم، آن قصاب بود
خسرو آن شبها که با آن آب حیوان زنده داشت *** آن همه بیداری شبها تو گویی خواب بود
۳۶-۱۰۸- غزل ۱۶۳۱ امیرخسرو دهلوی
نشین نفسی کز همه لطف تو بس است این *** بستان که ز جانم نفس باز پس است این
در هستی من چند زنی شعله هجران *** آخر دل و جان است، نه خاشاک و خس است این
گفتم که گزیدم لب چون قند تو در خواب *** خندید و شکر ریخت که خواب مگس است این
ای باد، برو این نفس از ما برسانش *** کای عیسی جانها، گرو یک نفس است این
خوش می کنم اندر هوس روی تو جانی *** هست ار چه خوش آینده و ناخوش، هوس است این
گفتم که به فریاد رس از غمزه خویشت *** تیری به من انداخت که فریادرس است این
من بنده آن چشم که از گوشه چشمم *** شب دیدی و گفتی که بر این در چه کس است این؟
خسرو چه کند ناله عشاق، میا تنگ *** کاخر هم ازان قافله بانگ جرس است این
۳۶-۱۰۹- غزل ۱۶۰۳ صائب تبریزی
رچه نم در جگر و در دل تنگم خون نیست *** مژه ام چشم به راه مدد جیحون نیست
رزق موری چو من از خوشه آن زلف برید *** یک جو انصاف در آن چهره گندم گون نیست
صاف کن آینه و رو به خرابات گذار *** خشت خم هیچ کم از سینه افلاطون نیست
الف قد تو آورده رعونت با خویش *** مصرع سرو به تقطیع کسان موزون نیست
حاصل دهر بود لازم ناموزونی *** سرو از آن بی ثمر افتاد که ناموزون نیست
صائب این کاوش ایام نه تنها با توست *** چهره کیست که از خون جگر گلگون نیست؟
۳۶-۱۱۰- اقبال لاهوری » پیام مشرق » بخش ۲۵۳ - بیا که بلبل شوریده نغمه پرداز است
بیا که بلبل شوریده نغمه پرداز است *** عروس لاله سراپا کرشمه و ناز است
نوا ز پرده غیب است ای مقام شناس *** نه از گلوی غزل خوان نه از رگ ساز است
کسی که زخمه رساند به تار ساز حیات *** ز من بگیر که آن بنده محرمراز است
مرا ز پردگیان جهان خبر دادند *** ولی زبان نگشایم که چرخ کج باز است
سخن درشت مگو در طریق یاری کوش *** که صحبت من و تو در جهان خدا ساز است
کجاست منزل این خاکدان تیره نهاد *** که هر چه هست چو ریگ روان به پرواز است
تنم گلی ز خیابان جنت کشمیر *** دل از حریم حجاز و نوا ز شیراز است
۳۶-۱۱۱- غزل ۳۵۲ سعدی
جانا هزاران آفرین بر جانت از سر تا قدم *** صانع خدایی کاین وجود آورد بیرون از عدم
خورشید بر سرو روان دیگر ندیدم در جهان *** وصفت نگنجد در بیان نامت نیاید در قلم
گفتم چو طاووسی مگر عضوی ز عضوی خوبتر *** می‌بینمت چون نیشکر شیرینی از سر تا قدم
چندان که می‌بینم جفا امّید می‌دارم وفا *** چشمانت می‌گویند «لا» ابروت می‌گوید «نعم»
آخر نگاهی بازکن وآن گه عتاب آغاز کن *** چندان که خواهی ناز کن چون پادشاهان بر خدم
چون دل ببردی دین مبر هوش از من مسکین مبر *** با مهربانان کین مبر لاتقتلوا صید الحرم
خار است و گل در بوستان هرچ او کند نیکوست آن *** سهل است پیش دوستان از دوستان بردن ستم
او رفت و جان می‌پرورد این جامه بر خود می‌درد *** سلطان که خوابش می‌برد از پاسبانانش چه غم
می‌زد به شمشیر جفا می‌رفت و می‌گفت از قفا *** سعدی بنالیدی ز ما مردان ننالند از الم
در ازل پرتوِ حُسنت ز تجلی دَم زد *** عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد
جلوه‌ای کرد رُخَت دید مَلَک عشق نداشت *** عینِ آتش شد از این غیرت و بر آدم زد
عقل می‌خواست کز آن شعله چراغ افروزد *** برق غیرت بدرخشید و جهان برهم زد
مدعی خواست که آید به تماشاگَهِ راز *** دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد
دیگران قرعه قسمت همه بر عیش زدند *** دل غمدیده ما بود که هم بر غم زد
جانِ عِلْوی هوسِ چاهِ زنخدان تو داشت *** دست در حلقه آن زلفِ خَم اندر خَم زد
حافظ آن روز طربنامه عشق تو نوشت *** که قلم بر سرِ اسبابِ دلِ خُرَّم زد
۳۶-۱۱۲- غزل ۱۲۳۵ صائب تبریزی
حسن را در هر لباسی دیده بان در کار هست *** در بساط گل ز شبنم دیده بیدار هست
نیست همت غافل از احوال دورافتادگان *** بحر را در جستجو صد ابر گوهر بار هست
در خم چوگان گردون گردش ما را ببین *** تا بدانی نقطه سرگردانتر از پرگار هست
صورت احوال زاهد در نقاب اولی ترست *** طرفه دیوی در پس این پرده پندار هست
کو چنان چشمی که «بتْوانَد» جمال یار دید؟ *** من گرفتم در قیامت رخصت دیدار هست
چند روزی شکر این کوته زبانان بیش نیست *** شکر ارباب سخن باقی است تا گفتار هست
غم به قدر غمگسار از چرخ نازل می شود *** هست در هر جا که صندل دردسر بسیار هست
می برد اسلام غیرت بر رواج اهل کفر *** در دل تسبیح چندین عقده از زنار هست
بر تو دشوارست دل زین خاکدان برداشتن *** ورنه صائب طرفه گنجی زیر این دیوار هست
۳۶-۱۱۳- غزل ۱۵۲۳ بیدل دهلوی
شبنم صبح از چمن آبله دل می‌رود *** عیش عرق میکند خنده خجل می‌رود
مخمصه زندگی فرصت ماکرد تنگ *** عیش والم هیچ نیست عمر مخل می‌رود
زبن همه نشو و نما منفعل است اصل ما *** درخور شاخ بلند ربشه به‌گل می‌رود
تک به هوا می زند خلق زحرص بگیر *** گرجه به دوش نفس*رد بهل می‌رود
هرچه دمد زین بهار نشئه آفت شمار *** در رگ گل آب نیست خون بحل می‌رود
رنج و الم هم نداد داد ثباتی‌که نیست *** زین مرض‌آباد یأس دق شد و سل می‌رود
فرصت‌کار نفس مغتنم غفلت است *** آمده در یاد نیست رفته ز دل می‌رود
بیدل ازین رنگ وبو غنچه دل جمع نیست *** قافله اتفاق ربط گسل می‌رود
۳۶-۱۱۴- غزل ۱۵۴۳ صائب تبریزی
از رگ ابر، هوا سینه شهباز شده است *** باده پیش آر که قانون طرب ساز شده است
نیست خاری کهن باشد مژه گلگونش *** مگر از جوش بهاران رگ گل باز شده است!
من چه مرغم، که تذروان بهشتی رو را *** خال آن لب، گره رشته پرواز شده است
بهله تا دست به آن موی میان افکنده است *** مژه بر دیده من چنگل شهباز شده است
دل چرا از خط مشکین تو در هم باشد؟ *** که ز هر حلقه، در باغ نوی باز شده است
روی گرم تو مرا بر سر حرف آورده است *** طوطی از پرتو آیینه سخنساز شده است
صائب از فیض دعای شب و اوراد سحر *** در توفیق به روی دل من باز شده است
۳۶-۱۱۵- غزل ۳۵۴۱ صائب تبریزی
دست تاک از اثر نشأه صهباست بلند *** این رگ ابر ز سرچشمه میناست بلند
محمل لیلی ازین بادیه چون برق گذشت *** همچنان گردن آهو به تماشاست بلند
سطری از دفتر سرگشتگی مجنون است *** گردبادی که ازین دامن صحراست بلند
جرأت خصم شود از سپر عجز افزون *** خار از افتادگی آبله پاست بلند
با تو خورشید فلک یوسف چاهی باشد *** پایه حسن تو بنگر چه قدرهاست بلند
گرد کلفت چه خیال است کند قامت راست؟ *** در حریمی که کله گوشه میناست بلند
به تماشای سر زلف نخواهی پرداخت *** گر بدانی که چه مقدار شب ماست بلند
جای رحم است نه غیرت، که بود شاهد عجز *** دست هرکس که درین قلزم خضر است بلند
دست بی حاصل ما صائب اگر کوتاه است *** دامن دولت آن زلف چلیپاست بلند
۳۶-۱۱۶- ملا احمد نراقی » مثنوی طاقدیس » بخش ۹۹ - تتمه حکایت ابرهه و استغاثه به ولی عصر ع
الغرض آن پیل برجا ایستاد *** هست این حیوان خدایا یاجماد
گر جمادی گوش و خرطومت چراست *** ور تو حیوانی تورا جنبش کجاست
هرچه آمد بر سرت ای پیل مست *** هین کدامین چشم بدپایت ببست
هی چه شد این پیل را ای پیلبان *** باز گردانیدش از ره ز امتحان
چون ز راه خانه آن پیل ژیان *** باز گردید ابرآسا شد روان
ابر چبود بلکه چون ابر بهار *** در دویدن شد نه شستن نه کیار
باز گردیدش بسوی کعبه رو *** آب جنبش باز افتادش ز جو
در تحیر پیلبان و پیلران *** پیل را خود لرزه ها بر استخوان
ناگهان شد لشکر حق آشکار *** از هجومش شد هوا تاریک و تار
لشکر یزدان برآمد از افق *** دام و دد را کرد در صحرا تتق
شد هوا تاریک از اسپاه حق *** تا بگوید هر که کشت از راه حق
شد عیان فوج ابابیل از هوا *** ای پلنگ ای شیر ای گرگ الصلا
هان و هان ای پیل ابابیل آمدت *** ای سپاه کفر سجیل آمدت
آن سپاه آمد رده اندر رده *** شد جهان بر این سپه ماتمکده
پس فکندند از هوا سجیل را *** سربسر کشتند قوم پیل را
مرغکی از امر او لشکر شکست *** خورد سنگی پیل را پیکر شکست
پیل از نهبش ز جنبش سر کشید *** تندر از وژداخ جودش سرکشید
ای خدا این خانه ی دل هم ز توست *** کرده ای معماری آن را نخست
کعبه را گر کرد معماری خلیل *** هست معمار دل آن رب جلیل
آنکه آنجا چشمه ی زمزم نهاد *** اندر آنجا دیده ی پرنم نهاد
جرعه ای زان تشنه گر سیراب کرد *** قطره ای زین صد سقر بیتاب کرد
هم در اینجا چشمه های علم بین *** بر کنارش رسته سرو و یاسمین
آب حیوان جوشد از ینبوع علم *** خرم آن کو نوشد از ینبوع علم
آب حیوان علم باشد ای پسر *** چون سکندر چند گردی دربدر
لیک آن علمی که آب زندگیست *** ای برادر علم رسم بندگیست
راه و رسم بندگی دانی درست *** چون شناسی خواجه ی خود را نخست
باید اول خواجه را بشناختن *** پس لوای بندگی افراشتن
خواجه تا نشناسی ای جان عمو *** قدر و شأنش را ندانی تا نگو
حق خدمت را ندانی تا کجاست *** هم کدامین خدمتت او را سزاست
هست گر میراب رحمت در حرم *** در دل عارف ز رحمت هست نم
از بحار رحمت رب جلیل *** صد فرات و دجله و جیحون و نیل
در دل عارف روان باشد مدام *** اندر آنها غوطه آرد صبح و شام
هست آنجا گر صفا گر سنگ خاک *** صد صفا اینجا بود از نور پاک
گر در آنجا مشعر است ای ذیشعور *** هست اینجا هم مشاعر را ظهور
اندر آن خوفست و اینجا خوف و بیم *** خوف و بیم از سطوت رب علیم
هست آنجا گر منی اینجا منی است *** کاین منایت سوی دوالمن رهنماست
گر در آنجا هست عرفات ای همام *** اندر اینجا معرفت دارد مقام
گر در آنجا هست تقصیری گزین *** اندر اینجا توبه از تقصیر بین
گر در آنجا هدی را قربان کنند *** اندر اینجا هدیه ی جانان کنند
حاجیان گر گوسفندی می کشند *** عاشقان از کشتن خود سرخوشند
تن به یاد دوست قربان می کنند *** جان نثار راه جانان می کنند
خرم آن روز و خوشا آن روزگار *** کاورم جان بهر راه او نثار
ای خنک آن صبح و خرم آن سحر *** کافکنم آن جسم اندر رهگذر
بر تنم گر بگذرد آن شهسوار *** جسم من در راه او گردد غبار
پس به دامانش نشیند گرد من *** جان فدای شهسوار فرد من
من ببینم گرد خود در دامنش *** پیکر خود گرد سم توسنش
گردد این سرگوی در چوگان او *** هم تن و هم جان بلاگردان او
ای خوش آندم کامدم از در بشیر *** ای صفایی خیز و جان بر دست گیر
کاینک آوردم پیامت زان نگار *** خیز و جان کن بر پیام او نثار
از تو سر خواهد بت موزون تو *** غرقه خواهد پیکرت در خون تو
بین سر خود را به دست خویشتن *** بر پیام او جدا سازم ز تن
سر بود گوی خم چوگان او *** تن نثار اندر ره یک ران او
۳۶-۱۱۷- قطعه ۱۱۱ سنایی
ای مرد سفر در طلب زاد سفر باش *** بشکن شبه شهوت و غواص درر باش
از سیرت سلمان چه خوری حسرت و راهش *** بپذیر و تو خود بوذر و سلمان دگر باش
هر چند که طوطی دلت کشته زهرست *** آن زهر دهان را تو همه شهد و شکر باش
چون تو به دل زهر شکر داری از خود *** زهر تن او گردد تو مرد عبر باش
در مکه دین ابرهه نفس علم زد *** تو طیر ابابیل ورا زخم حجر باش
نمرود هوای خانه باطن و ز بت آگند *** او رفت سوی عید تو در عیش نظر باش
گر خلق جهان ابرهه دین تو باشد *** تو بر فلک سیرت ایشان چو قمر باش
آن کس که مر ایوب ترا گرم غم آورد *** تو دیده یعقوب ورا بوی پسر باش
ور دیو ز لا حول تو خواهی که گریزد *** از زرق تبرا کن و با دلق عمر باش
۳۶-۱۱۸- غزل ۱۰۰۰ صائب تبریزی
شاهد مستوری گل قطره شبنم بس است *** چهره مریم دلیل عصمت مریم بس است
مشت آبی می کند خواب گران را تار و مار *** قطره اشکی پی ویرانی عالم بس است
طفل را حال پدر آیینه عبرت نماست *** گوشمال آدم از بهر بنی آدم بس است
گو ندارد ماتم ما بی کسان را هیچ کس *** حلقه فتراک، ما را حلقه ماتم بس است
ترک احسان است احسان پیش ما آزادگان *** طی کند آوازه احسان خود حاتم بس است
بعد ازین دوران شهرت از سفالین جام ماست *** تا به کی در دور باشد نام جام جم، بس است!
بر نتابد منت مرهم دل مجروح ما *** زخم ما را خون گرم ما، همان مرهم بس است
شاهد خودبینی خوبان درین بستانسرا *** بر سر زانوی گل، آیینه شبنم بس است
خامشی آرد پریزادان معنی را به دام *** توشه غواص گوهرجوی، پاس دم بس است
زود سیری های دولت را اگر خواهی دلیل *** از سلیمان روی پنهان کردن خاتم بس است
غم مخور صائب اگر ننشست نقشت در جهان *** اهل معنی را ز عالم نام چون خاتم بس است
۳۶-۱۱۹- غزل ۱۳۹۵ مولانا
مطرب عشق ابدم زخمه عشرت بزنم *** ریش طرب شانه کنم سبلت غم را بکنم
تا همه جان ناز شود چونک طرب ساز شود *** تا سر خم باز شود گل ز سرش دور کنم
چونک خلیلی بده‌ام عاشق آتشکده‌ام *** عاشق جان و خردم دشمن نقش وثنم
وقت بهارست و عمل جفتی خورشید و حمل *** جوش کند خون دلم آب شود برف تنم
ای مه تابان شده‌ای از چه گدازان شده‌ای *** گفت گرفتار دلم عاشق روی حسنم
عشق کسی می کشدم گوش کشان می بردم *** تیر بلا می رسدم زان همه تن چون مجنم
گرچه در این شور و شرم غرقه بحر شکرم *** گرچه اسیر سفرم تازه به بوی وطنم
یار وصالی بده‌ام جفت جمالی بده‌ام *** فلسفه برخواند قضا داد جدایی به فنم
تا که رگی در تن من جنبد من سوی وطن *** باشم پران و دوان ای شه شیرین ذقنم
دم به دم آن بوی خوشش وان طلب گوش کشش *** آب روان کرد مرا ساقی سرو و سمنم
همره یعقوب شدم فتنه آن خوب شدم *** هدیه فرستد به کرم یوسف جان پیرهنم
الحق جانا چه خوشی قوس وفا را تو کشی *** در دو جهان دیده بود هیچ کسی چون تو صنم
بر بر او بربزنم گرچه برابر نزنم *** شیشه بر آن سنگ زنم بنده شیشه شکنم
پیل به خرطوم جفا قاصد کعبه شده است *** من چو ابابیل حقم یاور هر کرگدنم
صیقل هر آینه‌ام رستم هر میمنه‌ام *** قوت هر گرسنه‌ام انجم هر انجمنم
معنی هر قد و خدم سایه لطف احدم *** کعبه هر نیک و بدم دایه باغ و چمنم
آتش بدخوی بود سوزش هر کوی بود *** چونک نکوروی بود باشد خوب ختنم
گر تو بدین کژ نگری کاسه زنی کوزه خوری *** سایه عدل صمدم جز که مناسب نتنم
وقت شد ای شاه شهان سرور خوبان جهان *** که به کرم شرح کنی آنک نگوید دهنم
۳۶-۱۲۰- غزل ۲۵۶۲ صائب تبریزی
گر به ظاهر حسن میل آرمیدن می کند *** راست چون آهو نفس بهر رمیدن می کند
گر چمن پیرا کند منع تماشایی بجاست *** در گلستانی که دیدن کار چیدن می کند
چشم ازان سیب ذقن در پرده شرم آب ده *** کز نگاه گرم، انداز چکیدن می کند
زانفعال قامت او سرو با آن سرکشی *** بر زمین از سایه مشق خط کشیدن می کند
گرچه صددل هست چون تسبیح در هر رشته اش *** دل به زلفش جای خود باز از تپیدن می کند
از مکیدن تشنگی را کم اگر سازد عقیق *** تشنه را سیراب لعل او به دیدن می کند
در کهنسالی ندارد بد گهر دست از ستم *** ترک خونریزی کجا تیغ از خمیدن می کند؟
شکوه از قسمت ندارد جز پشیمانی ثمر *** شیر را خون طفل از پستان گزیدن می کند
زاهد خشکی که می لافد ز تأثیر نفس *** تیغ چوبینی است تهدید بریدن می کند
هست در میزان بینش هر سبک مغزی گران *** برگ کاهی چشم را منع از پریدن می کند
از تأمل می شود گفتار صائب بی گره *** باده ناصاف را صافی چکیدن می کند
نظرات
ارسال یک نظر